«MÜHASİBAT UÇOTU VƏ AUDİT» (DƏRSLİK)

MÜNDƏRİCAT

Bölmə I. MÜHASİBAT UÇOTUNUN NƏZƏRİYYƏSİ

I MÖVZU.

BAZAR İQTİSADİYYATI ŞƏRAİTİNDƏ TƏSƏR­RÜ­FAT UÇOTUNUN MAHİYYƏTİ VƏ ƏHƏMİYYƏTİ

1.1.

Təsərrüfat uçotunun mahiyyəti, xüsusiyyəti və vəzifələri.

1.2.

Mühasibat uçotu idarəetmədə mühüm amilidir. . . . . . . . . . .

1.3.

Təsərrüfat uçotunun növləri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ÖZÜNÜYOXLAMA SUALLARI

II MÖVZU.

MÜHASİBAT UÇOTUNUN PREDMETİ VƏ METODU

2.1.

Mühasibat uçotunun predmeti və onun obyektləri. Təsər­rüfat vəsaitləri və onların ğmənbələri . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2.2.

Mühasibat uçotunun metodu və onun əsas ünsürləri . . . . . .

ÖZÜNÜYOXLAMA SUALLARI

III MÖVZU.

MÜHASİBAT BALANSI

3.1.

Mühasibat balansı haqqında anlayış və onun rolu . . . . . . .

3.2.

Təsərrüfat əməliyyatları nəticəsində balans­da baş verən dəyişikliklər . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3.3.

Müəssisənin idarə edilməsində balansın informasiya əhəmiyyəti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ÖZÜNÜYOXLAMA SUALLARI

IV MÖVZU.

MÜHASİBAT UÇOTU HESABLARI VƏ İKİLİ YAZILIŞ

4.1.

Mühasibat uçotu hesabları haqqında ümu­mi anlayış . . . . . .

4.2.

Mühasibat uçotunda ikitərəfli yazılış usulu . . . . . . . . . . . . . .

4.3.

Sintetik və analitik uçot hesabları, subhesablar. . . . . . . . . . .

4.4.

Mühasibat uçotu hesabları planı, uçotun təşkili sisteminin əsasıdır . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

4.5.

Mühasibat uçotu hesablarının təsnifatı və onların formalaşması prinsipləri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ÖZÜNÜYOXLAMA SUALLARI

V MÖVZU.

SƏNƏDLƏŞDİRMƏ VƏ UÇOTUN TƏŞKİLİ

5.1.

Mühasibat uçotu sənədləri və onların əhə­miyyəti . . . . . . . . .

5.2.

Sənəd dövriyyəsinin təşkili və iş­lənməsi . . . . . . . . . . . . . . . . .

ÖZÜNÜYOXLAMA SUALLARI

BÖLMƏ II. ƏSAS TƏSƏRRÜFAT SAHƏLƏRİNİN MÜHASİBAT UÇOTU

I MÖVZU.

ƏSAS VƏSAİTLƏRİN UÇOTU

1.1.

Əsas vəsaitlərin iqtisadi mahiyyəti, istehsalda rolu və təsnifatı . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1.2.

Əsas vəsaitlərin daxil olmasının sənəd­ləşdirilməsi və uçotu . . . .

1.3.

Əsas vəsaitlərin köhnəlməsinin (amortizasiyası­nın) uçotu . . . . .

1.4.

Əsas vəsaitlərin təmirinin uçotu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1.5.

Əsas vəsaitlərin təsərrüfatdan çıxmasının uçotu . . . . . . . . .

1.6.

Əsas vəsaitlərin icarəsinin uçotu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ÖZÜNÜYOXLAMA SUALLARI


II MÖVZU.

İSTEHSAL EHTİYATLARININ UÇOTU

2.1.

İstehsal ehtiyatları, onların qiymətləndiril­məsi və uçotunun vəzifələri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2.2.

İstehsal ehtiyatlarının hərəkətinin sənədləşdirilməsi . . . . . .

2.3.

Materialların uçotu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2.4.

Azqiymətli və tezköhnələn əşyalarının uçotunun xüsusiyyət­lənməsi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ÖZÜNÜYOXLAMA SUALLARI

III MÖVZU.

ƏMƏYİN VƏ ONUN ÖDƏNİLMƏSİNİN UÇOTU

3.1.

Əməyin təşkili və əmək haqqının uçotunun vəzifələri . . . . .

3.2.

İşçi heyətinin təsnifatı və iş vaxtının operativ uçotu . . . . . .

3.3.

Əməyin ödənişinin forma və sistemləri, əmək haqqının növləri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3.4.

Hasilatın və əməyin ödənişinin sənədləşdirilməsi qaydası .

3.5.

Əmək haqqı və onunla əlaqədar hesablaşmaların uçotu . . .

ÖZÜNÜYOXLAMA SUALLARI

I V MÖVZU.

İSTEHSALA MƏSRƏFLƏRİNİN UÇOTU

4.1.

İstehsal məsrəfləri və maya dəyəri haqqında anla­yış, onların uçotu qarşısında duran vəzifələr . . . . . . . . . . . . . . .

4.2.

İstehsal xərclərinin təsnifatı . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

4.3.

İstehsal məsrəflərinin uçotu sistemi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

4.4.

Bitməmiş istehsalın qiymətləndi­rilməsi və uçotu . . . . . . . . .

4.5.

İstehsal itgilərinin uçotu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

4.6.

İstehsala məsrəflərin uçotu və məhsulun maya dəyəri kalkulyasiyasının metodları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ÖZÜNÜYOXLAMA SUALLARI

V MÖVZU.

HAZIR MƏHSUL VƏ ONUN SATIŞININ UÇOTU

5.1.

Hazır məhsul uçotu haqqında anlayış və onun qiymət­ləndirilməsi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5.2.

Hazır məhsulların analitik və sintetik uçotu . . . . . . . . . . . .

5.3.

Yüklənmiş malların uçotu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5.4.

Kommersiya xərclərinin uotu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5.5.

Məhsulun (iş və xidmətin) satışının uçotu . . . . . . . . . . . . . .

ÖZÜNÜYOXLAMA SUALLARI

V I MÖVZU.

PUL VƏSAİTLƏRİNİN VƏ HESABLAŞMALARIN UÇOTU

6.1.

Pul vəsaitləri və hesablaşmalar haqqında anlayış, onların növləri və uçotu qarşısında duran vəzifələr . . . . . . . . . . . . .

6.2.

Kassa əməliyyatlarının uçotu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6.3.

Müəssisənin hesablaşa və valyuta hesablarında və digər hesablarda olan pul vəsaitlərinin uçotu . . . . . . . . . . . . . . . .

6.4.

Hesablaşma əməliyyatlarının uçotu . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6.5.

Təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmaların uçotu . . . . . . . . . . .

6.6.

Müxtəlif debitor və kreditorlarla hesablaş­malar . . . . . . . . .

ÖZÜNÜYOXLAMA SUALLARI

V II MÖVZU.

MALİYYƏ NƏTİCƏLƏRİNİN VƏ ONUN İSTİFA­DƏ­Sİ­NİN UÇOTU

7.1.

Maliyyə nəticələri, onun tərkibi və uçotu­nun vəzifələri . . .

7.2.

Müəssisə mənfəəti və zərərinin uçotu . . . . . . . . . . . . . . . . .

7.3.

Mənfəətin bölüşdürülməsi və istifadə olun­masının uçotu . .

ÖZÜNÜYOXLAMA SUALLARI

V III MÖVZU.

MÜHASİBAT (MALİYYƏ) HESABATI

8.1.

Mühasibat (maliyyə) hesabatı haqqında anlayış, onun tərkibi və vəzifələri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

8.2.

Mühasibat balansı və onun məzmunu . . . . . . . . . . . . . . . . .

8.3.

Mühasibat (maliyyə) hesabatına əlavə olunmuş he­sa­bat formaları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

8.4.

İllik mühasibat (maliyyə) hesabatına əla­və izahatlı arayış .

ÖZÜNÜYOXLAMA SUALLARI

III BÖLMƏ. AUDİT FƏALİYYƏTNİN ƏSASLARI VƏ TƏŞKİLİ

I MÖVZU.

AUDİTİN MAHİYYƏTİ, ƏHƏMİYYƏTİ VƏ TƏŞKİLİ

1.1.

Auditin mahiyyəti, əhəmiyyəti və vəzifələri . . . . . . . . . . . . .

1.2.

Azərbaycanda auditin yaranması və in­kişafı . . . . . . . . . . . .

1.3.

Auditin formaları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1.4.

Auditin təşkili və nəticələrinin rəsmiyyətə salınması . . . . . .

ÖZÜNÜYOXLAMA SUALLARI

II MÖVZU.

MÜƏSSİSƏNİN TƏSİS SƏNƏDLƏRİNİN, NİZAM­NA­MƏ KAPİTALININ FORMALAŞMASININ VƏ TƏSİS­Çİ­LƏRLƏ HESABLAŞMALARIN AUDİTİ

2.1.

Təsis sənədlərinin və nizamnamə kapitalının formalaşma­sının auditi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2.2.

Təsisçilərlə hesablaşmaların auditi . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ÖZÜNÜYOXLAMA SUALLARI

III MÖVZU.

ƏSAS VƏSAİTLƏRİN, QEYRİ-MADDİ AKTİVLƏRİN VƏ İSTEHSAL EHTİYATLARININ AUDİTİ

3.1.

Əsas vəsaitlərin uçotunun və saxlanması­nın auditi . . . . . . .

3.2.

Qeyri-maddi aktivlərin uçotunun auditi . . . . . . . . . . . . . . .

3.3.

İsthesal ehtiyatlarının saxlanmasının və uçotunun auditi . .

ÖZÜNÜYOXLAMA SUALLARI

IV MÖVZU.

HAZIR MƏHSULLARIN VƏ ONLARIN SATIŞININ AU­DİTİ

4.1.

Hazır məhsulların uçotunun auditi . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

4.2.

Məhsul satışı göstəricilərinin auditi . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ÖZÜNÜYOXLAMA SUALLARI

V MÖVZU.

MÜƏSSİSƏNİN PUL VƏSAİTLƏRİ, PUL SƏNƏDLƏ­Rİ VƏ HE­SABLAŞMALARIN AUDİTİ

5.1.

Kassanın və kassa əməliyyatlarının auditi . . . . . . . . . . . . . .

5.2.

Hesablaşma hesabı ilə əlaqədar əməliyyat­ların auditi . . . . .

5.3.

Valyuta hesabı üzrə əməliyyatların auditi . . . . . . . . . . . . . .

5.4.

Malsatan və podratçılarla, alıcılarla və sifarişçilərlə hesab­laşmaların au­diti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ÖZÜNÜYOXLAMA SUALLARI

MÖVZU V II.

MÜƏSSİSƏ MALİYYƏ NƏTİCƏLƏRİNİN AUDİTİ

6.1.

Mənfəətin formalaşmasının auditi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6.2.

Mənfəətin təyinatı üzrə istifadə olun­ma­sının auditi . . . . . .

ÖZÜNÜYOXLAMA SUALLARI

MÖVZU V II.

MÜHASİBAT UÇOTUNUN TƏŞKİLİNİN VƏ HESABA­TININ AUDİTİ

7.1.

Mühasibat uçotunun təşkilinin auditi . . . . . . . . . . . . . . . . .

7.2.

Mühasibat (maliyyə) hesabatının auditi . . . . . . . . . . . . . . .

ÖZÜNÜYOXLAMA SUALLARI

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT


BÖLMƏ I. MÜHASİBAT UÇOTUNUN NƏZƏRİYYƏSİ

I MÖVZU: BAZAR İQTİSADİYYATI ŞƏRAİTİNDƏ TƏSƏRRÜFAT UÇOTUNUN MAHİYYƏTİ VƏ ƏHƏMİYYƏTİ

1.1. Təsərrüfat uçotunun mahiyyəti, xüsusiyyəti və vəzifələri

1.2. Mühasibat uçotu idarəetmədə mühüm amildir

1.3. Təsərrüfat uçotunun növləri

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT:

1. Luka Paçoli «Traktat o sçetax i zapisəx» İzd. «Statistika», M., 1974

2. Sokolov Ə.V. İstoriə razvitiə buxqalterskoqo uçeta. M., «Finansı i statistika», 1985

1.1.Təsərrüfat uçotunun mahiyyəti, xüsusiyyəti və vəzifələri

Təsərrüfat uçotuna tələbat insan cəmiyyəti in­ki­şa­fı­nın ən ilk mərhə­lə­lərin­də meydana gəlmiş və ictimai-iq­ti­sa­di formasiyalarda öz təsirini göstərmişdir. Lakin müx­tə­lif ictimai-iqtisadi formasiyalarda təsər­rü­fat uçotunun aparılması eyni formada olmamışdır. Hər bir ictimai for­ma­siyada təsərrüfat uçotunun öz məqsədi, vəzifəsi, for­ma­sı olmuşdur.

Uçotun yaranmasının və inkişafının qədim inkişaf tarixi vardır. Arxee­o­loq­lar və tarixçilər müəyyən etmişlər ki, yazılı uçot bizim eraya qədər XIII əsrdə Misirdə möv­cud olmuşdur. Həmin dövr üçün uçot qədim Rim döv­lə­tin­də daha geniş inkişaf etmişdir. İnsan cəmiyyəti in­kişaf etdikcə uçotun aparıl­ma­sı və maddi istehsal əmə­liy­yatlarının əks olunmasının metodiki prinsipləri dəyiş­miş­dir. İctimai-iqtisadi for­ma­si­ya­lar sistemi feodalizmin dağılması ilə əla­qə­dar olaraq köhnə şəhərlər can­lan­mağa və yenilərinin əmələ gəlməsi ilə əla­qə­dar olaraq uçot ya­zı­lış­la­rı­nın təkmilləşdirilməsi və inkişafını vacib etmişdir.

Dünya ölkələri iqtisadiyyatında baş verən dəyiş­ik­lik­lər uçotun sərbəst el­mə çevrilməsinə və onun meto­do­lo­ji prinsiplərinin tərkibinə şərait yaratmışdır. Kapita­liz­min inkişafının ilk mərhələlərində mühasibat uçotuna da­ir elmi mülahizələr irəli sürüldü.

1445-1515-ci ildə yaşamış, mühasibat uçotuna dair ilk əsərin müəllifi Lu­ka Paçoli ikili sistem üzrə uçot yazı­lış­larının aparılması qaydasını şərh etmiş­dir. Luka Paçoli tərəfindən yazılmış «Hesab, həndəsə məbləği, bəra­bər­lik və mü­nasibətlər elmi haqqında» adlı əsəri vurma cəd­vəli kimi bütün ölkələr və xalq­lar üçün çoxsaylı elmi kəşf kimi qəbul olunmuş və uçotun əsasını müəyyən et­mişdir. Bu əsər böyük riyaziyyata açılış olmasına baxmayaraq, o, mühasibat üzrə ilk əsərin müəllifi kimi tanınmışdır. Hə­min əsərdən bir neçə əsr dövründə İtaliyada, Fran­sa­da, Almaniyada, İngiltərədə mühasibat uçot üzrə dərslik kimi is­­­tifadə edilmişdir. Çox maraqlıdır ki, Luka Paçoli­nin 1494-cü ildə nəşr et­dir­di­­yi «Məbləğ» («Summa») ad­lan­­dırılan kitabının bir nüsxəsi XVI əsrdə Kiyevə gə­ti­ril­­miş və Kiyev kollegində dinləyicilərə həmin kitabdan dərs keçirilmişdir. Bö­yük alman şairi Qete ikili mühasi­bat yazılışını «İnsan düşüncəsinin ən yük­sək ix­tirası» ad­lan­dırmışdır. Məşhur iqtisadçı və sosioloq Verner Zom­bart he­sab edir­di ki, «İkili yazılış həyatda Qaliley və Nyu­ton sistemi kimi» qəbul olun­muşdur.

Beləliklə, mühasibat uçotu bir iqtisadi elm olmaq­la, ilk əvvəl onun əsası bir elm kimi Benedetto Kotruli (1458) və Luka Paçolinin (1494) əsərlərində qeyd olun­­­muş­dur. Onlar mühasibat uçotunun müəssisənin idarə olunmasında mü­hüm vasitə olduğunu göstərmiş və uni­ver­sal metodiki elm kimi qiymətləndirmişlər.

Bununla yanaşı mühasibat uçotu bir iqtisadi elm kimi, onun nəzəri və metodiki əsasları daha sonra dünya ölkələrinin alimləri və mütəxəssisləri tərəfindən inkişaf etdirilmişdir. Mühasibat uçotu daima təkmilləşdi­ril­mək­lə bazar iqtisadiyyatı şəraitində ölkə iqtisadiyyatının for­ma­laşması, sahibkarlığın inkişafı və idarəetmə siste­mi­n­də mühüm amilə çevrilmişdir.

Mühasibat uçotu müxtəlif inkişaf mərhələlərində ida­rəetməni zəruri uçot informasiyaları ilə təmin edə bil­mək üçün planlaşmanın, proq­nozlaşmanın və təsərrüfat fəaliyyətinin təhlilinin tələblərinə uyğun qurulmalıdır. Mü­əssisənin ida­rə edilməsində mühasibat uçotunun in­for­masiyalarından daha səmərəli isti­fa­də edə bilmək üçün mühasibat uço­tunun qabaqcıl uçot metodlarından, mü­ha­sibat uçotu beynəlxalq stan­dartlarından istifadə olun­ması, uçot əməliy­yat­larının kom­­püter­ləş­mə­si istiqa­mət­ində ətraflı iş aparılması günün vacib məsə­lə­si­dir.

Bazar iqtisadiyyatı şəraitində mühasibat uçotu ida­rə­etmə uçotuna çev­ri­lir. Müasir şəraitdə iqtisadi cəhət­dən yüksək inkişaf etmiş ölkələrdə mühasibat uçotu bir iqtisadi elm olmaqla özünün fəaliyyətində maliyyə və idarəetmə mü­ha­sibatlığına ayrılmışdır. Bununla əlaqə­dar mühasibat uço­tunun beynəlxalq standartlara keç­mək şərtlərinin yerinə yetiril­mə­sin­də birinci tələb uçotun iki hissədə - Maliyyə və İdarəetmə uçotu üzrə ayrı­lıqda aparılmasıdır.

Mühasibat uçotu informasiyalarından müəssisə və şirkətlərin müha­sibləri ilə yanaşı menecerlər, mülkiyyət sahibləri, investorlar, bank mütəxəssisləri, hü­quq­şü­nas­lar və s. geniş istifadə edirlər. Ona görə də bir sıra hal­larda mühasi­bat uçotunu «sahibkarlığın dili» kimi ad­lan­dırırlar. Bu dildə danışmalı olan sahibkarın fəaliy­yə­ti­nin bütün iştirakçıları mühasibat uçotunun nəzəri və təcrübi əsaslarından və onun anlayış və terminlərindən istifadə edirlər.

Mövcud qanunçuluğa görə Azərbaycan Respub­li­ka­sının ərazisində sahib­kar­lıq fəaliyyəti və ya başqa fə­aliyyətlə məşğul olan, hüquqi şəxs sayılan, ya­xud hüquqi şəxs sayılmayan tabeçiliyindən və mülkiyyət forma­sın­dan asılı ol­ma­yaraq fəaliyyət göstərən bütün müəssi­sə­lər, idarələr, təşkilatlar və başqaları mühasibat uçotu apa­r­mağa borcludurlar. Mühasibat uçotunun təşkilində müəssisənin vəzifələri aşağıdakılardır:

1. Müəssisə əmlakının, öhdəliklərinin və bütün tə­sər­rüfat əmə­liy­yat­la­­­rının mühasibat uçotunun mövcud qanunçuluğa uyğun işlənib ha­zır­lan­mış müha­si­bat uçotu standartlarına, mühasibat uçotunun hesablar pla­nına və başqa nor­mativ sənədlərə uyğun mühasibat uçotu hesab­la­rın­da qarşılıqlı əlaqədə ikili yazılış üsulu ilə aparılır.

2. Mühasibat uçotunun aparılmasında hesabat döv­rü ərzində ayrı-ayrı təsərrüfat əməliyyatlarının uço­t­da düzgün əks etdirilməsi, əmlakın qiymətlən­di­ril­məsi zama­nı təsərrüfatçılıq şəraitindən asılı olaraq qəbul olun­muş uçot siyasətinə və qanunauyğun hazırlanmış mühasibat uçotu standartları və uçota dair başqa nor­ma­tiv sə­nəd­lərin tələblərinə əməl olunmalı, keçən dövr ilə mü­qa­­yisə­də uçot siyasətindəki dəyişikliklər mü­ha­si­bat hesabatında izah edilməlidir.

3. Hesabat dövründəki (ay, rüb, il) mövcud əm­lak­ın, öhdəliklərin, ka­pi­ta­lın, hesablaşmaların və digər sər­vət­­lərin inventarlaşmasının nə­ti­cə­lə­ri uçotda tam və düzgün əks etdirilməlidir. Bütün təsərrüfat əmə­liy­yat­la­rının ardıcıl olaraq uçot registrində düzgün, xronoloji qeydiyyatı təmin edilməlidir.

4. Uçotda cari xərclərin istehsala (tədavül xərc­lə­ri­nə) və kapital qoyu­luş­la­rına ayrılması dürüst müəyyən­ləş­dirilməlidir. Hər ayın biri tarixinə analitik uçot hesab­la­rının məlumatları ilə üzləşərək onların bərabərliyi və düz­günlüyü müəyyənləşdirilməlidir.

5. Mühasibat uçotunun əsas vəzifəsi maliyyə, bank, ver­gi orqanları, inves­tor­lar, malsatanlar, malalanlar, kre­­ditorlar, dövlət orqanları və digər marağı olan təş­ki­lat­lar və şəxslər tərəfindən operativ rəhbərlik və ida­rə­et­mə­ni həyata keçirmək, təqdim ediləcək mühasibat (maliyyə) hesabatının tərtibi üçün, həmçinin müəssisənin təsərrüfat prosesləri və maliyyə-təsərrüfat fəaliyyəti haq­qın­da zə­ruri olan məlumatları tam və düzgün formalaş­dır­maqdır.

1.2. Mühasibat uçotu idarəetmədə mühüm amildir

Mühasibat uçotu prinsipləri, sistemi və standartları daima tək­mil­ləş­di­rilməklə, bazar iqtisadiyyatının forma­laş­masında «sahibkarlıq dili» vəzifəsini ye­rinə yetir­mək­lə, idarəetmədə mühüm rol oynayır. Mühasibat uçotu ida­­rə­et­mə­də mühüm vasitə olmaqla yanaşı planlaş­dır­ma­da, müəssisə təsərrüfat-ma­liyyə fəaliyyətinin tənzim­lən­məsində, istehsalın daha yüksək səviyyədə təşkil olun­masında əsaslı rol oynayır. Müasir idarəetmə sisteminin bazar iqtisadiy­yatı tələblərinə uyğun təşkili bila­va­si­tə mühasibat uçotunun beynəlxalq uçot sistemlərinə uyğun inkişafı və tək­milləşdirilməsi ilə əlaqədardır.

Təsadüfi deyildir ki, bir sıra iqtisadi cəhətdən yük­sək dərəcədə inkişaf et­miş dünya ölkələrinin iqtisadçı mü­təxəssislərinin hesab­la­ma­la­rı­na görə idarə­etmədə is­ti­fadə olunan informasiyaların 70 faizdən çoxu ancaq mü­ha­sibat uçotu məlumatları hesab olunur. Bir qayda ola­raq iqtisadi subyektlərin bütün əmlakı, o cümlədən əsas vasitələr, xammal-materiallar, yanacaq-energetika, əmək və maliyyə ehtiyatları infor­ma­si­ya­ları mühasibat uço­tun­da sistemləşmiş şəkildə toplanaraq istehsalat, ma­liy­yə-təsərrüfat fəaliyyəti üzrə istənilən nəticələrin əldə olun­ma­sına şərait yaradılır.

Mövcud olan informasiyaların idarəetmə siste­min­də faydalı istifadə olun­ma­sını təmin etmək üçün isə mü­ha­sibat uçotunun elə bir sistemli təşkili la­zımdır ki, o mü­asir dövrdə dünya ölkələrində istifadə olunmuş qa­baq­cıl müha­si­bat uçotu və beynəlxalq standartların me­to­du və prinsiplərindən istifadə edilməsinə uyğun­laş­maq­la, he­sab­­lama texni­ka­sın­dan geniş istifadə edilmə­si­nə şərait yaratsın.

İdarəetmə sistemində mühasibat uçotu bir sıra və­zi­fələr yerinə yetirir ki, onlar içərisində mühüm əhəmiyyəti olan nəzarət funksiyasıdır. Onu da qeyd et­mək lazımdır ki, idarəetmənin təkmilləşdirilməsi dövriyyədə müxtəlif mül­kiy­yət formalarının yaranması ilə bazar müna­sibət­lə­ri­nin formalaşması mü­hasibat uçotunun nəzarət funk­si­ya­sı və onun forma, metodları xarici ölkələrin təcrü­bə­lə­rin­dən istifadə edilməsi ilə daha da genişlənir və möh­kəm­lənir.

Keyfiyyətli təşkil olunmuş mühasibat uçotu infor­ma­­siyası müəssisə və şirkətlərin istehsal əməliyyatlarının müxtəlif mərhələlərinə nəzarət etməklə, la­zı­mi şəraitdə mü­­əssisənin və onun bölmələrinin bütün əməliyyat­ları­nın fəaliy­yə­tinə nəzarət etməyə, onu təhlil etməyə və bu informasiya əsasında müxtəlif idarəetmə mərhələlərində ida­rəetmə qərar­la­rını əsaslandırmaq və qəbul etmək üçün istifadə edilir.

İdarəetmə sistemində mühasibat uçotu bir sıra vəzi­fə­ləri yerinə yetirir. Həmin vəzifələr sırasında nəzarət, əm­la­kın qorunub saxlanması, informasiya və analitik və­zi­fələri xüsusi əhəmiyyətə malikdir.

Nəzarət funksiyası. İdarəetmənin təkmilləşdirilməsi şə­raitində müxtəlif mülkiyyət formalarının mövcudluğu, ba­zar münasibətlərinin formalaşmasında mühasibat uço­­­tu­nun nəzarət funksiyası daha mühüm şəkil alır və bu da şübhəsiz uçotun forma və metodlarının daha da tək­milləşdirilməsi və dünya ölkələri təcrübəsindən is­ti­fa­də edilməsini mühüm vəzifə olaraq qarşıya qoyur.

Müxtəlif mülkiyyət formalarının yaranması, müəs­si­sə hüquqlarının genişləndirilməsi, xalq təsərrüfatında ma­liyyə-mühasibat nəzarətinin zəifləməsi deyil, əksinə onun daha da möhkəmlənməsini tələb edir. Uçot aparatı işçiləri, nəzarət-təftiş və audit xidməti, vergi orqanları ye­ni idarəetmə prinsiplərinə əsaslanaraq mövcud olan mad­di ehtiyatların düzgün və səmərəli istifadə olunması üzə­rində nəzarəti təmin etməlidirlər. Mühasibat uço­tu­nun nəzarət funksiyasının genişlənməsi bir daha onunla əla­qə­dardır ki, hazırki şəraitdə hər bir müəssisə rəh­bər­li­yi, menecerlər öz müəssisələrini maliyyə-təsərrüfat gös­tə­ri­ciləri və ödəmə qabiliyyəti informasiyalarını əldə et­mə­ləri vacib şərtlərdir.

Nəzarət - qarşıda qoyulan məqsədə çatmaq üçün və­­zi­fənin müəyyən olun­ması prosesidir. Nəzarət pro­se­si­ni müəyyən olunmuş standartlar təşkil edir ki, onların ic­rası qarşıdakı vəzifənin yerinə yetirilməsini təmin et­mə­yə yönəldilir.

Nəzarət üç formada yerinə yetirilir. Bunlardan bi­rin­cisi ilkin nəzarət, ikincisi cari nəzarət və üçüncüsü isə sonrakı nəzarət adlanır.

İlkin nəzarət təsərrüfat əməliyyatının icra olun­ma­sı­na qədər aparılmalı, ca­ri nəzarət əməliyyatı icra olun­du­ğu dövrdə, sonrakı nəzarət isə əməliyyatın ic­ra olun­ma­sından sonra aparılmış nəzarət formasıdır. Şübhəsiz bu əmə­liy­yat­la­rın aparılması və icra olunması əvvəlcədən müəyyən vəzifəli şəxslər tərə­fin­dən sənədləşdirilir. Hər bir əməliyyat ay­rı­lıq­da müəyyən sənədləşdirmə əsasın­da icra olunur. Müəssisələrdə ilkin nəzarət bir qayda olaraq kadrların seçilib yerləşdirilməsi, material və maliyyə va­si­tələri ehtiyatlarının istifadəsində icra olunur.

Kadr ehtiyatları üzrə ilkin nəzarət müəssisələrdə se­çi­lən kadrların iş və peşəkar fəaliyyətlərinin müəyyən olun­­ması və daha hazırlıqlı, yüksək ixtisasa malik olan mütəxəssislərin seçilməsini nəzərdə tutur.

Cari nəzarət müxtəlif təsərrüfat əməliyyatlarını icra edərkən tərtib olun­muş sənədləşmə dövrünü əhatə edir. Yəni cari nəzarət bilavasitə əməliyyatların yerinə yetiril­di­yi vaxtda icra olunur. İcra olunan əməliyyatın daimi olaraq yoxlanması, əmələ gəlmiş problemlərin müza­ki­rə­si və təkmilləşməsi görülən əməliyyatın mövcud olan qa­nun­vericilikdən və nəzərdə tutulmuş plan göstəri­ci­lə­rin­dən kənara çıxmasının qarşısını alır. Beləliklə ilkin apa­rıl­mış nəzarət vasitəsilə müəyyən olunmayan qa­nun­suz əməliyyata yol verilməsi cari nəzarət vasitəsilə aradan qal­dırıla bilər.

Sonrakı nəzarət təsərrüfat əməliyyatının icra olun­du­ğu vaxtda və ya icradan sonra aparılan nəzarət for­ma­sı­dır. Müəssisədə fəaliyyət göstərən hər bir şəxs müəyyən tə­sərrüfat əməliyyatlarını icra edərkən bilməlidir ki, hə­min sənəd ondan sonra başqa mütəxəssislər tərəfindən yox­lanacaqdır. Ona görə də təsərrüfat əməliyyatının icra olunmasında hər bir şəxs tərtib elədiyi əməliyyatın qa­nun­çuluqda müəyyən olunmuş norma və standartlara uy­ğun olmasını təmin etməyə borcludur.

Müəssisələrdə sonrakı nəzarət forması bir qayda olaraq aparılan təftiş və auditor yoxlamalarının nəticəsi ilə müəyyən olunur. Aparılan audit və təftiş yoxlamaları nəticəsində müəssisənin bütün təsərrüfat-ma­liy­yə və iq­ti­sadi göstəriciləri əsaslı şəkildə araşdırılır və buraxılmış nöq­san­lar, çatışmamazlıqlar müəyyənləşməklə onların ara­dan qaldırılması üçün konkret tədbirlər görülür.

Keyfiyyətli təşkil olunmuş mühasibat uçotu infor­ma­siyası müəssisə və şir­kət­lərin istehsal əməliyyatının mü­xtəlif mərhələlərinə bütün əməliyyatlarının fəa­liy­yət­i­nə nəzarət etməyə, onu təhlil etməyə və bu informasiya əsasında müx­təlif idarəetmə qərarlarını əsaslandırmaq və qəbul etmək üçün istifadə edilir.

Əmlakın qorunub saxlanması. Əmlakın qorunub saxl­anması vəzifə­sinin yerinə yetirilməsi mühasibat uço­tu­nun daha da təkmil­ləş­di­ril­mə­si və onun nə­za­rət fun­k­siyasının möhkəmləndirilməsi ilə əlaqədardır. Xüsusi ilə qeyd olun­ma­lıdır ki, göstərilən vəzifənin yerinə yeti­ril­mə­si üçün ilk növbədə müəssisədə yüksək səviyyəli ava­dan­lıqlarla təmin olunmuş anbar təsərrüfatı, nəzarət və ölçü cihazları və digər şərait yaradılmalıdır.

İdarəetmə sisteminin daha da təkmilləşdirilməsi, ba­­zar iqtisadiy­ya­tının for­malaşması, mülkiyyətçilərin sa­yı­nın artması və xarici iqtisadi fəaliyyətin in­ki­şafı müha­si­­bat uçotunun əmlakın qorunub saxlanması vəzifəsinin daha da möhkəmləndirilməsini tələb edir. Elmi əsaslarla təşkil olunmuş mühasibat uçotu sistemi şəraitində əm­la­kın mənimsənilməsi faktlarının müəyyən olunması ilə yanaşı ko­­­­rrub­siya­laş­mış qruplaşma faktları da aş­kar­la­nır və onlara qarşı konkret tədbirlər görülməsi reallaşır.

Göstərilən məsələlərin həllində idarə və müəs­si­sə­lər­də qalıqda olan əmtəə-material dəyərlilərinin dövrü in­ventarlaşdırılmasının xüsusi əhəmiyyəti vardır. Apa­rı­lan inventarlaşdırma nəticəsində təsərrüfat əməliyyatları­nın lazımi sə­nəd­lərlə rəsmiyyətə salınması, onların mü­ha­si­bat uçotunda əks olunması müəy­yənləşdirilir və yox­lama nəticələri əsa­sın­dakı sənədlər faktiki uçot gös­tə­ri­ci­lə­ri ilə müqayisə olunmaqla nəticə müəy­yənləşdirilir.

Hazırda mövcud olan mühasibat uçotu sistemi mü­ə­­­s­sisənin digər xid­mət­lər ilə əlaqədə əmlakın qorunub saxlanmasını təmin edir və müx­tə­lif əksikgəlmə, xarab­ol­ma və itkilərin qarşısını alır.

İnformasiya vəzifəsi. Mühasibat uçotunun bazar iq­ti­sadiyyatının for­ma­ları şəraitində idarəetmədə ən mü­hüm vəzifə informasiyaların hazır­lan­ması və istifadə üçün təqdim olunmasıdır.

Mühasibat uçotu müxtəlif idarəetmə sistemində ha­zır­ladığı infor­ma­siya­lar nəticəsində tələb olunan idarə­et­mə qərarları qəbul olunur. Mühasibat uço­tu sistemi hər bir müəssisədə əmlakın hərəkəti, təsərrüfat əməliyyatları döv­rün­də onun əmələgəlmə mənbələri ilə əlaqədar ma­liy­yə və istehsal-təsərrüfat fəaliyyəti ilə əlaqədar sintetik və analitik infor­ma­si­ya­ları cəmləşdirib istifadə olunması üçün hazırlanır.

Nəticə etibarı ilə mühasibat uçotu informasiyaları operativ-texniki, sta­tistika uçotu, planlaşmada, proq­noz­ların tərtibində və ümumiyyətlə müəssisə fəaliyyəti üzrə taktika və strategiyanın hazırlanmasında geniş is­ti­fa­də olunur.

Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, mühasibat uço­tu­­nun inkişafının bü­tün mərhələlərində onun təqdim et­di­­yi informasiyalarda obyektivliyin, doğ­ruluğun, vaxtın­da tərtib olunması vəzifəsi qarşıya qoyulur. Müasir ida­rə­etmənin təkmilləşdirilməsi şəraitində mühasibat uçotu informasiya­la­­rının hazırlanmasına daha vacib tələblər qo­yulur. Həmin in­for­ma­si­ya­lar yüksək keyfiyyətli və fay­­­dalı olmaqla mülkiyyət sahibini, xarici maliy­yə və­sa­iti qoyuluşları və digər maraqlı şəxslərin tələblərini tə­min et­mə­li­dirlər.

Analitik vəzifəsi. Hazırda idarəetmənin təkmilləş­di­ril­məsi və bazar müna­si­bətlərinin formalaşdığı şəraitdə ana­litik vəzifə çox vacibdir. Belə ki, etibarlı və hüquqi cə­hətdən əsaslandırılmış mühasibat uçotu infor­ma­siya­la­rı əsasında mü­əssisə və onun tabeçiliyində olan filialların maliyyə, istehsalat-təsərrüfat fəaliyyəti təhlil olunur və ha­zırlanmış analitik şərhlər əsasında lazımi qərarlar qə­bul olunur.

Bu vəzifənin yerinə yetirilməsi mühasibat uçotunun bütün bölmələri, o cüm­lədən mövcud ehtiyatlardan is­ti­fa­də olunması məhsul istehsalı, sərf olun­muş məsrəflərin həcmi, qiymətlərin düzgün tətbiq olunmasının gös­tə­ri­ci­lə­rinin təh­lilinə imkan verir ki, bu da sərbəst bazar iqti­sa­diyyatı şəraitində əhə­miy­yətlidir.

Bütün göstəricilərin təhlil və öyrənilməsi ilə hər bir müəssisənin iqtisadiy­ya­tına dair ətraflı analitik infor­ma­si­yalar əldə olunur ki, bu da idarəetmə sistemi tələb­lə­ri­nin icrasında əsaslı əhəmiyyətə malikdir.

1.3. Təsərrüfat uçotunun növləri

Sərbəst bazar iqtisadiyyatı münasibətlərinin yaran­ma­sı, müxtəlif mülkiyyət formalarının istifadəsi, xarici öl­kə şirkətlərinin iştirakı ilə mü­əs­­sisələrin təşkili əsasında Beynəlxalq mühasibat uçotu standartlarından istifadə olun­ması prinsipləri, ölkədə idarəetmə prinsiplərinin tək­­mil­ləş­di­ril­məsi mühasibat uçotunun rolunu daha da artırılmasını tələb edir.

Azərbaycan Respublikasında müasir şəraitdə təsər­rü­fat uçotu sistemi bir-birilə əlaqədar olan üç formada ifadə olunur. Bunlardan birincisi operativ, ikincisi sta­tis­ti­ka və üçüncüsü mühasibat uçotudur.

Operativ uçot vasitəsilə idarə, müəssisələrin, isteh­sal sahələri, sexlərin fə­aliyyətinə gündəlik rəhbərlikdə is­ti­fadə edilir. Operativ uçot vasitəsilə mü­əssisənin idarə he­yətinə müəssisədə material ehtiyatlarının hərəkəti, məh­­sul buraxılışının həcmi, onun alıcı təşkilatlara yük­lən­məsi və miq­da­rı, istehsal ehtiyatlarının həcmi və s. in­for­ma­si­ya­lar daxil olur. Bu kimi in­­for­masiyaların alın­ma­sı mən­bə­ələri sənədlər əsasında, telefon, teletayp, faks və şifahi for­mada verilə bilər. Operativ uçot bir sıra hal­lar­da hə­min mə­lumatlara tələbat olduğu vəziyyətdə ha­zır­lanır və təqdim olunur.

Operativ uçot bir qayda olaraq tələb olunduğu hal­da aparılır. Onun təqdim olunması üçün vaxt müəyyən olun­mur. Bu isə göstərilən uçot formasının başqa uçot for­malarından fərqləndirən birinci göstəricidir.

Operativ informasiyanın ikinci fərqi onun istənilən vaxtda, sənəd­ləş­di­rilmədən hazırlanıb təqdim olun­ma­sı­dır. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi ope­rativ informasi­ya­nın şifahi formada, telefon, teleqraf və teletaypla ve­ril­mə­si də onu digər uçot formalarından fərqləndirən əla­mət hesab olunur.

Bir sıra hallarda, ehtiyac olması lazım gələn şəra­it­də operativ uçot statistika və mühasibat uçotu informa­si­yalarından da istifadə edilə bilər.

Statistika uçotu xalq təsərrüfatının iqtisa­diy­yatın, elmin, təhsilin müx­tə­lif sahələrində baş verən küt­lə­vi əmə­liyyatları öyrənir. Statistika uçotu iqti­sa­diy­yatın və­ziy­yəti, onun inkişafı tendensiyası, fəhlə qüv­və­si­nin hə­rəkəti, əmtəə-material ehtiyatı, ölkə əhalisinin sayı, on­la­rın yaş, cins, ixtisas və s. göstəriciləri üzrə infor­ma­si­ya­lar toplayır və araşdırma aparır. Statistika uçotu va­si­tə­silə geniş həcmdə müşahidə aparılmaqla yanaşı əha­li­nin va­hid uçotunu təşkil edir. Bu məqsədlə statistika uço­tu mü­ha­sibat və operativ uçotu informasiya­ların­dan da istifadə edə bilər.

Statistika uçotu məlumatları əsasında dövlət ida­rə­etmə orqanları proq­noz­ları müəyyən edir, iqtisadi siya­sət sahəsində qərarlar qəbul edir, ölkənin iq­ti­sadiy­ya­tı­nın idarə olunması ilə əlaqədar olaraq konkret operativ tədbirlər görür.

Mühasibat uçotu təsərrüfat əməliyyatlarının kəmiy­yət və keyfiyyət gös­təricilərini mövcud qanunçuluqla mü­əy­yən olunmuş sənədlər əsa­sın­da, pul və miq­dar ifadəsində əks etdirməklə öyrənir və fasiləsiz nəzarəti hə­­ya­­ta keçirir. Mü­hasibat uçotunda bütün əməliyyatlar tam və ardıcıl ola­raq yalnız sənədlər əsa­sında həyata ke­çi­rilir. Mühasibat uçotunda əsa­sən pul ölçüsündən isti­fa­də edilir.

Təsərrüfat uçotunun qəbul olunmuş üç forması bir-birilə sıx əlaqədə ol­maq­la biri digərini tamamlayır və va­hid təsərrüfat uçotu sistemini təşkil edir. La­kin bu uçot formaları içərisində mühasibat uçotu aparıcı mövqe tu­tur. Mü­ha­sibat uçotunun informasiyaları əsasında müəs­si­sənin bütün tə­sərrüfat-ma­liy­yə fəaliyyətinə nəzarət tə­min edilir və idarəetmədə əsaslı şə­kildə istifadə olunur.

Mühasibat uçotu-iqtisadi elmdir. İlkin olaraq mü­ha­sibat uçotunun bir elm olması Benedetto Kotruli (1458) və Luki Paçoli (1494) əsər­lə­rin­də qeyd olu­nur. Bi­lavasitə onlar mühasibat uçotunun müəs­si­sə­nin idarə olun­masında ro­lunu əsaslı şəkildə göstərməklə, həm də elmi metodoloji əsas­larını şərh etmişdir.

Bununla yanaşı olaraq mühasibat uçotunun bir iq­ti­sadi elm kimi nə­zə­ri və metodiki əsasları xeyli sonra dünya ölkələrinin bir sıra alimləri və mü­­təxəssisləri tə­rə­findən daha ətraflı göstərilmişdir.

Mühasibat uçotunun mühüm əhəmiyyətini nəzərə alaraq hələ 1590-cı ildə ispan alimi Bartolomeo de Sa­la­zio yazmışdır: «Mühasibat uçotu bü­tün elm və in­cə­sə­nət­dən yüksəkdə dayanır, çünki hamının ona ehtiyacı ol­­duğu halda, onun heç kimə ehtiyacı yoxdur. Müha­si­bat uçotu olmadan dün­ya qəbul olun­maz olardı, in­san­lar isə bir-birini başa düşməzdilər».

Özünüyoxlama sualları

1. Təsərrüfat uçotunun yaranması hansı dövrə təsadüf edir?

2. Təsərrüfat uçotunun hansı növləri mövcuddur?

3. Operativ texniki uçot, statistik uçot və mühasibat uçotunun oxşar və fərqli cəhətlərini izah edir.

II MÖVZU: MÜHASİBAT UÇOTUNUN PREDMETİ VƏ METODU

Mühasibat uçotunun predmeti və onun obyektləri. Təsərrüfat vəsaitləri və vəsait mənbələrinin təsnifatı

Mühasibat uçotunun metodu və onun əsas ünsürləri

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

Kirğənova Z.V. Teoriə buxqalterskoqo uçeta. M., İzd., «Finansı i statistika», 1999

2.1. Mühasibat uçotunun predmeti və onun obyektləri. Təsərrüfat vəsaitləri və vəsait mənbələrinin təsnifatı

Azərbaycan Respublikasında mühasibat uçotunun tənzimlənməsi, he­sab­la­rın tərtib olunması və mühasibat informasiyalarının düzgün, eti­bar­lı ol­ma­sı dövlət tərə­fin­dən qəbul olunmuş qanunla idarə olunur. Həmin sə­nəd­lər sistemində «Mühasibat uçotu haqqında» Azər­bay­can Respublikasının 24 mart 1995-ci il qanunu, Ma­liy­yə Na­zir­liyinin «Müəs­si­sələrin mühasibat uçotunun he­sablar Pla­nı və onun tətbiqinə dair 01 yan­var 1996-cı il Təli­matı», «Müəs­sislərin uçot siyasəti haqqında» 23 yan­­var 1997-ci il Əsasnaməsi və mühasibat uçotunun təşkilinə aid olan di­gər qanunlar və normativ aktlar aid­dir:

Mövcud olan qanunçuluğa əsasən mühasibat uço­tu­nun əsas prinsip­lə­ri aşağıdakı qaydada müəyyən olun­muşdur:

-mühasibat uçotunun fasiləsizliyi - yəni müəs­si­sə­nin yarandığı gün­dən ləğv edilddiyi günədək bü­tün fə­a­liy­yəti dövründə mühasibat uço­tu­nun fa­si­ləsiz həyata ke­çirilməsi, ləğv etmə zamanı mü­ha­sibat uço­tu­nun xü­su­si qaydasının tətbiq olun­ması;

- mühasibat uçotu hesablarının tətbiqi - yəni müəs­si­­sə əmlakının, öhdəçiliyinin hərəkəti üzrə bütün tə­sər­rü­fat əməliyyatlarını, gəlir və xərc­lə­rə, mən­fəət və zərəri və bu kimi bütün başqa gös­təri­ci­lə­ri­nin yarandığı vaxt­da da mühasibat hesabla­rın­da ikili yazılış üsulu ilə heç bir is­tisnaya yol ver­mə­dən düzgün əks etdirilməsi;

- təsərrüfat əməliyyatlarının iqtisadi məzmununun mə­naca onun qa­lan bütün əlamətlərindən üstün­lü­yünün təminatı: - müəssisənin ilkin uçot sənəd­lə­rində məzmunu qeyd olunan təsərrüfat əməliy­yatlarını uçot və hesabatda əks etdirən zaman onun iqtisadi məzmununun mənaca qalan bütün əlamətlərindən üstünlüyünün təmin edil­mə­si və onların uçotu siyasətində kommersiya sirri kimi qo­ru­nub saxlanması;

- təsərrüfat fəaliyyətində ehtiyatlılığın təminatı: - mü­­­­əs­sisənin maliyyə nəti­cələrini formalaşdıran zaman po­tensial zərərin, yaxud öhdəliyin son də­rəcə mənfəət və ya aktivə çevrilərək uçot və he­sa­batda əksini tapması üçün böyük hazırlıq işlərinin ehtiyatlılığının təmin edil­mə­si;

- qiymətləndirmənin təminatı: - müəssisənin bütün dövriyyə və döv­riy­­yədənkənar aktivlərini, öhdə­lik­lərini və digər sərvətlərini ilkin və bərpa də­yəri ilə qiy­mət­lən­di­ril­ərək bazar qiymətlərinə uyğun­laş­dırılması.

Mühasibat uçotunun göstərilən prinsiplərinə uyğun olaraq, onun me­todu və predmeti müəyyənləşdirilmişdir.

Mühasibat uçotunun predmeti müəssisənin möv­cud olan əmlakı, onun hə­rəkəti, əmələ gəlmə mənbəələri və formalaşmasını əhatə edir. Buna uyğun ola­raq müha­si­bat uçotu bir iqtisadi elm olmaqla, onun ümumi şə­kil­də pred­meti istehsal münasibətlərini əks etdirməklə məz­mu­nunu müəyyən edir.

Müəssisələr təsərrüfat fəaliyyətini həyata keçirmək üçün əsas fond­la­ra, döv­riyyə vəsaitlərinə və digər əşya­lara malik olur. Təsərrüfat fəaliyyəti ilə əla­qədar müəs­si­sə materiallar, əsas vəsaitlər, qeyri-maddi aktivlər alır, on­lardan istifadə edir, istehsal prosesinə xərc çəkir, məh­sul istehsal edir, onu satır, sa­tış­dan pul vəsaiti və mən­fə­ət əldə edir. Beləliklə, müəssisə və­sait­ləri, onların əmə­lə gəl­mə mənbələri, hər bir müəssisədə baş verən tə­sər­rüfat prosesləri zamanı yaranan təsərrüfat əməliyyatları mü­ha­sibat uço­tunun obyektləri hesab olunur.

Mühasibat uçotunun predmetini şərh edərkən onun tarixi inkişafına xü­su­si diqqət verilməlidir. Belə ki, mü­ha­­sibat uçotunun predmetinin məz­mu­nu cə­miy­yətin iq­ti­sadi-ictimai formasiyalarının inkişafı ilə əlaqədar ola­­raq də­yişilir. Məsələn, quldarlıq quruluşu dövründə is­tehsal üzərində tam hakimiyyət hökm sürmüş və bu­ra­da qullar da uçotun predmetini təş­kil etmişdir.

Kapitalizm cəmiyyətində mühasibat uçotunun pred­­meti fərdi ka­pi­ta­lın döv­ranı hesab olunurdu. Sosi­a­li­zm cəmiyyətində mühasibat uçotunun pred­me­ti­nin xü­su­siyyətləri sosialist mülkiyyətinin ictimai xarakteri ilə əlaqədar olmuşdur.

Mühasibat uçotu obyektləri sırasında tədavül fond­ları xüsusi yer tu­tur. Tədavül fondlarına dövriyyədə olan pul vəsaitləri, bankdakı pul və­sait­ləri, müəssisə an­ba­rın­da satış üçün istehsal olunmuş hazır məh­sul­lar və alı­cı­la­ra yüklənmiş mallar aiddir.

2.2. Mühasibat uçotunun metodu və onun əsas ünsürləri

Mühasibat uçotunun metodu onun araşdırılması və öyrənilməsi qay­da­larıdır. Elmi araşdırmalarda metod ter­­mini öyrəniləcək əşyanın təmi­na­tını araşdırmaq üçün müxtəlif üsul və prinsiplərdən istifadə olunmasını nə­zər­də tutur. Mühasibat uçotunun metodu öz predmetinin hansı üsullar və prinsiplər vasitəsilə öyrənilməsini yerinə yetirir.

Göstərilən metodoloji sistemdə mühasibat uçotu­nun hansı vasitələrlə tə­sərrüfat-maliyyə əməliyyatlarını icra etməsini müəyyənləşədirmək əsas sayılır.

Məlum olduğu kimi təsərrüfat vəsaitləri, onların əmə­lə gəlmə mənbə­lə­ri müxtəlifdir. Bütün əməliyyatları düzgün əks etdirmək üçün ayrı-ayrı və­sait növlərinin hə­rə­kəti və onun icrası üzərində nəzarəti həyata ke­çirmək çox vacibdir. Burada sənədləşmə və inventarlaşma mü­hüm nəza­rət metodu kimi xüsusi əhəmiyyətə malikdir.

Mühasibat uçotunun metodu onun icra fəaliy­yə­tin­də mühüm əhə­miy­­yətə malik olan ünsürləri vasitəsilə ye­rinə yetirilir. Bu ünsürlər sə­nəd­ləş­­mə və invertarlaşmadan, qiymət və kalkulyasiyadan, hesablar sis­te­min­dən, ikitə­rəf­li yazılış, mühasibat balansı və hesabatdan ibarətdir.

Sənədləşdirmə - təsərrüfat əməliyyatının müəyyən sə­­nədlərlə əmə­liy­ya­tın ic­ra olunduğu yerdə rəsmiy­yətə salınmasıdır. Mühasibat uçotunda sənədləşmə ən vacib əməliyyatlardan biri olmaqla, icra olunan təsərrüfat əmə­­liyyatları üzə­rində müşahidəni təmin edir. Sənəd­ləş­mə müəssisədə icra olunan təsərrüfat əməliyyatlarının hü­quqi şəkildə yazılı icra olun­ma­sı­dır. İstehsalat, ma­liy­yə və tə­sərrüfat əməliyyatlarının sənədlərlə rəs­miy­yə­tə sa­lınması sənədləşdirmə adlanır.

Təsərrüfat əməliyyatlarının sənədləşdirilməsi mü­ha­sibat uçotunun əsas prinsiplərindən hesab olunmaqla, baş vermiş əməliyyatların sənədlər əsa­sında tərtibini tə­min etməklə, uçot obyektlərinin hərəkəti üzrə daimi in­formasiya əldə olunmasına şərait yaradır. Hər bir təsər­rü­fat əməliyyatı üz­rə tərtib olun­muş sənədlər əsasında məlumatlar sistemi yaranır və bu isə nəticə olaraq cəm­lən­miş informasiyaların tərtib olunmasına şərait ya­ra­dır. Hər bir mühasibat uçotu sənədində əks olunmuş gös­tə­ricilər sistemi onun rekvizitləri (sənədin nömrəsi, tarixi, əməliyyatın məzmunu və sair) ad­lanır. İlkin sənədlər tə­sə­rrüfat əməliyyatlarının və onların aparılmasını təs­diq edən yazılı şəhadətnamədir.

Tərtib olunmuş bütün ilkin sənədlər özündə aşa­ğı­dakı zəruri rek­vi­zit­lə­ri əks etdirməlidir: sənədin adı, nöm­rəsi, kodu, tərtib edilmə yeri və ta­ri­xi, sənəd tərtib edilən müəssisənin adı, təsərrüfat əməliyyatlarının məz­mu­­nu və ölçüləri (natural və pul ifadəsində), təsərrüfat əmə­liy­yat­la­rının baş verməsi, tamam­lan­ması və onun rəs­miləş­di­ril­mə­sinin düzgünlüyü üçün məsul şəxslərin və­zifələri, so­y­adı, adı, atasının adı, şəxsi imzaları və baş­qa göstəricilər əks olunmalıdır.

Əməliyyatların xarakterindən və uçot məlu­mat­la­rı­nın işlənməsi tex­no­logiyasında asılı olaraq ilkin sənədlər əlavə rekvizitlər də daxil edilə bi­lər. İlkin sənədlər əmə­liy­yatların baş verdiyi, bu mümkün olmadıqda isə əmə­liyyatlar bilavasitə qurtardıqdan sonra tərtib edilməlidir.

Sənədlərin keyfiyyətli tərtibatına, onların vaxtında mü­hasibat uço­tun­­da əks etdirilməsi üçün müəyyən edil­miş müddətlərdə təqdim edil­mə­si­nə, sənəd­lərdəki məlu­mat­ların doğruluğuna və etibarlılığına mə­suliy­yəti hə­min sənədləri hazırlamış və imza etmiş şəxslər daşıyırlar.

Ona görə də təsərrüfat əməliyyatlarının sənəd­ləş­di­ril­məsində hər bir vəzifəli şəxs tərtib etdiyi sənədin qa­nun­çuluqda müəyyən olunmuş norma və standartlara uy­ğun olmasını təmin etməyə borcludur.

İlkin sənədlərə əsasən məlumatları işləyib qaydaya salmaq və onlara nəzarət etmək üçün icmal sənədləri hazırlanmalıdır.

Pul və hesablaşma sənədlərini, maliyyə və kredit öhdəliklərini müəs­si­­sənin rəhbərinin təsdiq etdiyi si­ya­hı­ya əsasən imza etmək hüququ olan ən azı iki şəxs imza­la­malıdır. Birinci imza müəsisədə ümumi rəhbərlik funk­siyasını icra edən şəxsə mənsub olur.

Pul vəsaitlərinin, maddi sərvətlərin və başqa əm­la­k­la­rın qəbul-təhvili ilə əlaqədar əməliyyatlar ilkin sənədlər əsasında həyata keçirilən zaman iştirak edən hüquqi şəx­sin nümayəndələrinə və ya fiziki şəxslərə sənəd­ləş­mənin bir nüsxəsi verilir. Əməliyyatda iştirak edənləri sənəd­lə­rin surətləri ilə təmin etmək müəssisədə bu əməliyyatı rəs­miləşdirənin öhdəsinə düşür.

Mühasibat uçotunda əks etdirilməsi zəruri olan uço­t­da qəbul olun­muş ilkin sənədlərdəki məlumatlar Azər­baycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyi tərə­fin­dən təklif edilmiş, yaxud nazirlik və baş idarələr tərə­fin­dən ümumi prinsiplərə riayət edilməklə işlənib hazır­lan­mış uçot re­gistrlərində yığılır və sistemləşdirilir. Müəssisə tərəfindən müəyyən dövr ərzində aparılmış təsərrüfat əməliyyatları haqqında məlumatlar uçot registrlərindən qruplaşdırılmış şəkildə mühasibat uçotu hesablarına kö­çü­rülür.

İlkin sənədlərdə və uçot registrlərində qeydsiz dü­zə­liş­lərə yol ve­ril­mir. Səhvlərin düzəlişi həmin sənədi imza etmiş şəxslərin imzası ilə dü­zəl­miş tarixi göstərilməklə təsdiq edilməlidir. Kassa və başqa sənədlərdə heç bir dü­zə­lişə yol verilmir.

İnvertarlaşma - müəssisə mühasibat uçotunda əks olun­muş əmlakın faktiki yoxlanması və müəyyən olun­ma­sı formasıdır. İnvertarlaşdırma bütün təsərrüfat əmə­liy­yatlarının və onun düzgün icra olunmasını müəy­yənləşdirir.

İnvertarlaşdırma Azərbaycan Respublikasının «Mü­­­­­ha­sibat uçotu haq­qında» 24 mart 1995-ci il tarixi qa­nunu və əsas vəsaitlərin, əmtəə-ma­te­rial dəyərlərinin, pul vəsaitinin və hesablaşmaların inver­tar­laş­dırıl­ma­sı­na dair olan təlimat əsasında aparılır. Həmin sənədlər əsa­sın­da müəssisə mü­hasibat uçotu və hesabatının doğru, düzgünlüyünü təsdiq etmək üçün dövrü olaraq öz əm­la­kının, kapitalının və sair maddi sərvətlərinin və ümumi­y­yətlə mühasibat balansının bütün aktiv və passiv mad­də­lərinin invertarlaşmasını aparmalıdır.

İnvertarlaşdırılmanın qarşısında aşağıdakı vəzifələr qoyulur:

- əsas vəsaitlərin, əmtəə-material dəyərinin, pul və­sa­itinin, qiymətli kağızların və bitməmiş isteh­sa­lın fak­tiki qalığının müəyyən edilməsi;

- material dəyərləri və pul vəsaitlərinin qorunub sax­­lanması üzərində nəzarət;

- tam və qismən öz keyfiyyətini itirmiş, forması və modası köhnəlmiş əmtəə-material dəyərinin mü­əy­­yən­ləş­dirilməsi;

- gələcək satışını təmin etmək üçün normadan ar­tıq qalıqda olan maddi dəyərin müəyyənləş­di­ril­məsi;

- material dəyəri və pul vəsaitinin saxlanması qay­da­­larının yoxlan­ma­sı və eyni zamanda maşın, avadanlıq, digər əsas vəsaitlərin saxlanması və istifadə olunmasına nəzarət;

- müəssisə balansında əks olunmuş obyektlərin re­al vəziyyətini yox­lamaq.

İnvertarlaşmanın aparılması nəticəsi aktla rəsmiy­yə­tə salınır. İnver­tar­laş­ma nəticələri sənədləşdirildikdən sonra, nəticə göstəriciləri mü­­­hasibatlığa təq­dim olunur və mühasibat uçotu göstəriciləri əsasında qarşılıqlı yox­lamalar apa­rılır. Qarışılıqlı yoxlama əsasında invertar­laş­­dırmanın son nəticəsi müəy­yən olunur.

Azərbaycan Respublikasında mövcud olan qa­nun­ve­riciliyə görə in­ver­­tarlaşdırmanın aparılması məcburi olan hallardan başqa, hesabat ilin­də onla­rın aparılma sa­yı, tarixi, yoxlanmış əmlakın siyahısı müəssisə rəh­bər­liyi tərəfindən müəyyən edilir.

Müəssisə əmlakının xarakterindən asılı olaraq kon­k­ret invertarlaş­dır­­ma vaxtı müəyyən olunmalıdır. Möv­cud qaydalara görə təcrübədə in­ver­tarlaş­dır­ma apa­rıl­ması üçün aşağıdakı vaxtlar müəyyən olunur:

- əsas vəsaitlər üçün üç ildən bir;

- kitabxana fondu 5 ildən bir;

- anbarlarda olan hazır məhsullar, illik mühasibat (ma­liyyə) hesa­ba­tı­nın hazırlanma qabağı, oktya­br ayı­nın 1-dən tez olmamaqla;

- anbar və bazalardakı mallar-ərzaq malları üzrə il­də iki dəfə, qeyri-ər­zaq malları üzrə ildə bir dəfə;

- azqiymətli və tezköhnələn əşyalar ildə bir dəfə;

- pul vəsaiti, pul sənədləri ayda bir dəfə;

- debitor və kreditorlarla hesablaşmalar ildə iki də­fə­dən az olma­ya­raq.

Müəssisə rəhbərləri əmtəə-material dəyərlərinin və pul vəsaitini in­ver­tar­laş­dırılmasının düzgün, vaxtında ke­­çirilməsinə cavabdehdirlər. Müəs­sisənin baş mühasibi isə invertarlaşdırılmanın mövcud olan qanun­çu­luq tə­lə­b­lə­rinə uy­ğun keçirilməsinə və onun nəticələrinin mü­ha­si­bat uço­tunda əks etdiril­mə­si­nə borcludur.

İnventarlaşdırma nəticəsində müəyyən olunmuş əm­təə-material də­yər­ləri ilə mühasibat uçotu qalıq­la­rın­da əmələ gəlmiş fərqlər mühasibat uçotu hesab­la­rında aşa­ğıdakı qaydada əks olunur:

- mövcud qanunçuluğa uyğun olan norma da­xi­lin­də itkilər müəssisə rəh­bərinin sərəncamı əsasında istehsal və tədavül xərclərinə aid olan 20«Əsas istehsalat», 26«Ümumtəsərrüfat xərcləri», 44«Tədavül xərc­ləri» hesablarının de­betinə və 84«Sərvətlərin əs­kik gəlməsi və xarab olmasından itkilər» hesa­bının kreditinə yazılış aparılır. Təbii itki norması inven­ta­ri­za­si­ya nəticəsində əksik gəlmə müəyyən olduğu halda he­sab­lanır.

- normadan artıq əskik gəlmə və əmlakın xarab ol­ma­­sı ilə əlaqədar mü­əyyən olunmuş əmlakın dəyərləri təq­­sirkar şəxslərdən tutulmaqla 73/3 «Mad­di zərər­lə­­rin ödənilməsi üzrə işçi heyəti ilə hesablaşmalar» he­sa­bı­nın debetinə və 84 «Sərvətlərin əskik gəlməsi və xa­rab olmasından itkilər» hesabının kreditinə yazılış apa­rı­lır. Əgər məhkəmə qərarı ilə iddia imtina edilərsə, belə hal­da əmələ gəlmiş itkilər müəssisə maliyyə nəti­cə­lə­ri­nə si­linir və bu halda 80 hesabın de­be­ti­nə və 84 he­sabın kreditinə yazılış aparılır.

Mühasibat uçotu üzrə əməliyyatların yazılışları in­ver­tarizasiya apa­rı­lan ayın hesabında əks olunmalıdır.

Qiymət və kalkulyasiya. Müəssisələrdə mövcud olan təsərrüfat və­sait­ləri və təsərrüfat əməliyyatları öz xa­rakterinə görə müxtəlif məzmuna malikdir. Bununla əla­qədar olaraq vəsait və əməliyyatlarda ümumi gös­tə­ri­ci­nin müyyən olunmasına ehtiyac vardır. Bunun üçün isə qiymətdən istifadə olunması çox vacibdir. Qiymətin kö­məyi ilə müəssisədə mövcud əmlakın bütün çeşid­lə­ri­nin ümumiləşdirilmiş həcmi müəyyən olunur. Yəni bü­tün natural və digər göstəricilər pul ölçüsünə çevrilir və bu əsasda müəssisə təsərrüfat vəsaitinin qiyməti onların hə­qiqi maya dəyərinə əsas­la­naraq müəyyənləşdirilir. Mü­əssisə əmlakının və onun mənbəələ­ri­nin real qiymət­lən­dirilməsi mühasibat uçotunun bütün sisteminin nor­mal fəaliyyətində xüsusi əhəmiyyətə malikdir.

Müəssisə təsərrüfat fəaliyyətinə nəzarətin təmin olun­masında isə sərf olunmuş məsrəflər və onların yekun göstəriciləri müəyyənləşdirilməlidir. Bu hesabla sərf olun­­muş bütün məsrəflər üzrə maya dəyərinin hesab­lan­ması çox vacib göstəricidir. Məhsulun maya dəyəri isə kor­kulyasiya əməliyyatının aparılması ilə müəyyən edi­lir. Kalkulyasiya eyni zamanda hər bir məhsul növü üz­rə qiymətlərin müəyyən olunmasına şərait yaradır.

Beləliklə, mühasibat uçotu obyektlərini ümumi­ləş­di­rilmiş şəkildə ifadə et­mək üçün qiymət və kor­kul­ya­si­ya­dan istifadə edilir. Sərbəst bazar iqtisadiyyatı şərai­tin­də həmin göstəricilərin təsir dairəsi daha da genişlənir və daha geniş əhəmiyyət kəsb edir.

Hesablar sistemi və ikitərəfli yazılış. Mü­ha­si­bat uçotunun təsərrüfat əmə­liy­yatlarının informasiya sis­­temi əsas elementlərindən biri mühasibat hesab­ları he­sab olunur. Hesablar sistemi vasitəsilə mühasibat uço­tun­da əks olunmuş əməliyyatlar iqtisadi cəhətdən qrup­laş­dırılır. Mü­ha­sibat hesabları təsərrüfat əmə­liy­­yat­la­rı­nın ifadə olunduğu mə­lumat­ları ümu­miləşdirir və on­la­rın yekun­laş­masına şərait yaradır.

Bir sıra xarici ölkələrdə, o cümlədən İngiltərə-Ame­ri­ka uçot siste­min­də mühasiblər hesab planını özləri tər­tib tərtib edir və onlara şərti kodlar verirlər. Azərbaycan Respublikasında Mühasibat Uçotu Hesablar planı Mər­kə­zləşmiş qaydada Respublika Maliyyə Nazirliyi tə­rə­fin­dən tərtib olunmuş və hesabların adları və şifrələri mü­əy­yən olunmuşdur.

Mövcud olan qaydalara görə təsərrüfat əməliy­yat­la­rının mühasibat uço­tu hesablarında əks etdirilməsi iki­tərəfli yazılışın köməyi ilə həyata keçirilir.

Mühasibat balansı və hesabat. Mühasibat uçotu ün­sür­ləri içərisində mü­ha­si­bat balansı və hesabat mühüm yer tutur. Mühasibat balansında müəs­sisənin özünə­məx­sus və cəlb olunmuş vəsaitlərinin iqtisadi cəhətdən qrup­laş­dırılması, onların yerləşdirilməsi və pul şəklində ifa­də­si bir qayda olaraq hər ayın 1-i tarixində əks olunur.

Balansda bütün təsərrüfat vəsaitlərinin ümumi ye­ku­nu həmin vəsait­lə­rin əmələ gəlmə mənbələrinin ye­ku­nu­na bərabər olmalıdır. Beləliklə, müəsssə balansı müəs­sisənin təsərrüfat vəsaitinin və onların istifadə edil­mə­si üzərində nəzarətin həyata keçirilməsinə imkan verir.

Müəssisə və idarələrin mühasibat hesabatı müəyyən dövr üçün (ay, rüb, il) istehsalat-təsərrüfat və maliyyə fəa­­liyyətini xarakterizə edən gös­tə­ricilər sistemidir.

«Mühasibat uçotu haqqında Azərbaycan Res­pub­li­ka­sının Qanunda» mühasibat hesabatı müəssisə maliyyə və əmlak vəziyyətinin vahid qəbul olun­muş göstəricilərin özündə əks etdirməklə mühasibat uçotu gös­tə­ri­ci­ləri əsa­sın­da vahid formada tərtib olunmaqla, maraqlı hüquqi və fiziki şəxs­lərin müəssisənin əmlak və maliyyə vəziy­yəti, mənfəət və zərəri haqqında müqayisə edilə bilən məlu­mat­larla təminatından ibarətdir. Müəssisə və təş­ki­lat­ların təsərrüfat-maliyyə fəaliyyətinin hərtərəfli təhlili ancaq balans və hesabata əsasən şərh olunur.

Mühasibat uçotunun bütün göstərilən metodoloji prinsip və qaydaları bir-birilə sıx surətdə əlaqədardır. Təc­rübədə həmin metodiki prinsiplər əlaqədar ardı­cıl­lı­q­la icra olunur. Göstərilən prinsiplərin icrası ilə mühasi­bat uçotunda fasiləsiz, ardıcıl və sənədlər əsasında təsər­rüfat-ma­liy­yə əməliyyatları pul, miqdar və əmək ölçü­lə­ri­nə uyğun olaraq ümu­mi­ləşdirilmiş formada əks olunur. Bütün bu əməliyyatların qarşılıqlı şə­kil­də mühasibat uço­tunda əks olunması ilə etibarlı, sistemləşdirilmiş ye­kun hesabat göstəricilərinin əldə olun­masına imkan ve­rir.

Bütün bunlar mühasibat uçotu sistemini yaradır və onun idarə olun­ma­sını təmin edir.

Özünüyoxlama sualları

1. Mühasibat uçotunun mahiyyəti və təyinatını necə başa düşürsünüz?

2. Mühasibat uçotunun vəzifələri və funksiyalarını sadalayın?

3. Mühasibat uçotunun predmetinə nə daxildir?

4. Mühasibat uçotunun metodunu necə başa düşürsünüz və onun əsas elementləri hansılardır?

5. Mühasibat uçotunun tərkibi: maliyyə uçotunu, idarəetmə uçotunu və vergi uçotunu izah edin.

III MÖVZU. MÜHASİBAT BALANSI

3.1. Mühasibat balansı haqqında anlayış və onun rolu

3.2.Təsərrüfat əməliyyatları nəticəsində balansda baş verən dəyişikliklər

3.3. Müəssisənin idarə edilməsində balansın informasiya əhəmiyyəti

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

1. V.İsayev «Mühasibat balansının beynəlxalq standartlara uyğunlaş­dırıl­ma­sı», «Maliyyə və uçot» yurnalı, № 57.

2. Astaxov V.P. Teoriə buxqalterskoqo uçeta. M., İzd. «Finansı i statistika», 1999

3.1. Mühasibat balansı haqqında anlayış və onun rolu

«Balans» termini ümumiyyətlə mühasibat uçotu, tə­­sərrüfat fəaliy­yə­ti­nin təh­lili, planlaşdırma sahəsində iş­ləyən mütəxəssislərə məlumdur. Ter­min «ba­lans» latın sö­­züdür, «bislanx» sözünü göstərir, yəni bis-iki, lanx-tə­rə­zinin bir-bi­rinə bərabər olan iki hissəsi. Bu bərabərlik sim­volu 1946-cı ildə keçirilmiş Mü­­hasiblərin Beynəlxalq Konqresində qəbul olunmuş qerbində əks olunmuşdur.

İqtisadiyyatda müxtəlif formalarda balanslar mə­lum­dur. Bunlardan mü­ha­sibat balansı, müəssisənin mən­­­fəət və zərərini xarakterizə edən ba­lans­lar, əsas fond­­ların balansı, əhalinin gəlir və xərclərini müəyyən edən ba­lan­slar, material balansları, əmək ehtiyatları ba­lan­sı, sahə­lər­arası balans və sair tərtib olunur.

Bütün bunlara baxmayaraq ilk növbədə balans tər­ti­bi mühasibat uço­tu balansına aiddir. İnformasiyaların balans formasında tərtib olun­ma­sı hər bir iqtisadi sub­yek­tlərin maliyyə və istehsalat-təsərrüfat vəziy­yə­ti­nə da­ir, onun əmlak vəziyyətinə dair məlumatların verilməsinə imkan yaradır. Mühasibat balansı hər bir iqtisadi sub­yekt üçün müəyyən tarixə tər­tib olunur. Balans hesabatı müəssisə yaradılan tarixə, aylıq, rüblük, ya­rım illik, 9 aylıq və müəssisə ləğv olunarkən tərtib oluna bilər.

Mövcud olan standartlara uyğun olaraq müha­si­bat balansı müəs­si­sə­nin bütün maliyyə-təsərrüfat gös­tə­ri­cilərini onun hərəkəti pul ifa­də­sin­də əks etdirilir. Ba­lan­sda mövcud olan əmlakın miqdarı, onların hansı mən­­bəələrdən əmələ gəlməsi, özünəməxsus və cəlb olun­muş vəsaitlər əks olunur.

Mühasibat balansı mühasibat (maliyyə) hesabat­la­rının tərkibində tərtib olunur. Müəssisələrin mühasibat (maliyyə) hesabatlarının tərkibi əsasən mühasibat uçotu balansından və ona əlavə edilən maliyyə nəticələri (mən­fəət, zərərlər) və onların istifadəsi, əmlakın, fondların, döv­­riyyə vəsaitlərinin, xüsusi kapitalın, pul vəsaitlərinin, qeyri-maddi aktivlərin, maliyyə və kapital qoyu­luş­la­rı­nın və sair aktiv və passivlərin hə­rəkəti haqqında hesa­bat­lardan ibarətdir.

Mühasibat (maliyyə) hesabatlarının nümunəvi for­ma­ları və o cüm­lədən mühasibat balansı, onların dol­du­rul­­ması qaydaları, Azərbaycan Respublikası Maliyyə Na­­zirliyi tərəfindən müəyyən edilir.

Mühasibat balansı tərtib olunma prinsipinə görə bir neçə formada hazırlanır. Bunlar əsasən aşağıdakı döv­rü əhatə edir:

- giriş balansı;

- cari balans;

- ləğv olunma balansı;

- bölüşdürülmə balansı;

- birləşmə balansı.

Giriş balansı müəssisə yaradılmış tarixə nizamnamə fondu əsasında tərtib olunur. Təsərrüfat subyektləri mü­ha­sibat uçotunun aparılması giriş balansının tərtibi ilə başlayır. Bu halda giriş balansında müəssisə ni­zam­na­mə­si qeydiyyatdan keçmiş əsas əmlak formaları və nizamnamə ka­pitalına təsisçilər tərəfindən qoyulan öhdəçiliklər, pul vəsaiti əks olu­nur.

Cari balans giriş balansından fərqli olaraq mü­əs­si­sə­­nin fəaliyyətdə ol­duğu bütün dövrdə dövrü olaraq uçot siyasətinə və hesabat dövrlərinə uyğun tərtib olu­nur.

Cari balansın tərtibi üç dövrə bölünür. Ondan bi­rin­­cisi başlanğıc, ikincisi hesabat dövrünün rüb və ay­lıq­la­rında və üçüncü isə yekun ba­lan­sı formasında tərtib olunur. Başlanğıc və yekun balansı maliyyə ilinin əv­və­lində və sonunda tərtib olunur. Hesabat dövrü arası ba­lans isə he­sabat döv­rünün əvvəli və sonunda tərtib olu­nur. Azərbaycan Respublikasında hesabat dövrü arası ba­lanslar birinci rübün yekunu, ya­rım illik (altı aylıq) və üçüncü rübün yekunu əsasında doqquz aylıq tərtib olu­nur.

Bölüşdürmə balansı böyük müəssissələrin bir neçə mü­əssisəyə ayrıl­ma­sı ilə əlaqədar tərtib olunur. Bölüş­dür­mə balansı bir sıra halda bö­yük müəs­sisənin tabe­li­yin­də olan istehsal vahidlərinin başqa müəs­si­sə­nin ta­be­çiliyinə verildikdə də tərtib olunur.

Birləşmə balansı bir neçə müəssisənin bir müəssisə tabeçiliyində bir­ləş­­məsi ilə əlaqədar olaraq tərtib olunur.

Ölkə iqtisadiyyatının müxtəlif sahələrində qarşıya qo­yulan vəzifə­lə­rin ye­rinə yetirilməsi üzərində nəzarəti hə­yata keçirmək üçün mövcud olan vəsait və onun ya­ran­ma mənbəyi haqqında konkret məlumata malik ol­maq, vəsaitin tərkibini və təyinatını öyrənmək üçün on­la­rın iqtisadi cə­hət­dən qruplaş­dır­maq lazımdır. Bu gös­tə­ricələrin yekun nəticəsi müha­si­bat balansının köməyi ilə həyata keçirilir.

Beləliklə, təsərrüfat vəsaitinin və onların əmələ gəl­mə mənbələrinin müəyyən tarixə pul formasında ümu­mi­ləşdirmə və iqtisadi cəhətdən qrup­laşdırılma üsuluna balans deyilir.

Təsərrüfat vəsaitlərinin tərkibi, yerləşməsini və on­la­rın əmələ gəlmə mən­bə­lərini ayrı-ayrılıqda əks et­dir­mək üçün balans iki hissədən ibarət cəd­vəl for­ma­sında tərtib olunur. Balansın mövcud vəsaitlərinin tərkibini və yerləşməsini özündə əks etdirən hissəsi aktiv, onların əmələ gəlmə mən­bələrini əks etdirən hissəsi isə passiv ad­lanır. Balansın aktivinin yekunu passivin yekununa bə­rabər olmalıdır.

Aktivin və passivin hər bir ünsürü balans maddəsi ad­lanır. Balansın ak­tivin­də müəssisəyə məxsus olan əm­lak qrupları üzrə əsas vəsaitlər və sair aktiv­lər (əsas və­saitlər, qeyri-maddi aktivlər, uzunmüddətli maliyyə qo­yu­luşları, təsisçilərlə hesablaşmalar və s.), ehtiyatlar və məsrəflər (is­teh­sal ehtiyatları, az­qiy­mətli və tezköhnələn əşyalar, hazır məhsul, mallar və s.) pul vəsaitləri, hesab­­laş­malar və sairə aktivlər (yüklənmiş mallar, de­bi­torlarla hesablaşmalar, pul vəsaitləri, kassa, hesablaşma he­sa­bı, valyuta he­sabı və s.) və sair vəsaitlər əks olunur.

Balansın passivində xüsusi vəsait mənbəələri (ni­zam­namə kapitalı, eh­tiyat kapitalı, istehlak fondları, mən­fəət və sair) hesablaşmalar və sair pas­sivlər (uzun­müd­dətli kreditlər, qısamüddətli bank kreditləri, qısa­müd­­dət­­li borclar, təsisçilərlə hesablaşmalar) və sairə əks olunur.

Göstərilən maddələr balansın aktivində və pas­si­vin­də müəyyən edil­miş ardıcıllıqla qruplaşdırılır və belə qruplaşma müəssisənin maliyyə və­ziy­­­yəti üzərində nə­za­rət etməyə imkan verir.

Bazar iqtisadiyyatına keçidlə əlaqədar olaraq mü­ha­sibat uçotu sis­te­mi və prinsiplərini beynəlxalq stan­dart­­lara uyğunlaşdırılması məq­sə­di­lə res­publika­mız­da mü­hasibat balansının forma və məzmununda bir sıra də­yi­şikliklər edil­mişdir. Bazar iqtisadiyyatı şəraitində ba­lan­sın aktiv və passiv maddələrinin məz­munu onu həm daxildə, həm də xaricdə, o cüm­lə­dən səhmdar cə­miy­yə­t­ləri, təsisçilər, malsatanlar, kreditorlar, banklar və baş­qaları tərəfindən istifadə et­mə­yə imkan verir.

Hazırda Azərbaycan Respublikasında müəssisə və təşkilatlarda tət­biq olunan mühasibat balansı qısaldılmış formada cədvəldə əks olun­muş­dur. (cədvəl №1).

Cədvəl 1.

Müəssisə balansı

Ölçü vahidi min manat

Aktiv

Sətir kodu

İlin əvvəlinə

İlin sonuna

Passiv

Sətir kodu

İlin əvvəlinə

İlin sonuna

I. Əsas və­sait­lər və sair döv­riy­­­yə­­dən kənar ak­­­­tiv­­lər.

I. Xüsusi və­sa­­i­t­lərin mən­bə­ələri

Əsas vəsaitlər

010

Nizamnamə kapitalı

400

Qeyri-maddi ak­tiv­­­lər

011

Əlavə kapital

401

Uzunmüddətli ma­liyyə qoyu­luş­­­ları

050

Ehtiyat ka­pi­ta­lı

402

Təsiriçilərlə he­sab­laşmalar

060

İstehlak fondları

420

Məqsədli ma­liy­yələşmə

450

mənfəət

470

I. Bölmə üzrə Cəmi

080

I. Bölmə üzrə Cəmi

480

II. Ehtiyatlar və məsrəflər

II. Hesablaş­ma­­­lar və sair passivlər

İstehsal eh­ti­yat­ları

100

Uzunmüddət­li bank kre­di­t­­ləri

500

Azqiymətli və tez­köhnələn əş­ya­­lar

120

Uzunmüddət­li borclar

510

Bitməmiş isteh­sa­lat

130

Qısamüd­də­t­li bank kre­­dit­­­ləri

600

Qısamüddətli borclar

620

Hazır məhsul

150

Kreditorlarla hesablaş­ma­lar

630

Mallar (satış qiy­­məti)

160

Alıcılar və si­fa­rişçilərdən alın­mış avan­slar

720

Əlavə dəyər ver­­­gisi (ƏDV)

175

Təsisçilərlə he­sablaşma­lar

725

Sair ehtiyatlar və məsrəflər

176

Gələcək döv­rün gəlirləri

730

II. Bölmə üzrə cəmi

180

II. Bölmə üz­rə cəmi

770

III. Pul və­sait­lə­ri, hesab­l­aş­ma­­­lar və sair ak­­tiv­lər

Yüklən­miş mal­lar

199

Debitor­larla hesablaşmalar

200

Malsatan və pod­­rat­çılara ve­rilmiş avans­lar

260

Qısamüddətli ma­­liy­yə qoyu­lu­­şu

270

Pul vəsaitləri:

Kassa

280

Hesablaşma hesabı

290

Valyuta hesabı

300

Sair dövriyyə ak­tivləri

320

III. Bölmə üzrə cəmi

330

Zərərlər:

Keçmiş illər

340

Hesabat ilində

350

BALANS (080, 180,330,340

BALANS (480 və 770-ci

Və 350 sətirlər üzrə

sətirlərin məbləği)

780

məbləğlərinin cəmi)

360

RƏHBƏR

BAŞ MÜHASİB

Balans cədvəlindən görünür ki, balans aktiv üzrə üç, passiv üzrə isə iki böl­mədən ibarətdir. Balansın bi­rin­ci bölməsində əsas vəsaitlər və sair döv­riy­yə­dən kənar aktivlər, ikinci bölmədə ehtiyatlar və məsrəflər, üçüncü bölmədə pul vəsaitləri, hesablaşmalar və sa­ir ak­tiv­lər əks olunmuşdur.

Balansın passivində müəssisə vəsaitlərinin əmələ gəl­­mə mənbələri gös­tərilməklə iki qrupa ayrılır. Birinci böl­mədə xüsusi vəsait mənbəələri, ikin­ci bölmədə isə he­sab­laşmalar və sairə passivlər yerləşmişdir.

3.2. Təsərüfat əməliyyatları nəticəsində balansda baş verən dəyişikliklər

Müəssisədə icra olunmuş hər bir təsərrüfat əməliyyatı nə­­ticəsində ona məxsus olan əmlakın həcminin artmasına və ya azalmasına səbəb olur. Aparılan təsərrüfat əməliyyatları nə­ti­­cəsində müəssisənin valyuta ba­lan­sı artır və ya azalır. Nəticə ola­raq əməliyyatların aparılması balan­sın aktiv və pas­sivində əks olunmuş maddələrin həcminin dəyişilməsinə sə­bəb olur. Nə­­zərə almaq lazımdır ki, aparılan təsərrüfat əmə­liy­yatlarının tə­­siri nəticəsində balansın aktiv və passiv­lə­ri­nin balans­laşma ye­kunu po­zu­lmur.

Təsərrüfat əməliyyatlarının təsiri ilə əlaqədar ola­raq müəs­sisə balansında dörd formada dəyişikliklər əmə­lə gəlir.

Təcrübədə hər bir təsərrüfat əməliyyatı nəticəsində ba­­­lansda baş verən dəyişiklikləri misallarla nəzərdən ke­çi­­rək.

Fərz edək ki, müəssisənin hesabat dövrünə qısal­dıl­mış şəkildə aşa­ğı­da­kı mühasibat balansı vardır (cədvəl №2).

Cədvəl 2

AKTİV

Məbləğ (manat)

PASSİV

Məbləğ (manat)

1.Əsas vəsaitlər

2.Azqiymətli və tez­köh­­­nə­­lən əş­yalar

3. Kassa

4. Hesablaşma hesabı

60.000

25.000

2000

180000

1.Nizamnamə ka­­pi­talı

2.Malsatan və pod­­­­ratçılar

3.Kreditorlarla he­sa­b­­­laşmalar:

a) əmək ödə­niş­lə­ri üz­rə

b) büdcə ilə he­sab­laş­ ­­­ma

175.000

14.000

20.500

57.500

Balans

267.000

Balans

267.000

Birinci əməliyyat. Müəssisənin bankdakı hesab­laş­ma hesabından №021510 bank çeki ilə 15 yanvar 2001-ci il­­də əmək haqqı ödəmək üçün kass­sa­ya 30 min manat pul da­­xil olmuşdur. Bu əməliyyat nəticəsində müəssisə və­sa­­i­ti­­nin tərkibində dəyişikliklər baş verir. Balansın akti­vin­də bir maddə artır və di­gər maddə azalır. Bu əməliy­yat­dan sonra müəssisə kassasında pul vəsaitinin qa­lığı 30 min manat artır və bankdakı hesab­laş­ma hesabında eyni məb­ləğdə pul vəsaiti azalır. Bunun nəti­cə­sin­də ba­lan­sın ak­­tivində vəsaitin yerdəyişməsi baş verir və ümumiyyətlə ba­lansın ak­tivi və valyutası dəyişilmir. Aparılan əməliy­yat nəticəsində balansda aşa­ğı­dakı dəyişikliklər cədvəldə (cədvəl №3) özünü göstərir.

Cədvəl 3

AKTİV

Məbləğ (manat)

PASSİV

Məbləğ (manat)

1.Əsas vəsaitlər

2.Azqiymətli və tez­­­­köh­nələn əşyalar

3.Kassa (2000+30000)

4.Hesablaşma hesabı (180000-30000)

60.000

25.000

32.000

150.000

1.Nizamnamə ka­­­pi­ta­lı

2.Malsatan və pod­rat­çılar

3.Kreditorlarla he­sab­­­laş­ma­lar:

a)əmək ödə­niş­lə­ri üz­rə

b)büdcə ilə hesab­laş­malar

175.000

14.000

20.500

57.500

Balans

267.000

Balans

267.500

İkinci əməliyyat. Bu əməliyyat nəticəsində balansın pas­sivində bir maddə ar­tır, digər maddə azalır, balansın yekunu dəyişilmir və onun bərabərliyi po­zul­mur. Bu kimi əməliyyatlara malsatan müəssisələrə olan borcun bank­dan alın­mış ssuda hesabına ödənməsi, müəssisə mənfə­əti­nin bir hissəsinin xüsusi təyinatlı fond­lara ayrılması, müəssisə işçilərdən gəlir vergisinin tutulması və sairə aid ola bilər.

2001-ci ilin fevral ayında müəssisənin işçilərinin əmək haqqından 12500 manat gəlir vergisi tutulmuşdur. Bu əməliyyatın nəticəsi balansın passivinə təsir edir. İş­çi­lərə olan borc gəlir vergisinin tutulduğu məbləğdə azalır və olan borc artır. Belə ki, tutulmş pul vəsaiti hələlik büd­cəyə ödənməmişdir. Bu əməliyyat nəticəsində kre­di­tor borcların tərkibində dəyişiklik baş verir. Balansın val­yutası da dəyişilmir. (cədvəl № 4).

Cədvəl 4

AKTİV

Məbləğ (manat)

PASSİV

Məbləğ (manat)

1.Əsas vəsaitlər

2.Azqiymətli və tez­köh­­nələn əşyalar

3. Kassa

4. Hesablaşma hesabı

60.000

25.000

32.000

150000

1.Nizamnamə ka­­­pital

2.Malsatan və pod­­­ratçılar

3.Kreditorla he­sab­­­­laşmalar:

a)əmək ödənişləri üz­rə (20500-12500)

b)büdcə ilə he­sab­­laşmalar (57500+12500)

175.000

14000

8000

70000

Balans

267.000

Balans

267.000

Üçüncü əməliyyat. Bu əməliyyat nəticəsində balan­sın aktiv və passivində ey­ni məbləğdə vəsaitlərin tərkibi və onların əmələ gəlmə mənbəələri dəyişilir, hə­min məb­ləğ­də balansda aktiv-passiv üzrə vəsait qalığı artır. 10 fev­ral 2001-ci il tarixdə 12hesab-qaimə əsasında sa­tı­cı firmadan 10 min manat məbləğində az­­qiymətli və tez­köhnələn əşyalar alın­mışdır. Bu əməliyyat balansda iki he­sa­ba yəni birincisi azqiymətli və tez­köhnələn əş­ya­lar hesabına və ikincisi mal­sa­tan və podratçılar he­sab­la­rı­na təsir edir. Belə ki, azqiymətli və tezköhnələn Əş­ya­lar hesabının qalığı 10000 manat artır və bununla əlaqədar balansın akti­vin­də qalıq artmış olur.

Eyni məbləğdə müəssisənin satıcı firmaya borcu ar­tır və bu isə ba­lan­sın passivinin qalığının həmin məb­ləğ­də artmasına səbəb olur.

Bu öhdəçilik balansın passivində əks olunur. (cəd­vəl №5).

Həmin əməliyyat nəticəsində müəssisə balansının ak­tivində və passivində balans maddələri dəyişilir və bu isə valyuta həcminin artmasına səbəb olur.

Cədvəl 5

AKTİV

Məbləğ (manat)

PASSİV

Məbləğ (manat)

1. Əsas vəsaitlər

2. Azqiymətli və tez­­köhnələn əş­­yalar (25000+10000)

3. Kassa

4. Hesablaşma hesabı

60.000

35.000

32.000

150000

1.Nizamnamə ka­pi­talı

2.Malsatan və pod­rat­çılar (14000+10000)

3.Kreditorlarla he­sab­­­­laşmalar:

a)əmək ödənişləri üz­rə

b)büdcə ilə hesab­laş­malar

175.000

24.000

20.500

57.500

Balans

277.000

Balans

277.000

Dördüncü əməliyyat. Bu əməliyyat nəticəsində ba­lans vəsaitinin həm tər­ki­bin­də və həm də onların əmələ gəl­mə mənbəyində azalma baş verir və bu əsas­da ba­lan­sın aktivi və passivi bərabər məbləğdə azalır. Bu kimi əmə­liyyatlara fir­ma işçilərinə əmək haqqı üzrə borcun ödənməsi, malsatanlara olan borcun hesablaşma hesab­ın­­dan ödənməsi, büdcəyə olan borcun ödənməsi və sairə aid ola bilər.

25 mart 2001-ci ildə 20ödəmə tapşırığı və ban­kın təqdim etdiyi çıxarış əsa­sın­da işçilərin əmək haq­qın­dan tutulan gəlir vergisi 12500 manat büdcəyə ödən­miş­dir.

Bunun nəticəsində büdcəyə olan kreditor borcu gös­­­tərilən məbləğdə azalır. Eyni zamanda müəssisənin he­­sablaşma hesabında pul vəsaiti azalmış olur. Bu əmə­liy­yat balansın aktivində və passivində dəyişikliklər edil­məsinə səbəb olur, yəni balansın aktivində və passivində balans maddələrinin azalması ilə nəticələnir.(cədvəl №6)

Cədvəl 6

AKTİV

Məbləğ (manat)

PASSİV

Məbləğ (manat)

1. Əsas vəsaitlər

2.Azqiymətli və tez­köh­­nələn əşyalar (25000 + 10000)

3. Kassa

4. Hesablaşma hesabı (150000-12500)

60.000

35.000

32.000

137500

1.Nizamnamə ka­pitalı

2.Malsatan və pod­ratçılar

3.Kreditorla he­sab­­­laşmalar:

a)əmək ödəniş­lə­ri

b)büdcə ilə he­sab­­laşmalar (57500-12500)

175.000

24.000

20.500

45.000

Balans

264.500

Balans

264.500

Beləliklə, aparılan dörd formada təsərrüfat əməliy­yat­ları nəticəsində bi­­­­rinci halda yekun balansı (aktivi) dəyişilmir, ikinci halda balans (pas­siv üz­rə) yekunu yenə də dəyişilmir, üçüncü halda balansın aktivi və pas­si­vi­nin yekunu artır, dördüncü halda isə balansın aktivi və passivi azalır.

Deyilənlər bir daha göstərir ki, müəssisənin bütün və­saitlərini əks et­­di­­rən mü­hasibat balansı, onda əks olu­nan təsərrüfat əməliyyatlarının düz­­günlüyü üzə­rində nə­za­rət etməyə imkan verir. Balansın aktivi və pas­si­­vi üzrə əmə­liyyatlar düzgün əks etdirildikdə balansın yeku­nu­nun bə­ra­bər­­liyi pozulmur. Hər bir təsərrüfat əməliyyatı balansın aktivində və pas­­sivində müəssisə vəsaitini, on­la­­­rın əmələ gəlmə mənbəələrinin tər­ki­bin­­də yaxud eyni vaxtda həm balansın aktivində, həm də passivində qar­şı­­lıqlı dəyişikliklər əmələ gətirir.

3.3. Müəssisənin idarə edilməsində balansın informasiya əhəmiyyəti

Mühasibat balansı iqtisadi subyektin istehsalat və ma­liyyə-təsərrüfat fə­aliy­­yəti göstəricilərini ətraflı əks et­məklə, geniş və böyük həcmli mə­lu­ma­­ta malik olan in­formasiya mənbəyidir. Təsadüfi deyildir ki, mühasibat (ma­­­liyyə) hesabatı sistemində mühasibat balansı birinci yeri tutur.

Balansın aktiv və passivində əks olunan göstəricilər ondan istifadə edən­­­lərə və xüsusilə kənar istifadə edən şəxslərə idarəetmə üçün ətraflı in­for­­masiyalar mən­bə­yi­dir. Balansda ifadə olunan analitik maddələr şir­kə­tin de­bi­tor, kreditor borclarının, özünəməxsus kapitalının və ayrı-ayrı eh­ti­­yatların, cari xərclərin və mənfəətin səviy­yəsini açıqlndırır.

Mühasibat balansını şirkətin maliyyə-təsərrüfat və­ziy­yətinin gös­tə­ri­ci­­lərini əks etdirən şəkli adlandırmaq olar. Həmin əks - şəkildə iki vacib gös­­təricinin əks olun­ma­sı özünü göstərir. Bunlardan birincisi müəssisə əm­­la­kı­nın, onun təsnifatını göstərməklə, həmin əmlakın han­sı mənbə­lər­dən əmələ gəl­məsini, yəni özünəməxsus və cəl­bolunmuş kapitalın old­u­ğu­nu müəyyənləşdirir.

Mühasibat balansı mühasibat uçotunun metodik ün­sü­rü olmaqla mü­­­ha­si­bat uçotu göstəricilərini yekun­laş­dırır və iqtisadi subyektin ma­liy­yə vəziy­yə­tinin infor­ma­siya modelini yaradır. Hesabat formasında təq­dim olu­­nan balans göstəriciləri təsərrüfatın gələcək inkişaf im­­kanlarına da­­ir istehsal-təsərrüfat və maliyyə gös­tə­ri­ci­lə­rinin idarəetmə üçün istifadə olun­­masına ətraflı şərait yaradır.

Mühasibat uçotu balansda əks olunmuş uçot gös­tə­ri­cilərinə əsas­la­na­raq, həmin informasiyadan istifadə edə­­cək maraqlı şəxslər mövcud eh­ti­yat­­­ların yerləşməsi və is­tifadə olunmasından, iqtisadi subyektin ödəmə qa­­bi­liy­yəti və maliyyə üstünlüyünə əsaslanaraq ona lazım olan in­for­ma­si­ya ilə təmin olunur.

Müasir bazar iqtisadiyyatı şəraitində mühasibat ba­lansının aktiv və pas­­siv maddələrinin məzmunu onu həm müəssisə daxili və xarici səhm­dar­­lar cəmiyyətləri, tə­sisçilər, malsatanlar, kreditorlar, banklar və baş­qa­la­­rı tə­rəfindən istifadə etmələrinə imkan verir.

Respublikada iqtisadi islahatların həyata keçi­ril­di­yi, mülkiyyətin özəl­ləşdirilməsi və bir sıra iri müəs­si­sə­lə­rin səhmdarlar cəmiyyətlərinə çev­­rilməsi mühasibat uço­tu­nun və onun mühüm göstəricisi olan mü­ha­si­bat ba­lan­sı­nın idarəetmə sistemində əhəmiyyəti daha artır.

Özünüyoxlama sualları

1. Mühasibat balansı nədir, onun quruluşu necədir?

2. Balansla hesabların qarşılıqlı əlaqəsini izah edin?

3. Balans - netto anlayışını təyin edin?

4. Balansın tərtib edilməsinin əsas qaydalarını izah edin?

IV MÖVZU. MÜHASİBAT UÇOTU HESABLARI VƏ İKİLİ YAZILIŞ

4.1. Mühasibat hesabları haqqında ümumi anlayış

4.2. Mühasibat uçotunda ikitərəfli yazılış üsulu

4.3. Sintetik və analitik uçot hesabları, subhesablar

4.4. Mühasibat uçotu hesablar planı - uçotun təşkili sisteminin əsasıdır

4.5. Mühasibat uçotu hesablarının təsnifatı və onların formalaşması prinsipləri

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

1. Xedrinson G.S. Breüa M.F. «Teoriə buxqalterskoqo uçeta», M. 1997

4.1. Mühasibat hesabları haqqında ümumi anlayış

İdarə və müəssisələrdə hər gün çoxlu miqdarda tə­sər­rüfat əməliy­yat­la­rı ic­ra olunur və onların nəticəsi ilə əla­qədar olaraq mühasibat balansı tərtib olu­nur. Yuxa­rı­da göstərildiyi kimi müəssisələrin mühasibat balansı ay­lıq, rüblük və illik tərtib olunur.

Balansın köməyi ilə gündəlik olaraq müəssisə əm­la­kı­nın tərkibinin də­yişilməsi, onun öhdəçiliyinin vəziyyəti və bütün vəsaitin formalaş­ma­sı­na dair gündəlik nəzarəti tə­min etmək mümkün deyildir. Buna görə də ca­ri uçotu və nəzarəti təmin etmək üçün mühasibat uçotu he­sab­la­rın­dan is­tifadə edilir.

Mühasibat uçotu nəzəriyyəsi və metodoloji prin­sip­lə­rində mühasibat uçotu hesabları sisteminə xüsusi əhə­miy­yət verilir. Çünki buna əsas­la­na­raq informasiyaların iki­tərəfli əks olunması problemi həll olun­maq­la, onun top­lanması və cəmləndirilməsi üsulu icra olunur. Hesab­lar üzrə yazılışlar ikili yazılış metodu ilə aparılır.

«Mühasibat uçotu haqqında» Azərbaycan Res­pub­li­kası Qanunun tə­ləb­lərinə uyğun olaraq müəssisələrin mü­hasibat uçotunun Hesablar Pla­nı­nın tətbiqinə və tə­sər­rüfat fəaliyyətindəki eyni mənşəli faktların mü­ha­si­bat uçotu hesablarında əks etdirilməsinə vahid münasibəti müəyyən edir.

Mühasibat uçotu müəssisənin, idarənin, təşkilatın və digər təsərrüfat sub­yekt­lərinin əmlakının, öhdəlik­lə­ri­nin, kapitalının, dövriyyə vəsait­lə­ri­nin və ümu­miyyətlə bütün maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinin natural gös­tə­ri­ci­lər əsa­sında, pul ifadəsində, fasiləsiz, başdan-başa, sə­nəd­ləşdirilmiş və mühasibat uço­tu registrlərində qar­şı­lıq­lı əlaqələndirilmiş bütün təsərrüfat əməliy­yatları­nın mü­ha­sibat hesablarında ikili yazılış üsulu ilə yığılması və qaydaya salın­ma­sı sistemini özündə əks etdirir. Müha­si­bat uçotu hesabı təsərrüfat əməliyyatları haqqında məlu­mat­ların və mühasibat uçotunda digər informasiyanın qruplaş­dı­rılması və saxlanması üçün vahid əsasdır.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, mühasibat uçotu­nun hesablar planı­nın ya­radılması, həyata keçirilməsi və tətbiqi dünya ölkələri alimləri, mütəxəs­sis­ləri tərəfindən yüz illərdən artıq dövrdə mühasibat uçotuna inamın və etibarın yaranmasına xüsusi diqqət verilməkdədir. İlk mil­li hesablar planı 1937-ci ildə Almaniyada, 1947-ci ildə Fran­sada qəbul olun­muşdur. Daha sonra dünya ölkə­lə­rin­də 100-dən artıq ölkədə milli he­sablar planı qəbul olu­nmuşdur. 1960-1980-ci illərdə Avropa İqtisadi Bir­li­yi, Vahid Afrika Təşkilatları və Latın Amerikası döv­lət­ləri üzrə millətlərarası ərazi hesablar planı yaradılmışdır.

Mühasibat uçotu hesabları təsərrüfat vəsaitlərinin və onların əmələgəlmə mənbəələrinin hər biri üçün ayrı açı­lır. Hesablarda uçota alınan bütün obyektlər, yəni və­sa­it və onun əmələgəlmə mənbəyi iki cür ya artmağa, ya­xud azalmağa doğru dəyişilə bilər. Xarici görünüşünə gö­rə hesablar ikitərəfli cədvəl formasında tərtib olunur. İlkin olaraq hər bir hesaba obyektin adına görə ad mü­əy­yən olunur. Misal üçün «Əsas vəsaitlər», «Materiallar», «Nizamnamə kapitalı» hesabları və s. adlanır.

Hesabın sxeması aşağıdakı formada müəyyən olun­muşdur:

Debet

Hesabın adı

Kredit

Hesabın sol tərəfi debet (qısaldılmış şəkildə d-t), sağ tərəfi isə kredit (qısaldılmış şəkildə k-t) adlınır. He­sa­bda müəyyən dövrdə əks olunmuş debet və kredit üzrə yazılışların yekunu, son qalıq (saldo) adlanır.

Hesabın ikitərəfli formada tərtib olunması müəssisə əmlakının və on­la­rın əmələ gəlmə mənbəələrini artıran bütün əməliyyat məbləğləri bir tə­rəfdə, azaldan əmə­liy­yat məbləğləri isə əks tərəfdə yazmağa imkan verir.

Mövcud qaydalara görə hesabda əks olunmuş ilk qalıqdan sonra yazılan bütün məbləğlərin yekunu döv­riy­yə adlınar. Beləliklə, hesabın debetində əks olunmuş məb­ləğlərin yekunu onun debet dövriyyəsini, kredit his­sə­sində isə əks olunmuş məbləğlər kredit dövriyyəsi ad­lanır.

Mühasibat hesablarında əks olunmuş bütün təsə­r­rü­fat əməliyyatları gös­tə­­riciləri sənədlər əsasında icra olunur və bütün sənədlərin hüququ əsası olmalıdır.

Müəssisə balansına uyğun olaraq bütün mühasibat uço­tu hesabları aktiv və passiv hesablara ayrılır və bu­nunla əlaqədar olaraq hesablara yazılış iki sxema üzrə ic­ra olunur.

Aktiv və passiv hesablarda debet və kreditin təyi­na­tı da müxtəlif olmaqla aparılan əməliyyat yazılışları bir-birindən fərqlənir.

Aktiv hesablara o hesablar daxildir ki, onlarda mü­ə­s­sisə əmlakının müx­tə­lif formalarının qalığı, tərkibi və hərəkəti əks olunur. Bu qrup hesablara «Əsas vəsaitlər» he­sabı, «Materiallar» hesabı, «Kassa» hesabı, «Qeyri-mad­di ak­tiv­lər» hesabı, «Hesablaşma hesabı» və s. da­xi­l­dir. Aktiv hesablarda qalıq (sal­do) ancaq hesabın de­be­tin­də ola bilər.

Passiv hesablarda isə müəssisə əmlakının forma­laş­ma­sı mənbələrini, onla­rın məbləği, tərkibi, hərəkəti və öh­dəliklərini göstərən mühasibat hesabları aid­dir. Bu he­sablara «Nizamnamə kapitalı», «Qısa müddətli bank kreditləri», «Eh­tiyat kapitalı», «Əməyin ödənməsi üzrə iş­çi heyəti ilə hesablaşmalar» və s. he­sablar daxildir. Pas­siv hesablarda qalıq (saldo) ancaq hesabın kreditində ola bilər. Bir qayda olaraq mühasibat hesablarında he­sa­bat dövrünün əvvəlinə əks olunmuş qalıq S1 işarəsi, he­sa­bat dövrünün sonuna olan qalıq isə S2 işarəsi for­ma­sında göstərilir.

Mühasibat uçotunda aktiv və passiv hesabların ya­zılmış sxemini aşağı­da­kı formada göstərmək olar.

O cümlədən aktiv hesablar üzrə:

Debet

Aktiv hesabın adı

Kredit

S1 - əməliyyatın əks olun­ma­sına qədər qalıq

Təsərrüfat əməliyyatları nə­ticəsində qalığın artımı

Təsərrüfat əməliyyatı nəti­cə­sində qalığın azalması

Hesabın debeti üzrə döv­riy­yə

S2 - hesabat dövrünün so­nu­na qalıq

Hesabın krediti üzrə döv­riy­yə

Beləliklə, mühasibat uçotu aktiv hesabının debit tə­rə­fində hesabat döv­ründə aparılan təsərrüfat əməliyyatı nə­ticəsində əməliyyatın əks olunmasına qədər olan qalıq, təsərrüfat əməliyyatı nəticəsində baş verən dövriyyə və döv­rün sonuna olan qalıq müəyyən olunur.

Hesabın kreditində isə təsərrüfat əməliyyatı nəti­cə­sin­də əmələ gələn azalma əks olunmuş olur.

Nəticə etibarı ilə aktiv hesablarda hesabın debe­tin­də vəsaitin artması, kre­ditində isə vəsaitin azalması əks olunur və həmin hesablarda yalnız de­bet qalığı ola bilər.

Passiv hesablarda əməliyyatların yazılış sxeması isə aşağıdakı for­ma­da aparılır.

Debet

Passiv hesabın adı

Kredit

Təsərrüfat əməliyyatı nəti­cə­sində qalığın azalması

S1 - əməliyyatın əks olun­ma­s­ına qədər qalıq

Təsərrüfat əməliyyatı nə­ti­cə­sində qalığın artması

Hesabın debeti üzrə döv­riyyə

Hesabın kredit üzrə döv­riy­yə­si

S2 - hesabat dövrünün so­nu­na qalıq

Beləliklə, mühasibat uçotu passiv hesabının kredit tə­rəfində hesabat dövründə aparılan təsərrüfat əmə­liy­yatı nəticəsində əməliyyatın əks olun­masına qədər olan qalıq, təsərrüfat əməliyyatı nəticəsində baş verən döv­riy­yə və dövrün sonuna olan vəsait qalığı əks olunur.

Hesabın debitində isə təsərrüfat əməliyyatı nəticə­sin­də əmələ gələn və­saitin azalması və hesabın debet döv­riyyəsi göstərilir.

Nəticə etibarı ilə passiv hesablarda hesabın debe­tin­də vəsaitin azal­ma­sı, kre­ditində isə artması əks olunur və həmin hesablarda yalnız kredit qalığı ola bilər.

Təsərrüfat əməliyyatlarının aktiv və passiv hesa­b­lar­da əks edilməsi nəticəsində aşağıdakı iki nəticə ola bi­lər:

Birinci halda mühasibat uçotu aktiv hesabının ilk de­bet qalığı məbləğinin üzərinə hesabın debet dövriy­yə­si­ni əlavə etməklə alınan məb­ləğ hesabın kredit döv­riy­yə­si məbləğindən çox olmamalıdır. Belə halda he­sabat döv­rünün sonuna hesabın debet qalığı olur.

İkinci halda aktiv hesabın ilk debet qalığı məb­lə­ği­nin üzərinə debet döv­riy­yəsi məbləğini əlavə etməklə alı­nan məbləğin cəmi hesabın kredit dövriy­yə­sinin cəminə bərabər olur. Belə halda hesabat dövrünün sonuna hesa­bın son qalığı olmur və hesab bağlanır.

Bu əməliyyatın icra olunması passiv hesablarda da hesabat dövrünün sonuna aparılan təsərrüfat əməliy­yat­ları nəticəsində hesablarda iki nəticə müəyyən olunur.

Beləliklə, müəssisə əmlakının əks olunduğu aktiv he­sablarda və əmlakın formalaşdığı passiv hesabların qa­­lıqları hesabat dövrünün sonu­na mühasibat (maliyyə) ba­lansının aktiv və passivində əks olunur.

Mühasibat uçotu hesabları planında aktiv-passiv he­sab­lar da vardır ki, onların təyinatında aktiv və passiv hesabların göstəriciləri olur. Bu hal­da he­sab­da debet və kredit qalığı və ya eyni zamanda debet və həm də kre­dit qalığı ola bilər. Bu he­sablara «Maddi sərvətlərin yenidən qiy­mət­lən­dirilməsi», «Təh­təl­hesab şəxslərlə hesablaşmalar», «Müxtəlif debitor və kre­di­torlarla hesablaşmalar», «Mənfəət və zərər» hesabları və s. aid­dir.

Məsələn, «Müxtəlif debitor və kreditorlarla hesab­laş­malar» hesa­bın­da əməliyyatın aparılması nəticəsində debet qalığı yarandıqda debitor borcunu göstərir və mü­əs­sisə balansının aktivində əks olunur.

Aktiv-passiv hesablarda sadə qaydada qalığı təyin et­mək mümkün deyildir. Ona görə də həmin hesablar üz­rə analitik uçotun aparılması lazımdır. Analitik uçot hər bir debitor və kreditor üzrə hesablaşmanın və­ziy­yə­ti­nə dair (yəni alıcılar və mal satanlar haqqında) ətraflı in­for­ma­si­ya verir və həmin göstəricilər üzrə, yəni bütün alıcı və satıcı təşkilatlar üzrə debitor və kreditorların məb­ləğlərini əks etdirir.

4.2.Mühasibat uçotunda ikitərəfli yazılış üsulu

Müəssisə təsərrüfat-maliyyə fəaliyyəti ilə əlaqədar ola­­raq icra olunan hər bir təsərrüfat əməliyyatı onun iq­ti­sadi məzmunundan asılı olaraq mühasibat uçotunun iki obyektinə təsir etməklə iki hesabda yazılış apa­rıl­ma­sını nəzərdə tutur ki, bu da onun ikili xarakterindən irəli gə­lir. Əgər müəssisə material alır­sa, bu bir tərəfdən alı­n­mış material üçün ödəniş hesabına vəsait azalır, digər tə­rəf­dən ödənmiş vəsaitin azalmasına səbəb olur. Burada alı­nan materialların hansı mənbəədən daxil olması, yəni naqd pul vəsaiti və ya kreditlə alınması, yaxud satıcıya ya­ranan borc hesabına alınması mütləq göstərilməlidir.

Beləliklə, hər bir təsərrüfat əməliyyatı bir-biri ilə qar­şılıqlı əlaqədə olan müxtəlif hesabların debetində və kreditində əks olunur. Təsərrüfat əməliyyat­la­rının mü­ha­sibat uçotu hesablarında bu qaydada qarşılıqlı əks et­di­rilmə üsuluna ikitərəfli yazalış üsulu deyilir.

Göstərilən qaydaya uyğun olaraq müəssisə balan­sın­da da əmlakın yer­ləş­mə­si iki formada əks olunur. Yə­ni mühasibat balansının aktivində əmlakın tərkibi və yerləşməsi, balansın passivində isə əmlakın for­malaşması mənbəələri göstərilir. Ona görə də balansın aktiv və pas­si­vində əks olunmuş maddələrin yekunu bir-birinə bə­ra­bər olur. Bunun nəticəsində hər bir təsərrüfat əməliyyatı balansın iki maddəsinə tə­sir edir ki, bu da balansa dörd əməliyyat nəticəsi ilə balansın tərkibi də­yi­şi­lir. Həmin aparılan təsərrüfat əməliyyatları nəticəsində birinci hal­da ba­lansın aktivində müəssisə əmlakının dəyişilməsinə, ikinci halda balansın passivində həmin əmlakın forma­laş­ması məbləğinin dəyişilməsinə, üçüncü halda eyni vaxtda əmlakın və sonra isə balansın aktiv və pas­si­vin­də onların əmələ gəlmə mənbəələrinin dəyişilməsi ilə yekun­laşır.

Beləliklə, mühasibat uçotunda ikitərəfli yazılış üsu­lu­nun vacibliyi müəs­sisənin mühasibat balansında əmla­kın qruplaşdırılması və yerləşmə­si metodu­nun tələbin­dən irəli gəlir.

İkili yazılış metodunun idarəetmə sistemində bö­yük nəzarət əhəmiy­yəti var­dır. Belə ki, eyni məbləğdə apa­rılan təsərrüfat əməliyyatı bir he­sa­bın de­be­tin­də və digər hesabın kreditində əks olunur. Nəticədə əks olun­muş uçot əmə­liy­yatlarının icrasında buraxılan səhvlər mü­əy­yən olunur və onu icra edən məsul şəxs də aydın­laş­dırılır.

Təsərrüfat əməliyyatlarının mühasibat uçotu hesa­bın­da əks etdiril­mə­­si zamanı həmin əməliyyatın hansı he­sabın debeti və ya kreditində ya­zıl­­masını müəy­yən­ləşdirmək çox vacibdir. Bununla əlaqədar mühasibat uço­tunda yazılış (müxabirləşmə) tərtib olunur. Mü­ha­si­bat yazılışı he­sab­la­rının adları üzrə konkret təsərrüfat əmə­­liyyatlarının məzmununu və məb­ləğini göstərən əmə­liyyatın icra olunması mühasibat hesablarına ya­zı­lış ad­la­nır.

Yazılış iki formada aparılır:

a) Sadə yazılış (müxabirləşmə);

b) Mürəkkəb yazılış.

Təsərrüfat əməliyyatlarının bir hesabın debetində və digər hesabın kredi­tin­də əks olunması sadə yazılış, əmə­liyyatın bir hesabın debetində və bir neçə he­sabın kre­ditində əks olunması mürəkkəb yazılış adlanır. Misal üçün müəs­si­sənin bankdakı hesablaşma hesabından kas­sa­sına 400 min manat pul vəsaiti da­xil olmuşdur. Baş ve­rən əməliyyatla əlaqədar olaraq aşağıdakı yazılış apa­rı­lır:

Debet - «Kassa»

Kredit - «Hesablaşma hesabı»

Göstərilən əməliyyat nəticəsində müəssisənin bank­da­kı hesablaşma he­sabındakı pul vəsaiti 400 min manat azal­mış və kassada pul vəsaiti hə­min məbləğdə artmış­dır. Bu əməliyyat sadə yazılış adlanır.

Mürəkkəb mühasibat uçotu hesabı üzrə yazılışı nə­zər­dən keçirək. Müəs­sisə kassasından işçilərə əmək haq­qı ödənişi üçün 50 min manat və təhtəlhesab şəxslərə 30 min manat nağd pul ödəmişdir. Həmin əməliyyat nəti­cə­sində müəs­sisə kassasındakı pul vəsaiti 80 min manat azalmışdır. Həmin əməliyyat nəticə­sin­də əmək haqqının ödənməsi üzrə işçi heyətinə olan borc 50 min manat azal­mış, təhtəlhesab şəxslərin müəssisəyə olan borcu isə 30 min manat artmışdır.

Həmin əməliyyatla əlaqədar olaraq kassadan bura­xı­lan 80 min manat pul məbləği aktiv hesab olan «Kas­sa» hesabının kreditinə və 50 min manat «Əmək ödənişi üzrə işçi heyəti ilə hesablaşmalar» passiv hesabın kre­di­tinə, 30 min manat isə təhtəlhesab şəxslərlə hesab­laş­ma­lar aktiv hesabının debitində əks olunur. Burada nəzərə almaq lazımdır ki, «Kassa» hesabı aktiv hesabdır və hə­min hesabda azalma onun kreditində əks olunur, «Əmək ödənişi üzrə işçi he­yə­ti ilə hesablaşmalar» hesabı passiv he­sabdır və həmin hesaba daxil olan məb­ləğlər onun kre­ditində əks olunur, «Təhtəlhesab şəxslərlə hesab­laş­ma­lar» he­sa­bı aktiv hesab olduğu üçün ona daxil olan və­sait hesabın debetində əks olunur.

Beləliklə, göstərilən əməliyyat iki hesabın debetinə və bir hesabın kre­di­tində əks etdirilir. Bu misalda göstərilən yazılış mürəkkəb yazılış ad­la­nır.

Hesabat dövründə müəssisədə aparılan təsərrüfat əmə­liyyatlarının mü­ha­sibat uçotu hesablarında əks olun­­ması əsasında dövriyyə cədvəli tər­tib olunur. Döv­riyyə cədvəli mühasibat uçotu hesabları əsasında uçot in­formasiyalarının tərtib olunmasına imkan verir. Hər he­sabat ayının sonunda hesablarda əks olunan gös­tə­ri­ci­lər əsasında hesabların debet və kredit üzrə yekun qa­lıq­la­rı müəyyən olunur.

Sintetik uçot hesabları əsasında tərtib olunan döv­riy­yə cədvəlinin müəs­sisə əmlakının ümumi vəziyyəti, onun tərkibi və formalaşmasına da­ir infor­ma­si­yanın əldə olunmasında xüsusi əhəmiyyəti vardır. Sintetik uçot he­sab­ları üzrə əmlakın qalığı üzrə tərtib olunmuş dövriyyə cədvəli müəs­sisə mühasibat (maliyyə) balansının və he­sab­atının tərtibində is­ti­fa­də olunur.

4.3. Sintetik və analitik uçot hesabları və onların xarakteristikası

Bütün müəssisə və şirkətlərdə mühasibat uçotu in­for­masiyalarından is­tifadə edənlər müxtəlif əmlak növ­ləri göstəricilərinə, onların for­ma­laş­ma­sı mənbəələrinə və həm də ayrı-ayrı təsərrüfat proseslərinə dair mə­lu­mat­ları əldə etməlidirlər. Həmin informasiyaların istifadə olun­ması xa­rakterindən asılı olaraq, onlar cəmləşmiş şə­kildə müəyyən ölçü vahidləri üzrə tərtib olunurlar. Müx­təlif informasiyalardan istifadə edənlər onların tərtib olunması formasına qarşı müxtəlif tələblər irəli sürürlər.

Məsələn, hər bir firma rəhbərini ümumiyyətlə isteh­sal ehtiyatlarının təmin olunması vəziyyəti, sex rəisini is­teh­sal ehtiyatlarının çeşidi infor­ma­si­yaları da­ha çox ma­raqlandırır. Bu göstəricilərdən sexin istehsal proq­ra­mı­nın yerinə yeti­ril­məsi, müəyyən olunmuş çeşidlər üzrə ha­zır məhsul buraxılışı, avadan­lıq­ların istehsal gü­cün­dən istifadə, fəhlə qüvvəsindən istifadə olunması və s. ası­lıdır. Bütün bunlara uyğun olaraq mühasibat uço­tun­da tələb olunan göstə­ri­ci­lərin əldə olunması üçün sin­te­tik və analitik hesablardan istifadə olunur. Buna uyğun olaraq bütün iqtisadi subyektlərdə sintetik və analitik uçot aparılır. Belə uçotun təşkili və aparılması sistemi mü­hasibat uçotunun əsasını müəyyən edir.

Bu əsasda da mühasibat uçotu hesabları müəssisə ba­lansı maddə­lə­ri­nə uyğun olaraq sintetik və analitik he­sablara bölünür.

Mühasibat uçotunun sintetik hesablarında müəs­si­sə əmlakının iq­ti­sa­di qrupları göstəriciləri, onların for­ma­laşdırılması mənbəələri və bütün tə­­sərrü­fat əməliy­yat­ları pul ifadəsində, cəmləşmiş formada əks olunur. Be­­lə hesablara «Əsas vəsaitlər», «Materiallar», «Əməyin ödənişi üzrə iş­çi heyəti ilə hesablaş­ma­lar», «Hesablaşma hesabı», «Kassa» hesabı və s. daxildir.

Lakin iqtisadi subyektin istehsal və təsərrüfat-ma­liyyə fəaliyyətinin idarə olunması, bazar iqtisadiyyatı şə­ra­itində onun yerini qiymət­lən­dir­mək, ayrı-ayrı təsər­rü­fat əlaqələri olan müəssisələrlə hesablaşma və­ziy­yətinə nə­zarət etmək üçün ümumi göstəricilər kifayətli deyildir və bunun üçün hər bir satıcı təşki­la­tın verdiyi ma­te­ri­al­la­ra dair ətraflı məlumat olmalı, hər bir alıcıya satılan məh­su­lun həcmi, çeşidi, istehsal olunmuş məhsulun çe­şi­di, müəssisədə işləyən bü­tün işçilərin göstəriciləri və s. haq­qında göstəricilərin olması vacibdir. Ona gö­rə də sin­te­tik hesabların iqtisadi göstəricilərini genişləndirmək məq­sədilə, hesa­bın geniş mənada məbləğ və natural öl­çü­də uçotunun aparıldığı analitik he­sab­ların açılması va­cibdir. Analitik hesablarda aparılan uçota analitik uçot adlanır.

Beləliklə mühasibat uçotunda sintetik hesab əmla­kın, kapitalın, maliyyə nəticələrinin və s. müəyyən edil­miş növü üzrə təyin edilmiş əla­mət­­lərinə görə ümumi­ləş­dirilmiş məlumatların qruplaşdırılmasına xidmət edir. Analitik hesab isə sintetik hesabın daxilindəki şəxsi, ma­te­rial və başqa hesablardakı məlumatları daha təfsilatı ilə qruplaşdırır.

Subhesablar qruplaşdırılmış analitik uçot məlu­mat­­larını özündə əks et­dirməklə sintetik hesabın bir his­səsidir. Azərbaycan Respublikasında he­sablar planında nə­zərdə tutulmuş subhesablardan təhlilin, nəzarətin və he­­sabatın tələblərindən asılı olaraq istifadə edilir. Mü­əs­sisələr həmin sub­he­sablardan bəzilərinin məzmununu də­qiqləşdirə, onları çıxara, bir­ləş­di­rə, eləcə də əlavə sub­hesablar daxil edə bilərlər. Subhesablar hesabatların tər­tib olunmasında və müəssisə təsərrüfat-maliyyə fəaliy­yə­ti­nin təhlilində, mövcud olan informasiya sisteminə əla­və­lər şəklində istifadə olunaraq sintetik hesabların daha ətraflı şərh olunmasına imkanı genişləndirir.

Bütün mühasibat uçotu hesablarına subhesablar açıl­masına ehtiyac yoxdur. Subhesablar o hesablara açı­lır ki, həmin hesabların uçota aldığı obyektlərin əhatəsi daha genişdir. Ümumiyyətlə subhesablar ayrı-ayrı mü­ha­sibat uçotu hesablarının daha ətraflı izahı məqsədilə açılır. Məsələn, «Materiallar» hesabına 8 subhesab açıl­mışıdır ki, bunlar aşağıdakılardır:

- xammal və materiallar;

-satın alınmış yarımfabrikatlar və komplektləşdirici məmulatlar;

- yanacaq;

- tara və tara materialları;

- ehtiyat hissələri;

- sair materiallar;

- emal üçün kənara verilmiş materiallar;

- tikinti materialları.

Sub və analitik hesablar bir-birilə sıxı şəkildə əlaqə­dar­dır. Analitik hesab­lar üzrə yazılışların ümumi ye­ku­nu onun aid olduğu sintetik və sub­he­sablar­dakı yazılış­ların yekununa bərabər olmalıdır. Eyni zamanda sintetik hesabın ilk və son qalıqları onun tərkibinə daxil olan ana­litik hesabların qalıqlarının ümu­mi məbləğinə bəra­bər olmalıdır. Belə bə­ra­bər­liyin olması sintetik və ana­li­tik hesablarda əks olunmuş uçotun düzgünlüyünü mü­əy­yən etməyə imkan verir.

Azərbaycan Respublikasında vahid mühasibat uço­tu və hesabatı sis­te­mi yaratmaq, onu daim inkişaf et­di­rmək, təkmilləşdirmək və bu işlərə nə­zarət etmək mü­va­fiq orqanların iştirakı ilə Azərbaycan Respublikası Ma­liyyə Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilir.

Azərbaycan Respublikası Milli Bankı, Dövlət Sta­tis­tika Komitəsi, Nazirlər Kabineti yanında Dövlət Sı­ğor­­ta Nəzarəti, Respublika Vergi Nazirliyi və Azər­bay­can Respublikası qanunvericiliyinə müvafiq surətdə di­gər orqanlar Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyi ilə razılaş­maq­la bankların, sığorta təşkilatlarının və bu kimi başqa dövlət orqan­la­rı­nın, həmçinin spesifik funk­si­yaları yerinə yetirən digər təsərrüfat sub­yekt­lərinin mühasibat uçotu və hesabatlarını tənzimləyirlər.

4.4. Mühasibat uçotu hesabları planı - uçotun təşkili sisteminin əsasıdır

İqtisadi subyektlərdə əmlakın daxil olması, istifadə olun­ma­sı və on­la­rın əmə­ləgəlmə mənbəələri ilə əlaqədar ola­raq müxtəlif təsərrüfat əməliy­yat­­­ları baş ve­rir ki, bu da çox­lu miqdarda mühasibat uçotu hesablarının is­­­­tifadə olun­­masını tələb edir. Mühasibat hesablarında əks olunmuş in­for­­masiyalar hər bir firmanın idarəetmə apa­ra­­tını müəyyən qərarların qə­bul olunmasında təmin et­mək­lə yanaşı, kənar istifadəçilərin tələblərini də ödə­mə­li­dir. Mühasibat uçotu­nun metodoloji prinsiplərinin tən­zim­lənməsi «Müha­­sibat uçotu haqqında» Azər­baycan Res­publikasının 24 mart 1995-ci il Qanunu ilə Azər­bay­can Res­pub­likası Maliyyə Nazirliyinə həvalə olun­­muş­dur. Respublikada mühasibat uçotu sahəsində bütün ye­ni nor­ma­tiv sənədlərin, onların forma və rekvizit­lə­ri­nin yaradılması və ya sənələşdirmə Azərbaycan Respublikası Ma­liy­yə Nazir­li­yinin razılığı olmadan hə­­yata keçirilə bil­məz.

Mühasibat uçotu hesabatlarının, hesablar planının dövlət tərəfindən tən­zim­lənməsinin məqsədi Azərbaycan Respublikasında beynəlxalq aləm­­də qəbul edilmiş prin­sip­lərə və mühasibat uçotu standartlarına ca­vab verə bi­lən vahid mühasibat uçotu sisteminin formalaş­masın­dan, bu sa­­hədə onun müvafiq hüquqi və metodiki baza ilə, uçot və hesabat for­ma­­ları ilə təmin etməkdən iba­rət­dir.

Göstərilən tələblərin yerinə yetirilməsi mühasibat uço­tu hesablar pla­nı­­nın icra olunması ilə həyata keçi­ri­lir.

Mühasibat uçotunun hesablar planı uçot hesa­b­la­rı­nın tək­mil­ləş­di­ril­mə­si siyahısı olmaqla, bütün idarə və mü­əs­sisələrin mülkiyyət və təşkilati-hüquqi formasından asılı olmayaraq istifadə etmələri labüddür.

Mühasibat uçotunun hesablar planı mühasibat uço­­­tunun müəyyən edil­miş əlamətləri üzrə sintetik və sub­­hesabların məcmusudur. Hazırda respub­li­ka­mızda mü­­əssisələrdə mühasibat uçotunun hesablar planı Azər­baycan Res­publikası Maliyyə Nazirliyinin 20 sentyabr 1995-ci il ta­rix­li İ-94 saylı əmri ilə təsdiq olunmuş və 1 yanvar 1996-cı il tarixdən qüv­və­dədir. Göstərilən hesab­lar planına uyğun olaraq onun tətbiqinə dair təlimat da qəbul olunmuşdur.

Mühasibat uçotunun hesablar planında hesablar on­ların iqtisadi tə­yi­natına görə bölmələr üzrə qrup­laş­dı­rı­lmışdır. Mühasibat uçotu he­sab­la­rı­nın bölmələr üzrə təs­viri hesablar planında nəzərdə tutulmuş ardıcıllıqla verilir.

Hesablar planının təsdiqinə dair təlimatda hər bir sin­tetik hesab şərh edildikdən sonra digər sintetik hesab­lar­la müxabirləşməsinin nümunəvi sxemi verilmişdir. Nü­munəvi sxemdə müxabirləşməsi nəzərdə tutulmayan təsərrüfat fəaliyyəti faktları baş verərsə, müəssisələr mü­ha­sibat uçotunun aparılmasını göstərilən təlimatla mü­əy­yən edilmiş əsas metodiki prinsip­lə­rinə riayət etməklə müxabirləşməyə əlavələr edə bilərlər.

Hesablar planı 9 bölmədən ibarət olub 76 adlı sin­te­tik hesabı bir­ləş­di­rir. Bunlardan başqa hesablar pla­nı­na əlavə olunmuş 11 adda balans­ar­xa­sı hesablar vardır.

Hesablar planından istifadəni asanlaşdırmaq üçün hər bir hesaba şifrə verilir. Mühasibat uçotu yazılışları za­manı hesabın adı əvəzinə onun şifrəsi göstərilir.

Mühasibat uçotu hesabları aşağıdakı bölmələr üzrə for­ma­laş­dırıl­mış­dır:

Bölmə I. Əsas vəsaitlər və digər uzunmüddətli qo­yu­luşlar

Bölmə II. İstehsal ehtiyatları

Bölmə III. İstehsal məsrəfləri

Bölmə IV. Hazır məhsul, mallar və satış

Bölmə V. Pul vəsaitləri

Bölmə VI. Hesablaşmalar

Bölmə VII. Maliyyə nəticələri və mənfəətin istifa­­də­si

Bölmə VIII. Kapitallar (fondlar) və ehtiyatlar

Bölmə IX. Kreditlər və maliyyələşmələr

Balansarxası hesablar.

Azərbaycanda müəssisələrin mühasibat uçotunun Hesablar Planı aşağıdakı qaydada müəyyən olun­muş­dur (bax səhifə 52).



Sintetik hesabların adı, N-si və balansda yeri

Subhesabların adı və N-si

1

2

I B Ö L M Ə

ƏSAS VƏSAİTLƏR VƏ DİGƏR UZUNMÜDDƏTLİ QOYULUŞLAR

Əsas vəsaitlər

01A

Əsas vəsaitlərin növləri üzrə

Əsas vəsaitlərin köhnəl­mə­­­si

02P

1.Xüsusi əsas vəsaitlərin köh­nəl­məsi

2.Uzunmüddətli icarəyə götü­rül­müş əsas və­sait­­lə­rin köh­nəl­məsi

Uzunmüddətli icarəyə gö­­­tü­rül­müş əsas vəsait­lər

03A

Qeyri-maddi aktivlər

04A

Qeyri-maddi aktivlərin növləri

Qeyri-maddi aktivlərin köh­­­­­­nəl­mə­si

05P

Uzunmüddətli maliyyə qo­­­yu­luş­la­rı

06A

1. Pay və səhmlər

2. İstiqrazlar

3. Verilmiş borclar

Quraşdırılası avadan­lıq­lar

07A

1. Öz ölkəsinin istehsalı olan qu­raş­­dırılası ava­­­dan­­lıqlar

2.Xaricdən daxil olan quraş­dı­rıl­ası ava­dan­lıq­lar

Kapital qoyuluşları

08A

1.Torpaq sahələrinin əl­də edil­mə­si

2. Təbiətdən istifadə ob­yekt­lə­ri­nin əldə edil­mə­si

3. Əsas vəsait obyektlə­ri­nin inşa­sı

4.Ayrı-ayrı əsas vəsait ob­yekt­lə­ri­nin əldə edil­mə­si

5.Əsas vəsaitin dəyərini artır­ma­yan məs­rəflər

6.Qeyri-maddi aktivlərin əldə edi­lməsi

7.Cavan heyvanların əsas sü­rü­yə keçirilməsi

8.Yaşlı heyvanların əldə edil­mə­si

9. Əvəzsiz alınmış hey­van­ların gə­tirilməsi

Daxil olası icarə öh­də­lik­­lə­ri

09A


II B Ö L M Ə

İSTEHSAL EHTİYATLARI

Materiallar

10A

1.Xammal və materiallar

2.Satın alınmış yarım­fab­­rikatla və kom­plekt­­­ləş­dirici məmu­lat­lar, kons­truksiyalar və his­sələr

3.Yanacaq

4.Tara və tara material­la­rı

1

2

5.Ehtiyat hissələri

6.Sair materiallar

7.Emal üçün kənara ve­ril­miş ma­te­riallar

8.Tikinti materialları

Böyüdülməkdə və kö­kəl­­­­­dil­mək­də olan hey­van­­lar

11A

Azqiymətli və tezköh­nə­lən əşyalar

12A

1.Ehtiyatda olan azqiy­mət­li və tez­köhnələn əş­­ya­lar

2.İstismarda olan azqiy­mət­li və tezköhnələn əş­­ya­lar

3.Müvəqqəti (titulsuz) ti­kin­tilər

Azqiymətli və tezköh­nə­lən əş­ya­la­rın köhnəlməsi

13P

Maddi sərvətlərin yeni­dən qiy­mət­lən­dirilməsi

14A-P

Materialların tədarükü və əl­də edilməsi

15A

Materialların dəyərindən kə­­nar­laş­malar

16A-P

Alınmış sərvətlər üzrə ƏDV

19A

1.Kapital qoyuluşları za­ma­nı ƏDV

2.Alınmış qeyri-maddi ak­­tivlər üzrə ƏDV

3.Alınmış material ehti­yat­­ları üzrə ƏDV

4.Alınmış azqiymətli və tez­­köh­nələn əşyalar üzrə ƏDV

III B Ö L M Ə

İSTEHSAL MƏSRƏFLƏRİ

Əsas istehsalat

20A

Öz istehsalının ya­rım­fab­­­ri­kat­ları

21A

Köməkçi istehsalat

23A

Ümumiistehsalat xərc­ləri

25A

Ümumtəsərrüfat xərc­­ləri

26A

İstehsalatda zay

28A

Xidmətedici istehsalat və təsər­rü­fat­lar

29A

Qeyri-əsaslı işlər

30A

1.Müvəqqəti (titullu) ti­kin­tilərin in­şaası

2.Müvəqqəti (titulsuz) ti­­kin­ti­lə­rin inşaası

3.Sair qeyri-əsaslı işlər

Gələcək dövrlərin xərc­lə­ri

31A

Bitməmiş işlər üzrə yeri­nə yetiril­miş mərhələlər

36

İşlərin növləri üzrə

Məhsul buraxılışı (iş, xid­­­mət)

37A

IV B Ö L M Ə

HAZIR MƏHSUL, MALLAR VƏ SATIŞI

Hazır məhsul

40A

Mallar

41A

1. Anbarda olan mallar

2.Pərakəndə ticarətdə olan mal­lar

1

2

3. Dolu və boş taralar

4. Satın alınan məmu­lat­lar

5. Kirayə əşyaları

Ticarət əlavəsi (güzəşti)

42A

1. Ticarət əlavəsi (gü­zəş­ti)

2.Nəqliyyat xərclərini ödə­­mək üçün malsa­tan­la­rın güzəştləri

Kommersiya xərcləri

43A

Tədavül xərcləri

44A

Yüklənmiş mallar

45A

Məhsul (iş, xidmət) satı­şı

46A-P

Əsas vəsaitlərin satışı və sa­­ir xaric­ol­malar

47A-P

Sair aktivlərin satışı

48A-P

V B Ö L M Ə

PUL VƏSAİTLƏRİ

Kassa

50A

Hesablaşma hesabı

51A

Valyuta hesabı

52A

1.Ölkənin daxili valyuta he­sabları

2. Xaricdəki valyuta he­sab­ları

3. Məzənnə fərqləri

Banklarda olan xüsusi he­­sab­lar

55A

1. Akkreditivlər

2. Çek kitabçaları

Pul sənədləri

56A

Yolda olan köçürmələr

57A

Qısa müddətli maliyyə qo­­­yu­­luş­ları

58A

1.İstiqrazlar və digər qiy­mətli kağızlar

2. Depozitlər

3. Verilmiş borclar

VI B Ö L M Ə

HESABLAŞMALAR

Malsatan və podrat­çı­lar­la he­sab­laş­­malar

60P

Verilmiş avanslar üzrə he­­­sab­laş­ma­lar

61P

Alı­cılar və sifarişçilərlə he­­sab­­laş­ma­lar

62A-P

1.İnkasso qaydasında he­­­sab­laş­malar

2.Planlı ödəmələr üzrə he­­sab­laş­malar

3.Alınmış veksellər

İddialar üzrə he­sab­laş­ma­­­lar

63 P

Alınmış avanslar üzrə he­­­­sab­laş­ma­lar

64P

Əmlak və şəxsi sığorta üz­rə he­sab­laş­malar

65A-P

Büdcədənkənar ödənişlər üzrə he­sab­laşmalar

67P

Ödənişlərin növləri üzrə

Büdcə ilə hesablaşmalar

68P

Ödənişlərin növləri üzrə

1

2

Sosial sığorta və təminat üz­rə he­sab­laşmalar

69P

1.Sosial sığorta üzrə he­sab­laş­ma­lar

2.Peniya təminatı üzrə he­sab­laş­ma­lar və baş­qa­la­rı

Əməyin ödənişi üzrə işçi hey­əti ilə hesablaşmalar

70P

Təhtəlhesab şəxslərlə he­sab­laş­malar

71A-P

Sair əməliyyatlar üzrə iş­çi hey­əti ilə hesablaş­ma­lar

73A-P

1. Kreditə satılmış mal­la­ra görə he­sab­laş­ma­lar

2. Verilmiş borclar üzrə he­sablaşmalar

3. Maddi zərərin ödən­mə­sinə görə he­sab­laş­ma­lar

Təsisçilərlə hesablaşma­lar

75A-P

1.Nizamnamə kapitalına qoyu­luş­lar üzrə he­sablaş­ma­­lar

2. Gəlirin ödənilməsi üz­rə hesab­laşmalar

Müxtəlif debitor və kre­di­­tor­larla he­sablaşmalar

76A-P

Törəmə müəssisələrlə he­sab­laş­ma­lar

78A-P

Təsərrüfatdaxili hesab­laş­ma­lar

79A-P

1. Ayrılmış əmlak üzrə

2. Cari əməliyyatlar üzrə

VII B Ö L M Ə

MALİYYƏ NƏTİCƏLƏRİ VƏ MƏNFƏƏTİN İSTİFADƏSİ

Mənfəət və zərər

80A-P

Mənfəətin istifadəsi

81A

1.Mənfəətdən büdcəyə ödə­­mələr

2.Mənfəətin başqa məq­sə­də istifadəsi

Qiymətləndiriləcək ehti­yat­lar

82P

1. Şübhəli borclar üzrə eh­tiyat

2.Qiymətdən düşən qiy­mət­li ka­ğız­lara qo­yu­luş­lar üzrə ehti­yat­lar

Gələcək dövrlərin gəlir­lə­ri

83P

1.Gələcək dövrlərin he­sa­bına alın­mış gəlirlər

2. Keçmiş illərə müəyyən edilmiş əskik­gəl­mə­lər və it­kilər üzrə da­xil olan borc

3. Əskik gələn sərvətlərin ba­lans də­yəri ilə gü­­nah­­kar şəxslərdən tutulası məbləğ ara­sın­da­kı fərq

4. Məzənnə fərqi

Sərvətlərin əskik gəlməsi və xa­pab­ol­ma­sından itki­lər

84A

VIII B Ö L M Ə

KAPİTALLAR (FONDLAR) VƏ EHTİYATLAR

Nizamnamə kapitalı

85P

Ehtiyat kapitalı

86P

Əlavə kapital

87P

1.Yenidənqiymətləndirmə nəti­cə­sin­də əmla­kın dəyə­ri­­nin art­ması

2. Emissiya gəliri

3. Əvəzsiz olaraq alınmış sər­vət

Bölüşdürülməmiş mən­fə­ət (ödənil­mə­miş zərər)

88A-P

1. Hesabat ilinin bölüş­dü­rül­məmiş mənfəəti

1

2

2. Keçmiş illərin bölüş­dü­rül­məmiş mənfəəti

3. Yığım fondu

4. Sosial sferaların fondu

5. İstehlak fondu

Qarşıdakı xərclər və ödə­­mə­lər üçün ehtiyatlar

89P

Ehtiyatların növləri üzrə

IX B Ö L M Ə

KREDİTLƏR VƏ MALİYYƏLƏŞMƏLƏR

Qısamüddətli bank kre­dit­lə­ri

90P

Kreditlərin növləri üzrə

Uzunmüddətli bank kre­dit­­ləri

92P

Kreditlərin növləri üzrə

İşçilər üçün bank kredit­ləri

93P

Kreditlərin növləri üzrə

Qısamüddətli borclar

94P

Uzunmüddətli borclar

95P

Məqsədli maliyyələş­mə­lər və da­xil­olmalar

96P

BALANSARXASI HESABLAR

İcarəyə götürülmüş əsas və­­saitlər

001

Məsuliyyətli mühafizəyə qə­bul edil­miş mal-mate­rial qiy­mətləri

002

Emala qəbul edilmiş ma­te­rial­lar

003

Komissiyaya qəbul edilmiş mal­lar

004

Quraşdırılmağa qəbul edil­miş ava­dan­lıqlar

005

Ciddi hesabat blankları

006

Zərərə silinmiş ümidsiz de­­bi­tor borc­ları

007

Alınmış ödənişlərin və öh­də­lik­lə­rin təminatı

008

Verilmiş ödənişlərin və öh­də­lik­lə­rin təminatı

009

Mənzil fondunun köh­nəl­­mə­si

014

Zahirən abadlıq obyekt­lə­ri və di­gər bu kimi ob­yekt­­lə­rin köhnəl­məsi

015

4.5. Mühasibat uçotu hesablarının təsnifatı və onların formalaşması prinsipi

Mühasibat uçotu hesabları müəssisə və şirkətlərin in­formasiya sis­te­mi­nin əsasını təşkil edir. Gündəlik apa­rı­lan təsərrüfat əməliyyatları və on­ların uço­tu­nun düz­gün təşkil olunmasını təmin etmək üçün mühasibat uço­tu hesablarının müəyyən qaydada təsnifləşdirilməsini tə­ləb edir. He­sab­lar müəyyən infor­ma­si­ya vəzifəsini yerinə ye­tir­diyi ilə əlaqədar olaraq təsnifləşdirmə əməliyyatı mü­əy­­yən qaydada tərtib olunmalıdır. Həmin qaydalar hər bir mühasibat uçotu hesabının əks olunması sis­te­mində informasiyaların hazırlanmasında öz yerini tut­ma­lıdır.

Hazırki şəraitdə bazar iqtisadiyyatına keçid və uçot sistemində yeni ob­yekt­lərin yaranmasını vacib şərtə çe­virmişdir. Buna görə də mühasibat uçotu hesablarının təs­nifatında bu qrup obyektlərin iştirakı ilə əmlakın və on­ların əmələgəlmə mənbəələrinin hesablar sistemində qruplaş­dırıl­ma­sı nəzərə alınmalıdır.

Beləliklə, müasir mühasibat uçotu hesablarının nə­zə­riyyəsi sis­te­min­də uçot hesabları iki qrupa bölünür:

a) İqtisadi məzmununa görə;

b) Təyinatına və quruluşuna görə.

Hesabların iqtisadi məzmununa görə təsnifatı ölkə tə­sərrüfatının müx­təlif sahələrində istifadə ediləcək he­sabların siyahısını qabaqcadan ha­zırlanmasına şərait ya­ra­dır.

Mühasibat uçotu hesablarının iqtisadi məzmununa görə təsnifatı on­la­rın beş qrup üzrə bölüşdürülməsini nə­zərdə tutur.

Birinci qrup hesablar aparılan təsərrüfat əməliy­yat­ları üzrə infor­ma­si­ya­ların cəmləşdirilməsi, müəssisə və­sa­i­tinin əmlakı üzərində nəzarətin tə­min olun­ması və on­la­rın formalaşması mənbəələrinin müəy­yən­ləşdirən he­sab­lar təş­kil edir. Bu qrup hesablara əsas vəsaitlərin uçotu, material eh­tiyatları, hazır məh­sullar, hesablaşma hesabı, valyuta hesabı, de­bi­tor­lar, kreditorlar, satıcı­lar­la hesab­laşmalar və s. aiddir.

Göstərilən hesab qrupundakı hesablar müəssisənin əm­lakının tərkibi, yer­ləşməsi və onların əmələ gəlməsi mənbəələrini göstərir. Bu hesabların qa­lıqlarında əks olun­­muş göstəricilər bilavasitə müəssisə balansında əks olu­nur.

İkinci qrup mühasibat uçotu hesablarına vəsait­lə­ri­nin qiymət­lən­di­ril­mə­si ilə əlaqədar hesablar daxildir, yə­ni tənzimləyici hesablar adlanır. Ümumiyyətlə bu hesa­b­lar tənzimləyici hesablar sayılmasına baxmayaraq on­la­rın sərbəst analitik əhəmiyyətləri vardır.

Əgər balans hesabı üzrə vəsaitin qiymətinin artı­rıl­ması aparılırsa on­da və­sa­itin qiymətini tənzimləyən he­sab, əsas hesabı tənzimləyən əlavə ni­zam­layıcı he­sab ad­lanır və onun məbləği əsas hesabdakı qalıq məbləğinin üzərinə əlavə edi­lir. Bu hesaba «Materialların tədarükü və əldə edilməsi» hesabını misal gös­tər­mək olar. Bu əmə­liy­yatda əgər vəsaitin qiyməti və onun məbləği azalırsa onda tənzimləyici hesab tənzimləyici hesab kimi çıxış edir və onun qalığının məbləği əsas nizamlaşdırıcı he­sa­bın qalığının məbləğindən çıxılmalıdır.

Bu kimi hesablar aktiv və passiv hesabların tən­zim­lən­məsi üçün is­ti­fa­də olunur. Buna uyğun olaraq bu he­sablar kontraktiv və kontrapassiv he­sablara ay­rılır. Kont­raktiv hesablar aktiv hesabların tənzimlənməsində is­tifadə olunur. Belə hesablara «Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi», «Qeyri-mad­di aktivlərin köhnəlməsi», «Az­qiymətli və tez­köh­nə­l­ən əşyaların köh­nəl­məsi» hesabları aiddir. Məsələn, «Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi» hesabı, ak­tiv hesab olan «Əsas və­sa­it­lər» hesabında uçota alınan vəsaitlərin qiy­mə­tini nizamlayır. Yəni «Əsas vəsaitlər» hesabının debet qa­lı­ğı­nın məb­lə­ğin­dən «Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi» hesabının kreditində əks olun­muş məb­ləği çıxdıqda əsas vəsaitin qiyməti tənzimləşdirilir və onun qalıq dəyəri müəyyən edi­lir. Onu da nəzərə almaq lazı­m­dır ki, «Əsas vəsaitin köhnəlməsi» hesabı sərbəst əhə­­miyyətə ma­likdir. Bu hesab müəssisəyə məxsus olan və onun tərə­fin­dən icarə olun­muş əsas vəsaitlərin köhnəl­mə­si haqda in­for­ma­si­­ya­la­rın ümumiləşdirilməsi üçün də nəzərdə tutul­muş­dur.

Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi mövcud olan qanun­çu­luqda nəzərdə tu­tul­muş amortizasiya normalarına mü­va­fiq olaraq aylar üzrə hesabla­nır. «Əsas vəsait­lə­rin köh­nəl­məsi» hesabında toplanmış informasiya, müəs­si­sə­nin əsas vəsa­iti­nin köhnəlmiş hissəsinin müəyyən edilməsinə şərait yaradır.

Digər misal. «Qeyri-maddi aktivlərin köhnəlməsi» he­sabı qeyri-maddi ak­tiv­lərin ilkin qiymətləndirilməsini tən­zimləyir ki, bu da «Qeyri-maddi aktivlər» hesabında əks olunur. Lakin həmin hesab müəssisə əmlakı sayılan qeyri-maddi aktivlərin köhnəlməsinə aid olan infor­masi­ya­ları cəmləşdirmək rolunu yerinə yetirir. Qeyri-maddi ak­tivlərin köhnəl­mə­si həcmi müəyyən olunmuş nor­ma­lar üzrə onların ilkin dəyəri və fay­da­lı istifadə vaxtı nə­zə­rə alınmaqla aylar üzrə müəyyən olunur.

Üçüncü qrup hesablara o hesablar daxildir ki, onlar əmə­liyyat he­sab­la­rı ola­raq müəssisə təsərrüfat pro­ses­lərini əks etdirmək və onun həyata ke­çiril­mə­sinə nəzarət etmək üçün istifadə olunur. Mühasibat uço­tu he­sab­la­rı­nın təs­ni­fatı sistemində bu hesablar vasitəsilə ümu­miy­yətlə istehsal olun­muş əsas və kö­mək­çi istehsal məh­sul­larına sərf olunmuş məsrəfləri, o cüm­lədən ayrı-ayrı sex­lər üzrə, məhsul növləri üzrə məsrəflərin müəyyən olun­ma­sına imkan verir. Bu qrup hesablarla əldə olunmuş informasiyalar vasi­təsilə məhsul istehsalı pro­se­si, icra olunmuş işlər və xidmətlər üzrə mən­fəət və zərərlər mü­əyyən olunur.

Həmin əməliyyat hesabları da özlüyündə iki qrupa - kalkulyasi­ya­edi­ci hesablara və toplayıcı-bölüşdürücü he­sab­lara ayrılır.

Kalkulyasiyaedici hesablara o hesablar daxildir ki, on­ların vasitəsilə is­teh­sal olunmuş və satılmış məh­sul­la­rın maya dəyəri müəyyən olunur. Bu qrup he­sab­lara «Əsas istehsalat», «Köməkçi istehsalat» və «Kapital qo­yu­luşu» hesab­ları daxildir.

İqtisadi məzmununa görə «Əsas istehsalat» hesab­ın­da aşağıdakı müha­si­bat uçotu yazılışları aparılır: «Əsas istehsalat» hesabı müəssisənin yaradıl­ma­sı­nın əsas məq­sədi hesab olunan məhsulun (işin, xidmətin) isteh­sa­lına çəkilən məsrəflər haqqında məlumatların ümumi­ləş­dirilməsi üçün nəzərdə tutulmuş­dur. «Əsas istehsalat» he­sabının debetində bila­va­si­tə məhsul buraxılışı, yerinə yetirilən iş və göstərilən xidmətlərlə əlaqədar birbaşa məs­rəflər, eləcə də kö­məkçi istehsalatların xərcləri, əsas is­teh­sa­la­ta xidmət və onun idarə edilməsi ilə bağlı qeyri-mü­stəqim xərclər və zay edil­mədən əmələ gələn itkilər əks etidirilir. Bilavasitə məhsul baraxılışı, yerinə yetirilən iş və göstərilən xidmətlərlə əla­qə­dar olan birbaşa xərclər, istehsalat ehtiyatlarını, əməyin ödənişi üzrə işçi heyəti ilə hesablaşmaları və s. uçota alan hesabların kreditindən «Əsas istehsalat» hesabının de­be­ti­nə silinir.

«Əsas istehsalat» hesabının krediti üzrə istehsalı ba­şa çatmış məh­su­lun, ye­rinə yetirilmiş iş və xidmətlərin fak­tiki maya dəyərinin məbləğləri əks et­di­ri­lir. Bu məb­ləğ­lər «Əsas istehsalat» hesabının kreditindən «Hazır məh­sul», «Məh­sul (iş, xidmət) satışı», «Məhsul (iş, xid­mət) buraxılışı» və s. hesabların debetinə yazılmaqla si­li­nir. «Əsas istehsalat» hesabı üzrə ayın axırına olan qalıq bitməmiş istehsalın dəyərini göstərir.

İqtisadi məzmununa görə «Köməkçi istehsalat» he­sa­b­ında aşağıdakı mühasibat yazılışları aparılır: «Kö­mək­çi istehsalat» hesabı müəssisənin əsas istehsalı, ya­xud əsas fəaliyyəti üçün köməkçi (yardımçı) olan is­teh­sa­lat­ların məsrəfləri haqqında məlumatları ümumi­ləş­dirmək üçün nəzərdə tu­tulmuşdur.

«Köməkçi istehsalat» hesabının debeti üzrə bila­va­si­tə məhsul bura­xı­lı­şı işi­nin yerinə yetirilməsi və xid­mət­lə­rin göstərilməsi ilə əlaqədar bir­ba­şa xərclər, ha­belə kö­mək­çi istehsalatlara xidmət və onların idarə edilməsi ilə əlaqədar qeyri-müstəqim xərclər və zay nəticəsində it­ki­lər əks etdirilir. Bi­lavasitə məhsul buraxılışı, işlərin ye­ri­nə yetirilməsi və xidmətlərin gös­tə­rilməsi ilə əlaqədar is­teh­salat ehtiyatlarını, əməyin ödənişi üzrə işçi he­yə­ti ilə he­sablaşmaları və s. uçota alan hesabların kreditindən «Köməkçi istehsalat» hesabının debetinə silinir.

«Köməkçi istehsalat» hesabının krediti üzrə isteh­sa­lı başa çatmış məhsul­ların, yerinə yetirilmiş işlərin fak­ti­ki maya dəyərləri əks etdirilir.

Toplayıcı-bölüşdürücü hesabların təyinatı istehsalın ay­rı-ayrı forma və mər­hələlərində məsrəflərin toplanması və bölüşdürülməsindən ibarətdir. Bu qrup hesablara mi­sal olaraq «Ümumi istehsalat xərcləri», «Ümumtəsərrüfat xərcləri» və «Tədavül xərcləri»ni göstərmək olar. Hə­min hesabların xüsusiyyəti ondadır ki, hesabat döv­rü­nün sonunda hesablar bağlanır, yəni onlarda top­lan­mış bütün xərclər uçot obyektləri üzrə bö­lüş­dürülür və qalıq qalmaqla müəs­sisə balansında əks olunmur.

Nəticə etibarı ilə iqtisadi məzmuna görə «Ümumi is­tehsalat xərcləri» he­sa­bında yazılışlar aşağıdakı qay­da­da əks olunur: Ümumiyyətlə «Ümumi is­teh­salat xərc­ləri» hesabı müəssisənin əsas və köməkçi isteh­sal­la­rına xidmət üzrə xərc­lər haqqında məlumatları ümumi­ləş­dir­mək üçün nə­zərdə tutulmuşdur. He­sabın debetində əsas və köməkçi istehsalla əla­qə­dar olan faktiki istehsal məs­rəf­ləri informasiyaları cəmləşdirilir. Bu he­sab­da maşın və avadanlıqların saxlanması və istismarı üzrə xərclər, is­teh­sa­lat təyinatlı əsas vəsaitlərin təmiri xərcləri və tam bərpası üçün amor­ti­za­siya ayırmaları istehsalat əm­lak­ın­ın sığortalanması üzrə xərclər, isteh­sa­lat binalarının sax­lan­ması, işıqlandırılması və qızdırılması üzrə xərclər, is­tehsalat binaları, maşınlar, avadanlıqlar və isteh­salatda istifadə edilən digər icarə edilmiş vəsaitlərə görə icarə haq­qı istehsalata xidmət edən işçi heyətinin əməyinin ödənişi üzrə xərclər və bu kimi oxşar təyinatlar üzrə di­gər xərclər əks etdirilə bilər.

«Ümumi istehsalat xərcləri» hesabında əks etdirilən ümumi istehsalat xərc­­ləri: istehsalat ehtiyatlarını, əməyin ödənişi üzrə işçi heyəti ilə hesab­laş­ma­ları və başqalarını uçota alan hesabların krediti ilə müxabirləşir. «Ümumi is­­tehsalat xərcləri» hesabında uçota alınmış xərclər «Əsas istehsalat» və «Köməkçi istehsalat» hesablarının de­­betinə silinir.

Ümumi istehsalat xərclərini ayrı-ayrı uçot ob­yekt­lə­ri arasında bölüş­dü­rülməsi qaydası müvafiq normativ aktlarla nizamlanır.

İqtisadi məzmununa görə «Ümumtəsərrüfat xərc­lə­ri» hesabında uçot ya­zı­lışları aşağıdakı qaydada əks olunur: Həmin hesabın debetində bilavasitə is­teh­sal pro­se­sinə aid olmayan idarəetmə və təsərrüfat xərcləri, yəni istehsal pro­sesi ilə əlaqədar olmayan inzibati-idarə, Ümumtəsərrüfat heyətinin saxlan­ma­sı, idarəetmə və Ümumtəsərrüfat təyinatlı əsas vəsaitlərin bərpası üçün amor­tizasiya ayırmaları, informasiya, auditor, məsləhət xidməti və digər bu kimi xərclər əks oluna bilər.

«Ümumtəsərrüfat xərcləri» hesabının kreditində «Əsas istehsalat» və ya «Köməkçi istehsalat» hesab­la­rın­da toplanmış o məbləğlər əks olu­nur ki, əgər onlar kö­mək­çi xərcləri kənar təşkilatlar üçün sərf etmişlər. Ümumtəsərrüfat xərclərini ayrı-ayrı obyektlər üzrə bölün­məsi mövcud olan normativ aktlar əsasında tənzimlənir. «Ümumtəsərrüfat xərcləri» he­sabında hesabat döv­rü­nün sonuna qalıq qalmır və balansda əks olunmur.

Toplayıcı-bölüşdürücü hesablara «Tədavül xər­c­lə­ri» hesabı da aiddir. Bu hesab bilavasitə məhsul satışı (təc­hi­zatı) ilə əlaqədar xərclər haqqında məlu­matları ümu­miləşdirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Təchizat, satış, ticarət, digər vasitəçi və bu kimi baş­qa müəssisələrdə «Tə­da­vül xərcləri» hesabında mal­la­rın daşınması, əməyin ödənişi, bi­na­la­rın, qur­ğu­ların, ti­kil­­ilərin və inventarların icarəsi və saxlanılması, az­qiy­mət­­li və tez­köhnələn əşyaların köhnəlməsi, malların sax­lan­ması və s. xərclər əks etdirilir.

«Tədavül xərcləri» hesabının debetində müəssisənin çəkdiyi xərclərin məb­­ləği toplanır. Bu məbləğlər təc­hi­zat, satış, ticarət, digər vasitəçi və bu ki­mi baş­qa müəs­si­sə­lərdə «Məhsul (iş, xidmət) satışı hesabının» debetinə si­linir. Mü­əssisədə material qiymətlilərinin tədarükü və daşınması üzrə xərclərin ma­ya dəyərinə daxil olunması qaydası qanunvericilik aktları və di­gər normativ sənə­d­lərlə tənzimlənir.

Dördüncü qrup hesablara hesabat dövründə müəs­si­sə təsərrüfat-maliy­yə nəticəsinin fəaliyyətinin formalaş­ma­sını əks etdirən və ona nəza­rət etmək üçün istifadə olu­nan hesablar aiddir. Maliyyə nəticəli hesaba «Mən­fə­ət və zərər» hesabı aiddir.

«Mənfəət və zərər» hesabı hesabat ilində müəssisə fəa­liyyətinin son nəticə­lərinin formalaşması haqqında mə­lumatları ümumiləşdirmək üçün nəzərdə tutul­muş­dur. «Mənfəət və zərər» hesabı təsərrüfat-maliyyə fəaliy­yə­ti­nin son nəticəsindən asılı olaraq aktiv və ya passiv he­sab ola bilər. Belə hesablar aktiv-passiv hesablar ad­la­nır.

Balans mənfəəti (zərəri) mühasibat uçotu əsasında təsərrüfat əməliy­yat­larının və balans maddələrinin qiy­mət­ləndirilməsini sonuncu maliyyə nəti­cəsi kimi özündə müəssisənin əsas vəsaitlərinin və başqa əm­lak­larının, məh­­sul­la­rının satışından olan mənfəəti (zərəri), həmçinin qeyri-satış əməliyyatlarından gələn gəlirləri cəmləşdirir.

Son maliyyə nəticəsi (mənfəət və ya zərər) məhsul (iş, xidmət) digər maddi sərvətlərin satışından əldə edilən maliyyə nəticəsindən və qeyri-satış əməliyyat­ları üzrə xərc məbləğləri çıxılmaqla bu əməliyyatlardan əldə olu­nan gəlirlərdən ibarətdir. «Mənfəət və zərər» hesabının de­betində müəssisənin zərərləri, kredi­tin­də isə mənfə­ət­ləri əks etdirilir. Həmin hesabın debet və kredit döv­riy­yə­lərinin üzləşdirilməsi hesabat dövrünün son maliyyə nəticəsini göstərir.

Hesabat ilinin sonunda illik mühasibat hesabatı tər­tib olunarkən «Mən­fə­ət və zərər» hesabı bağlanır. Bu zaman dekabr ayının son mühasi­bat yazılışı aşa­ğıdakı kimi aparılır:

- illik hesablamaya əsasən mənfəətdən büdcəyə kö­çü­rələcək ver­gi məbləği, müəssisənin fəaliyyətini və kol­lek­tivin sosial inkişafını həyata keçirmək üçün zəruri olan ehtiyat və digər fondlara, eləcə də mənfəətin tə­sis­e­di­ci sənədlərdə nəzərdə tutulan istiqamətlərə istifadəsi üçün ayrılan məbləğin «Mənfəətin istifadəsi» hesab­ın­dan silinərək «Mənfəət və zərər» hesabının debetinə ya­zı­lır;

- hesabat ilinin bölüşdürülməmiş mənfəət (zərər) məb­ləği «Mənfəət və zərər» hesabından silinərək «Bölüş­dü­rülməmiş mənfəət» (ödənilməmiş zərər) hesabının kre­di­tinə (debetinə) yazılır.

Beşinci qrupa balansarxası hesablar aiddir. Bu hesab­lar­da müəssisəyə məx­sus olmayan və müvəqqəti olaraq onun is­ti­fa­dəsində olan və ya onun mə­suliyyətində saxlamağa qəbul olunmuş vəsaitlərə dair informasiyaları cəm­ləşdirmək məq­sə­di daşıyan göstəricilər əks olunur. Bu qrup hesablara «Mə­su­liy­­yətli mühafizəyə qəbul edilmiş mal-material dəyərləri», «İca­­rə­yə gö­türülmüş əsas vəsaitlər», «Emala qəbul edilmiş mate­ri­a­l­lar» və s. aid­dir.

Balansarxası hesablar digər hesablarla müxbir­ləş­mir, burada yazılış bir tə­rəfli qaydada, yəni hesabın debeti (artma) və ya krediti (azalma) üzrə yazılış aparılır.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, dünya ölkələrində mü­hasibat uçotu he­sab­larının təyinatı və iqtisadi qu­ru­lu­şuna təsnifatına münasibət bir­mə­na­lı deyildir. Belə ki, ABŞ-da, Böyük Britaniyada və bu birliyə aid olan öl­kələrdə hər bir firma sərbəst şəkildə hesabları və onların təyinatını öz­lə­ri tərtib edirlər.

Həmin ölkələrdə mühasibat uçotu və hesabatı sis­te­mi və prinsip­lə­ri­nin müəyyən olunması peşəkar iqtisadçı və mühasiblər tərəfindən həyata ke­çirilir. Hüqu­q­şü­nas­lar və dövlət orqanları bu sahədə əsaslı fəaliyyət gös­tər­mirlər. ABŞ-da və Böyük Britaniyada uçotun apa­rıl­ma­sı­na dair «Qadağan olmayan hər şeyi etmək olar» fikri geniş yayılmışdır. Bu əsas­da da ABŞ və digər in­gilisdilli ölkələrdə vahid hesablar planı müəyyən olunmamışdır. Hər müəssisə və firmanın mühasibat mütəxəssisləri öz iş fəaliyyətlərinə uyğun hesablar planı müəyyən edirlər. İşin belə təşkil olunması mühasiblərin daha sərbəst iş­lə­mə­lərinə şərait yaradır.

Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, iqtisadi sub­yek­t­lər­də formalaşmış he­sab­lar planı kortəbii şəkildə deyil, ölkə üçün müəyyən olunmuş Beynəlxalq mü­hasibat uço­tu standartlarının və milli uçotun tələblərinə uyğun mü­əy­yən olunur.

Kontinental ölkələrin mühasibat uçotu modelinə da­­xil olan ölkələrdə (Almaniya, Fransa və başqaları) və o cümlədən Rusiyada bütün iqtisadi sub­yekt­lərdə uçot hesablarının təsnifatı sistemindən vahid prinsip üzrə isti­fadə edil­məsi mülkiyyət forması və fəaliyyət xarak­te­rin­dən asılı olma­ya­raq isteh­sa­lat və təsərrüfat-maliyyə fəa­liy­yəti göstəricilərinin hesab­lar­da vahid prinsiplər üz­rə əks olunmasını nəzərdə tutur.

Bütün qeyd olunanları nəzərə alıb belə fikrə gəl­mək olur ki, dünya ölkə­lərinin müasir inkişaf səviy­yə­sin­də vahid formaya salınmış elə uçot, hesabat və hesablar planı sistemi yaradılmalıdır ki, onun mühasibat uçotu ilə məşğul olan bütün müəssisələri tərəfindən anlaşılması və onlarda əks olunmuş bütün məlumatlar xarici maraqlı şəxslər tərəfindən araşdırılması mümkün olsun.

Özünüyoxlama sualları

1. Hesablar və ikiliyazılış nədir?

2. Sintetik uçot və analitik uçot nədir və onların qarşılıqlı əlaqəsi varmı?

3. Balansınarxası hesablar nədir aə onların hansı təyinatı var?

4. Hesabların müxabirləşməsi və yaxud mühasibat yazılışları nəyə deyilir?

5. Mühasibat uçotunun Hesabları Planı nədir və onun quruluşu necədir?



V MÖVZU. SƏNƏDLƏŞDİRMƏ VƏ UÇOTUN TƏŞKİLİ

5.1. Mühasibat uçotu sənədləri və onların əhəmiyyəti

5.2. Sənəd dövriyyəsinin təşkili və işlənməsi

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

1.Astaxov V. Teoriə buxqalterskoqo uçeta. Moskva-2000

5.1. Mühasibat uçotu sənədləri və onların əhəmiyyəti

Sənədləşdirmə mühasibat uçotu elementlərindən bi­ri sayılır. Sənəd­ləş­dir­mə müəssisə istehsal və təsərrüfat-maliyyə fəaliyyəti ilə əlaqədar olan əməliy­yatların mü­ha­si­bat uçotu yazılışlarına hüquqi əsas verən yazılış forma­sıdır.

Sənədlər müəssisədə icra olunan təsərrüfat əməliy­yat­larının baş vermə­sinin yazılı sərəncam verilməsini ifa­də etməklə, mühasibat uçotu he­sabları sistemində yazılış aparılması sistemi uçotun etibarlı, düzgün ol­ma­sını tə­min etməklə yanaşı ilkin, cari və son nəzarətin təşkilinə, tə­sər­rü­fat əməliyyatlarının məqsədəuyğun və qanun tə­ləblərinə uyğun icra olun­ma­sını təmin edir.

«İlkin sənədlər: təsərrüfat əməliyyatları və onların apa­rılması üçün rəh­bərliyin (sahibkarın) göstərişini təs­diq edən yazılı şəhadətnamədir» («Mühasi­bat uçotu haq­qında» qanun, maddə 3).

Mühasibat sənədi icra olunmuş təsərrüfat əməliy­yat­larının və uçot yazılış­ları­nın təsdiq olunması for­ma­sı­dır. Sənədlər əsasında mühasibat yazılışları aparılır. Sə­nəd­siz mühasibat yazılışı icra oluna bilməz.

Sənəd sözü latınca (docmentum) yazılı vəsiqə, şə­ha­dətnamə sözünə uy­ğun olub, lazımi rekvizitləri olan və ona hüquqi əsas verən yazılış əmə­liy­yatıdır. Bila­va­si­tə sənəd hər bir müəssisədə onun informasiya sistemini təş­kil edir. Ha­zır­da uçot-hesablama əməliyyatlarının av­to­matlaşması sə­nə­din əhəmiyyətini daha da artırmışdır.

Bir sıra xarici ölkə mütəxəssislərinin hesab­la­ma­la­rı­na görə şirkətdə iki həf­tə ərzində informasiya sisteminin dayanması həmin şirkətin bütün icra fəaliyyətinin 75 faiz itirməsinə səbəb ola bilər. Ona görə də təsərrüfat-ma­liy­yə fəaliyyətinin idarə olunmasında və ona analitik nəza­rət edilməsində sənədlərin rolu çox böyükdür. Onun kö­məyi ilə müəssisə rəhbərinin idarəetmə qabiliyyəti və maliyyə nəticələrinin formalaşması vəzifəsi yerinə yeti­rilir.

Tərtib olunmuş sənədlər əsasında material, əmək və maliyyə eh­ti­yat­la­rı­nın hərəkəti üzərində daimi nəzarət tə­min olunur. Hər bir sənədi im­za­layan şəxs icra olunan əməliyyatın düzgün, qanunauyğun icrasına nə­za­rət et­mək­lə, məsuliyyət daşıyır. Bu müəssisədə qənaət reji­mi­nin həyata ke­çirilməsi ilə bəra­bər hər bir sənədi imza­la­yan şəxsin bilavasitə mə­suliy­yə­tini müəyyən edir. Bu­nun­la əlaqədar olaraq müəssisə əmlakının qoru­nub sax­lan­ması, maddi-məsul şəxslər üzərində nəzarət apa­rıl­maq­la bə­ra­bər öz vəzifəsinə vicdanla yanaşma­yan, əm­la­kın mənimsənilməsi imkan ve­rən şəxslər müəyyən olunur.

Mövcud olan qanunvericiliyə görə mühasibat sə­nəd­ləri bir qayda ola­raq təsdiq olunmuş formalarda, nəşr olunmuş şəkildə istifadə olunur.

Tərtib olunmuş hər bir sənədin özünəməxsus zəruri rekvizitləri ol­ma­lı­dır. Bu rekvizitlər əsasən aşağı­da­kı­lar­dır: sənədin adı, nömrəsi, kodu, tər­tib olunan müəssi­sə­nin adı, təsərrüfat əməliyyatlarının məzmunu və öl­çü­ləri (natural və pul ifadəsində), təsərrüfat əməliyyatlarının baş verməsi, ta­mamlanması və onun rəsmiləşdirilməsinin düzgünlüyü üçün məsul şəxs­lərin vəzifələri, soyadı, adı, atasının adı, şəxsi imzaları və başqa əla­mətləri.

Əməliyyatların xarakterindən və uçot məlumat­ları­nın işlənməsi texnologi­ya­sından aslı olaraq ilkin sənəd­lərə əlavə rekvizitlər də daxil edi­lə bilər. İlkin sənədlər əməliyyatların baş verdiyi vaxtda və ya əməliy­yat­lar bilavasitə qurtardıqdan sonra tərtib edilməlidir.

Sənədlərin keyfiyyətli tərtibatını, onların vaxtında mü­hasibat uço­tun­da əks etdirilməsi üçün müəyyən edil­miş müddətlərdə təqdim edil­mə­sinə, sənəd­lər­dəki məlu­matların doğruluğuna məsuliyyəti həmin sə­nəd­ləri hazır­lamış və imza etmiş şəxslər daşıyırlar.

Pul və hesablaşma sənədlərini, maliyyə və kredit öh­dəliklərini müəs­si­sə rəh­bərliyinin təsdiq etdiyi siya­hı­ya əsasən imza etmək hüququ olan ən azı iki şəxs imza­la­malıdır. Birinci imza müəssisədə ümumi rəhbərlik funk­siyasını icra edən şəxsə , ikinci imza isə mühasibata rəhbərlik funk­si­ya­sını icra edən şəxsə mənsub olur.

Pul vəsaitlərini, maddi sərvətlərin və başqa əm­la­k­ların qəbul-təhvili ilə əlaqədar əməliyyatlar ilkin sənədlər əsasında həyata keçirilən zaman iş­ti­rak edən hüquqi şəxsin nümayəndələrinə və ya fiziki şəxslərə sənəd­ləş­mə­nin bir nüsxəsi verilir. Əməliyyatda iştirak edənləri sə­nəd­lərin surətləri ilə təmin etmək müəssisədə bu əmə­li­y­yatı rəsmiləşdirənin öhdəsinə düşür.

Mövcud qaydalara görə mühasibat uçotunda əks etdirilməsi zəruri olan uçota qəbul edilmiş ilkin sənəd­lər­dəki məlumatlar Azərbaycan Respublikası­nın Maliyyə Nazirliyi tərəfindən təklif edilmiş, yaxud na­zir­lik və Baş idarələr tə­rə­findən ümumi prinsiplərə riayət edilməklə işlənib ha­zırlanmış uçot registr­lərində yığılır və sistem­ləşdirilir.

İlkin sənədlərdə və uçot registrlərində qeydsiz dü­zə­lişlərə yol veril­mir. Səhvlərin düzəlişi həmin sənədi imza etmiş şəxslərin imzaları ilə dü­zə­lişin tarixini göstərməklə təsdiq edilməlidir. Kassa və bank sənədlərinə heç bir dü­zəlişə yol verilmir.

İlkin sənədlər, uçot registləri, mühasibat hesa­bat­la­rı mütləq müəyyən edilmiş qaydada və müddətə müvafiq olaraq saxlanmalıdır. Sənədlərlə işləyən dövrdə onların qorunub saxlanmasının təmin edilməsinə və vaxtında arxivə verilməsinə baş mühasib məsuliyyət daşıyır.

İlkin uçot sənədlərinə nəzarət Azərbaycan Respub­likası Maliyyə Nazirliyinin tərəfindən həyata keçirilir.

5.2. Sənəd dövriyyəsinin təşkili və işlənməsi

Müasir şəraitdə müəssisə, şirkətlərdə böyük miq­dar­da uçot sənədləri və informasiyaları formalaşır. Sənədlərin formalaşması onların ilkin tər­tib olun­ma­sın­dan başlayaraq mühasibat uçotu prinsiplərinə uyğun re­gistr­lərdə əks olunur. Bütün mühasibat uçotu sənəd­lə­ri­nin rəsmiyyətinə baş­­lanandan onların müəyyən formaya salınması nəticəsində for­ma­laş­dıq­dan sonra saxlanmağa (arxivə) verilməsi sənəd dövriyyəsi adlanır.

Bazar iqtisadiyyatı şəraitində müəssisələrdə müha­si­bat uçotunun düzgün təşkili, sənədlərn vaxtında möv­cud olan qanunçuluq tələblərinə uyğun tərtib olun­ması və nəticə olaraq saxlanılmağa təhvil verilməsinin əhə­miyyəti böyükdür.

Sənəd dövriyyəsinin təşkili iqtisadi subyektlərdə bi­la­vasitə baş mühasibə həvalə olunmuşdur. Baş mü­ha­sib sə­nəd dövriyyəsinin təşkili qrafikasının uçot infor­ma­si­ya­larının işlənməsi sənədlərdə əks olunması, hazır­lanması metodi­ka­sını müəyyənləşdirməsi və onun yerinə yetiril­mə­sinə daima nəzarət etməlidir. Tər­tib olunmuş sənəd dövriyyəsi qrafikində ilkin uçot sənədlərinin ayrı-ayrı böl­mələr üzrə vaxtında tərtib olunub mühasibatlığa təq­dim olunması daima nəzarətdə olmalıdır. Mühasibat­lı­ğa daxil olan sənədlərdə icra olunan təsərüfat əməliy­yat­larının düzgünlüyü və məqsədyönlülüyü müvafiq qay­da­da yoxlanılır. Burada sənədlərdə hesabların və əks olun­muş uçot göstəricilərinin yekun­la­rı­nın düzgün hesab­lan­ması ətraflı yoxlanmalıdır.

Sənədlərin düzgün rəsmiyyətə salınması yoxlanıl­dıq­dan sonra, onlar­da əks olunmuş icraçı şəxslərin im­zalarının düzgünlüyü, yəni əsl imzaları uyğynluğu da nəzərdən keçirilməlidir.

Sənədlər yoxlanıldıqda onlardan müəyyən səhv­lə­rin olması aşkar­lana bi­lər. Lakin səhvlərin müəyyən olun­­ması ilə məsələ həll olunmur. Buna görə də mü­əy­­yən olunmuş səhvin əsası, onun mənası və xarakteri müəy­yənləş­diril­mə­lidir.

Səhv müəyyən olunduqdan sonra, həmin səhv dü­zəldilməlidir. Uçot yazı­lış­larında səhvlərin düzəl­dil­mə­si­nin mühasibat uçotu məlumatlarının etibarlı olmasının təmin olmasında xüsusi əhəmiyyəti vardır. Səhvlər dü­zəl­dikdən sonra mühasibat uçotu hesabları üzrə ya­zı­lış­lar aparılır.

İcra olunmuş mühasibat uçotu sənədləri arxivdə saxlanılır. İlkin uçot sə­nədlərinin saxlanılması müha­si­bat uçotunun düzgün təşkil olun­ma­sın­da xüsusi əhə­miy­yəti vardır. Sənədlərin normal şəraitdə saxlanması on­la­rın tələb olunan vaxtda istifadə olunmasına təminat ve­rir. «Mühasibat uço­tu haqqında» Azərbaycan Respubli­ka­sının Qanununun 17-ci mad­də­sin­də mühasibat uçotu registrlərinin və sənədlərinin saxlanılması qay­da­la­rı mü­əy­yən olunmuşdur.

Müəyyən olunmuş qaydaya görə, müəssisə uçot sənədlərini, müha­si­bat re­gistrlərini və mühasibat he­sabatlarını qoruyub saxlamağa borclu­dur. Sənəd­lərin saxlanması müddəti Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti yanında Baş Arxiv İdarəsi tərəfindən müəyyən edilir.

Mühasibat uçotunun hesab planı, mühasibat uçotu üzrə təlimatlar, kod­laşdırma üsulu, müasir maşınlar üçün proqram məhsulları və on­lar­dan istifadə qaydaları, əvvəlcə istifadə edilən uçot üsulları və bunlar əsa­sın­da tərtib edilən mühasibat hesabatlarını təmin etmək məq­sədi ilə beş ildən az olmayaraq mühasibatda saxlanılır.

Mühasibat uçotu registrləri və hesabat sənədlərinin saxlanmasını təşkili bilavasitə iqtisadi subyektlərin rəh­bər­lərinə həvalə olunmuşdur. Müəssisə­lər­dən uçot sə­nəd­lərinin götürülməsi mövcud olan qanunçuluğa görə ancaq məh­kəmə, prokurorluq və digər istintaq orqan­la­rı­nın qərarı əsasında aparıla bilər. Bu halda müəssisə baş mühasibi götürülən sə­nəd­lə­rin surətini çıxarıb, sənəd kimi saxlaya bilər.

Özünüyoxlama sualları

1. Mühasibat sənədlərinin rəsmiləşdirilməsinin hansı növləri, təyinatı və qaydaları mövcuddur.

2. Sənədlərin təyinatına görə təsnifatını necə başa düşürsünüz?

3. Likin və icmal, daxili və xarici sənədlər dedikdə nəyi başa düşürsünüz?

BÖLMƏ II. ƏSAS TƏSƏRRÜFAT SAHƏLƏRİNİN MÜHASİBAT UÇOTU

I MÖVZU. ƏSAS VƏSAİTLƏRİN UÇOTU

1.1.Əsas vəsaitlərin iqtisadi mahiyyəti, istehsalda rolu və təsnifatı

Əsas vəsaitlərin daxil olmasının sənədləşdirilməsi və uçotu

Əsas vəsaitlərin köhnəlməsinin (amortizasiyasının) uçotu

Əsas vəsaitlərin təmirinin uçotu

Əsas vəsaitlərin təsərrüfatdan çıxmasının uçotu

Əsas vəsaitlərin icarəsinin uçotu

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

1. V.A.Pipko, L.İ.Umviükiy. Vneoborotnıe aktivı: uçet, analiz, audit. Moskva, 1999

2. E.A.Rusakova, N.A.İbraqimova. Uçet osnovnıx sredstv, Moskva, 1999

3. S.M.Süleyvanov «Əsas vəsaitlərin uçotu və auditi», Bakı-2003

4. Q.Ə.Abbasov «Bazar iqtisadiyyatı şəraitində əsas vəsaitlərin uçotunun təşkili», «Maliyyə və uçot» jurnalı, №1-2, №3-4 2003

5. E.O.Səfərov «Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi və onun mühasibat uçotunda əks etdirilməsi», «Maliyyə və uçot» jurnalı, №4 - 2003

1.1.Əsas vəsaitlərin iqtisadi mahiyyəti, istehsalda rolu və təsnifatı

Əsas vəsaitlər hər bir müəssisə və firmanın maddi-texniki bazasının əsasını təş­kil edir. Əsas vəsaitlərin sə­ciy­­yəvi xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, onlar mü­əs­sisənin istehsal (xidmət) sferasında bir ildən çox iştirak edir, dəyəri normativ sənədlərlə tənzimlənir, köhnəldikcə öz dəyərini müəyyən edilmiş normalarla hissə-hissə məh­su­lun (xidmətin) dəyərinə keçirir, istehsal prosesində öz na­tural formasını saxlayır.

Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinin 20 oktyabr 1995-ci il ta­rix­li əmri ilə təsdiq olunmuş və 01 yanvar 1996-cı ildən qüvvədə olan «Müəs­sisə­lə­rin mü­ha­si­bat uçotunun Hesablar Planı və onun tətbiqinə dair Təlimat»a mü­vafiq olaraq, ölkədə inflyasiyanın sürətini nəzərə alaraq 01 yanvar 1996-cı il­dən sonra alınan əsas və­saitlərin vahidinin və dəstinin dəyərinin minimum həd­­di 500 min manat həcmində müəyyən olunmuşdur. AR-nın vergi nəticəsinə edilmiş əlavə və dəyişikliklərə əsasən bu məbləğ hazırda 550 min manat təşkil edir

Əsas vəsaitlər mühasibat uçotunda ilk dəyəri ilə, yəni onların alınmasına, quraşdırılmasına və hazırlan­ma­­sına çəkilən faktiki xərc məbləğində əks et­di­ri­lir. Öz mülkiyyətində olan torpaq sahələrindən başqa əsas vəsaitlərin ilk dəyə­ri onlar yenidən qiymətləndirildikdə, yenidən qurulduqdu, onlarda yeni tikinti iş­ləri aparıldıqda, yeni avadanlıqlar quraşdırıldıqda və onların mü­va­fiq ob­yekt­ləri qismən ləğv edildikdə dəyişə bilər.

Əsas vəsaitlər istehsal prosesinin mühüm amillə­rin­dən biri olduğundan onların dəyəri məhsul istehsalına çə­ki­lən xərclərin tərkibində öz əksini tapma­lıdır. Bu əsas vəsaitlərin dəyərinin müəyyən dövr ərzində istehsal olun­muş məh­sulların, görülmüş işlərin maya dəyərinə və ya tədavül xərclərinə silinməsi yolu ilə həyata keçirilir. Bu əməliyyatların yerinə yetirilməsi əsas vəsaitlərə köhnəlmə hesablanması ilə həyata keçirilir.

Əsas vəsaitlərin uçotunun təşkili və obyektləri haq­qında dəqiq informa­si­ya­nın formalaşdırılması üçün on­la­rın əsaslandırılmış təsnifləşdirilməsi böyük əhəmiyyətə malikdir. Hesablar Planı və onun tətbiqinə dair təli­matda əsas vəsaitlər aşağıdakı qaydada təsnifləşdirilir:

a) Binalar;

b) Qurğular (tikintilər);

v) Ötürücü qurğular;

q) Maşınlar və avadanlıqlar;

d) Nəqliyyat vasitələri;

e) İstehsalat alətləri və təsərrüfat inventarları (ləva­zi­­mat­­ları);

k) İşçi və məhsuldar heyvanlar;

p) Sair əsas vəsaitlər.

Aşağıdakılar əsas vəsaitlərə aid edilməyərək müəs­si­­sələrdə dövriyyədəki vəsaitlərin, idarələrdə isə azqiy­mət­li əşyaların və digər sərvətlərin tərkibində uçota alınırlar:

a) dəyərindən asılı olmayaraq xidmət müddəti bir il­dən az olan əşyalar;

b) istehsal (xidmət) prosesində bir dəfə iştirak edən, öz də­yə­rini tamamilə məhsulun dəyərinə keçirən və bu prosesdə natural formasını saxlamayan sərvətlər;

v) dəyərindən asılı olmayaraq fərdi sifarişlərin ya­xud məmulatların seriyalı və kütləvi istehsalı üçün düzəl­dil­miş xüsusi mexanizmlər və alətlər;

q) dəyərindən asılı olmayaraq kirayəyə vermək üçün təyin olunmuş əşyalar və s.

Əsas vəsaitlərin uçotunun düzgün aparılması üçün onların qiymətlən­dirilməsinin vahid prinsiplərinin müəy­yən olunmasının da əhəmiyyəti böyükdür. Əsas vəsaitlər üç cür - ilk, qalıq və bərpa dəyəri ilə qiymətləndirilir.

Əsas vəsaitlər (ilk dəyərlə) müəssisə balansına götürüldüyü vaxt­­dan uçotda əks olunur. Onun müəyyən edil­mə­si onların əldə edilmə mənbəyindən asılıdır. Əsas və­saitlər ka­pital qoyuluşu vasitəsilə müəssisənin özü tə­rə­findən ya­radıla bilər və ya digər müəssisələrdən və şəxs­lərdən satın alına bilər.

Bu zaman həmin əsas və­sa­it­lə­rin yara­dıl­masına və ya alınmasına çəkilən faktiki məs­rəf­lər da­şın­ma, quraşdırma xərcləri də daxil olmaqla əsas vəsaitin ilkin dəyərini təşkil edir.

Əsas vəsaitin ilkin dəyəri daimi ölçü vahidi kimi qə­bul olunur. Lakin obyekt yenidən qurulduqda, geniş­lən­dik­də, qismən ləğv olunduqda onun dəyəri dəyiş­diri­lir. Əsas vəsaitlərin ilkin dəyəri dövlət tərəfindən onların ye­ni­dən qiymətləndirilməsi əsasında dəyişilə bilər.

Əsas vəsaitin bərpa dəyəri, dedikdə, müasir şəraitdə onların təkrar istehsalının dəyəri başa düşülür..

Əsas vəsaitlər istifadə olunduqları vaxtda köhnəlir və onun köhnəlməsi nə­­ticəsində özünün əvvəlki dəyərini iti­rir, yəni dəyərinin azalmasına səbəb olur.

Beləliklə, əsas vəsaitin köhnəlməsi ilə əlaqədar dəyərinin azalma­sı­nı­­nı pul şəklində ifadəsi onun amortizasiyası (köh­nəl­mə­si) adlanır. Bu əməliyyat əsas vəsaitlərin dəyərini müəy­yən olunmuş nisbətlərlə istehsal olunan məhsulların ma­ya dəyərinə və ya tədavül xərclərinə silinməsi yolu ilə ic­ra olu­nur. Mühasi­bat uçotunda əsas vəsaitlərin köh­nəl­mə­si ayrılıqda əks olunur. Əsas vəsaitin ilkin dəyəri ilə he­sab­lan­mış köhnəlmə məbləği arasındakı fərqi çıxdıqdan sonra onun qalıq dəyəri müəyyən edilir.

1.2.Əsas vəsaitlərin daxil olmasının sənədləşdirilməsi və uçotu

Müəssisə və şirkətlərə əsas vəsaitlər yeni tikilmiş ob­ye­ktlərin istifadəyə verilməsi, başqa təşkilatdan əvə­z­siz da­xil olması, müəssisə yaradılarkən ni­zam­namə ka­pitalı for­masında səhmdarların verdikləri əsas vəsaitlər, digər mü­­əssisə və şəxslərdən pulla alınma, müəssisənin özü tə­rə­fin­­dən hazırlanan əsas vəsaitlər və s. formasında daxil olur. Möv­cud olan əsas vəsaitlərin müha­si­bat uçotu on­la­rın təs­nifat qrupu və yerləşdiyi obyektlər üzrə təşkil olunur.

Əsas vəsaitlərin daxil olması və onların əsas vəsait ki­mi uçotda əks olun­ma­­sı qəbul-təhvil aktı ilə rəs­mi­ləş­di­ri­lir. Yeni tikilmiş və istifadəyə verilən əsas və­­saitlər isə xü­susi qayda ilə dövlət tərəfindən təşkil olunmuş qəbul ko­mis­si­ya­sı vasitəsilə yoxlanıb, qəbul olunur və həmin döv­lət komissiyasının aktı ilə sə­nəd­ləşdirilir. Möv­cud qaydalara görə hər bir obyekt üzrə ayrılıqda qə­bul-təh­­vil aktı tərtib olunur. Tərtib olunmuş aktda ob­yektin tam xarakteristikası, ti­kil­mə, onun texniki gös­tə­ricilərə uy­ğunluğu, istifadə verildiyi tarix və s. gös­tə­­ri­­lir. Tərtib ol­unmuş akt ona əlavə olunmuş istehsal-tex­ni­ki sənəd­lər­lə birlik­də əsas vəsait kimi mədaxil olunması və inventar kartı açmaq üçün müəssisə mü­hasibatlığına təqdim olu­nur. İnventar karatları müəssisədə əsas vəsa­it­lə­rin ob­yektlər üz­rə uçotunun təşkili üçün açılır. İnventar kartında ob­yek­tin inven­tar nömrəsi, onun əsas gös­tə­ri­ci­lə­ri, ilkin də­yəri, amortizasiya norması, köh­nəl­mə həc­mi və s. göstərilir. İnventar kartı mü­ha­si­bat­lıqda xü­su­­si ay­rılmış əsas və­sa­it­lərin uçotu üzrə jur­nal­da əks olu­nur. Əsas vəsait müəssisədən çıxarkən in­­ven­tar kartı uçot­­dan çıxarılır. İnventar kartına əsasən müəssisə mü­ha­si­bat­lı­ğın­da daxil olmuş və çıxarılmış əsas vəsaitlərin qruplar üz­rə hərəkəti uçotu aparılır. Kiçik müəssisələrdə az miq­dar­da əsas vəsaitlərin olduğu halda onların ob­yekt­lər üz­rə uçotu inventar kitablarında aparılır.

Əsas vəsaitlərin sintektik uçotu aktiv hesab olan 01«Əsas vəsaitlər» hesabında aparılır. 01«Əsas vəsaitlər» hesabı müəssisənin mülkiyyə­tin­də­ki istismar­da, ehtiyatda olan, müvəqqəti dayandırılan, yaxud ica­rə­yə ve­­­ri­lən (uzun­müddətli icarəyə götürülənlərdən başqa) əsas vəsaitlərin mövcudluğu və hə­rəkəti haqqında məlu­mat­­ların ümumiləşdirilməsi üçün nəzərdə tutulmuşdur. 01«Əsas vəsaitlər» hesabının debetində əsas vəsa­it­lə­rin daxil olması, yeni­dən qiymətləndirilməsi, kredi­tin­də isə əsas vəsaitlərin çıxması və qiymətlərinin aşağıya sa­lın­ma­sı əməliyyatları əks olunur. Əsas vəsaitlərin köh­nəl­mə­si 02«Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi» (amor­ti­za­si­yası) he­sabında uçota alınmalıdır.

Azərbaycan Respublikası Maliyyə Naztirliyinin 20 ok­tyabr 1995-ci il tarixli «Müəssisələrin mühasibat uço­tu­­­nun Hesablar Planı və onun tətbiqinə dair Təlimat»da mü­əyyən olunduğu kimi 01«Əsas vəsaitlər» he­sa­bın­da əsas vəsaitlər ilk dəyərləri ilə uçota alınır. Həmin də­yə­rlər obyektlər üzrə aşağıdakı qaydada müəyyən edilir:

- təsisçilər tərəfindən müəssisəyə nizamnamə ka­pi­ta­lı kimi qoyulan obyektlər üçün tərəflərin mü­qavilə qiy­­məti ilə;

- müəssisənin özündə hazırlanmış, həmçinin baş­qa müəssisə və şəxslər tərəfindən pulla alınmış obyektlər üçün daşınma və quraş­dır­ma üzrə xərclər də daxil edil­məklə quraş­dı­rıl­mış (tikilmiş), yaxud alınmış obyektlərə faktiki məsrəflərdən asılı olaraq;

- dövlət orqanlarından maddi yardım kimi, digər müəssisə və şəxslərdən isə əvəzsiz alınmış ob­yek­tlər üçün ekspert yolu ilə yaxud qəbul-təhvil sənədlərindəki məlu­mat­lar üzrə müəy­yən edilmiş dəyərlə.

Əsas vəsaitlərin daxil olmasının xarakterindən, yəni hansı mənbəədən daxil olması ilə əlaqədar olaraq müvafiq mü­ha­si­bat yazılışı aparılır.

Təsisçilər tərəfindən müəssisənin nizamnamə kapi­ta­lına pay kimi qoyulan əsas vəsaitlər mədaxil edildikdə 01«Əsas vəsaitlər» hesabının debetində və 75«Təsisçilərlə hesablaşmalar» hesabının «Nizamnamə (yı­ğım) kapitalına qoyuluşlar üzrə hesablaşmalar» sub­he­sa­bı­nın kreditində əks etdirilir.

Dövlət orqanlarından maddi yardım kimi, digər mü­­əssisə və şəxslərdən əvəssiz alınmış əsas vəsaitlərin mə­­daxili 01«Əsas vəsaitlər» hesabının de­be­tində və 87«Əlavə kapital» hesabının «Əvəzsiz olaraq alın­mış sərvət» sub­hesabının kreditində əks etdirilir. Əgər əvəs­siz daxil olan əsas vəsaitlər qey­ri-istehsal təyinat­lı­dırsa onda 87hesabın əvəzinə 88«Bölüş­dü­rül­mə­miş mən­fə­ət (ödənilməmiş zərər)» hesabının müvafiq subhesabı tətbiq edilir.

Müəssisənin özü tərəfindən yaradılmış yaxud başqa mü­əssisə və şəxs­lər­dən pulla alınmış əsas vəsaitlər 01«Əsas vəsaitlər» hesabının debeti və 08 «Ka­pi­tal qo­yu­luşları» hesabının kreditinə mühasibat yazılışını tərtib et­mək­lə mədaxil edilir.

Göstərilən qaydada tikintisi başa çatmış və istis­ma­ra verilmiş əsas vəsaitlər mühasibat uçotunda əks olu­nur. Burada obyektin tikintisi ilə əlaqədar olan və sme­ta-titul siyahısı, kapital qoyuluşu üzrə müəyyən olunmuş bütün məsrəflər tikintinin təsərrüfat və ya podrat üsulu ilə apa­rıl­masından asılı olmayaraq 08«Kapital qo­yu­luş­la­rı» hesabında əks olunmalıdır.

1.3. Əsas vəsaitlərin köhnəlməsinin (amorti­za­si­ya­sının) uçotu

Əsas vəsaitlər istifadə olunması nəticəsində köhnə­lir, özünün ilkin key­fiy­yə­tini və istifadə olunması im­kan­larını azaldır. Köhnəlmə fiziki və mənəvi formada özünü göstərir.

Əsas vəsaitlərin fiziki köhnəlməsi ilə əlaqədar özü­nün fiziki keyfiyyətini tex­­niki-iqtsadi xassəsini itirir və yararsız vəziyyətə dü­­şür. Əsas vəsaitlərin mə­nə­vi köhnəlməsi ölkələrdə apa­­rılan elmi-texniki inkişafla, əlaqədar olaraq on­la­rın də­yə­ri­nin aşağıya düşməsi və daha məhsuldar vəsaitlərin ya­ran­ması ilə əlaqədardır.

Başqa sözlə əsas vəsaitlərin aşınmasının (köhnəlməsinin) pula ifadəsi köhnəlmə adlanır.

Əsas vəsaitlər istehsal prosesinin əsas elementlərindən biri olduğu üçün on­ların dəyəri məhsul istehsalına çəkilən xərclərin tərkibinə daxil edilməlidir. Bu əsas vəsaitlərə köhnəlmə (amortizasiya) hesablamaqla həyata keçirilir. Bu­nun üçün amortizasiya olunan əmlak üçün amortizasiya (köhnəlmə) normaları müəyyən edilmişdir.

Azərbaycan Respublikasının11 iyul 2000-ci il tarixli, 905-11 saylı Qanunu ilə təsdiq edilmiş «Azər­bay­­can Respublikasının Vergi Məcəlləsi»nin 114-cü mad­də­sində amortizasiya ayırmaları və gəlirdən əsas və­saitlər üzrə çıxılan məbləğlər üzrə bir sıra yeni qaydalar müəy­yən edilmişdir. Beləliklə, əsas vəsaitlərin kateqo­ri­ya­ları üz­rə illik amortizasiya normaları aşağıdakı kimi müəy­yən edilir:

a) binalar, tikililər və qurğular - 7 faizədək;

b) maşınlar, avadanlıqlar və hesablama texnikası - 25 faizədək;

v) nəqliyyat vasitələri - 25 faizədək;

q) iş heyvanları - 20 faizədək;

d) geoloji-kəşfiyyat işlərinə və təbii ehtiyatların ha­si­latına hazırlıq işlərinə çəkilən xərclər - 25 faizədək;

e) qeyri-maddi aktivlər - istifadə müddəti məlum ol­mayanlar üçün - 10 faiz, istifadə müddəti müddəti mə­lum olanlar üçün isə illər üzrə istifadə müddətinə mü­tə­na­sib məbləğlərlə;

k) digər əsas vəsaitlər - 20 faizədək.

Əsas vəsaitlərin kateqoriyaları üzrə amortizasiya ay­ır­maları hər bir kateqoriyaya aid olan əsas vəsaitlər üçün müəyyənləşdirilmiş amortizasiya normasını həmin ka­teqoriyaya aid əsas vəsaitlərin vergi ilinin sonuna ba­lans üzrə qalıq dəyərinə tətbiq edilməklə hesablanır.

Binalar, tikililər və qurğular (bundan sonra ti­ki­li­lər) üçün amortizasiya ayırmaları hər tikili üzrə ayrılıqda aparılır.

Müəssisələr əsas vəsaitlərə ayrı-ayrılıqda hər ay köh­­­nəlmə (amortizasiya) hesabladıqları üçün qəbul olun­muş illik köhnəlmə (amortizasiya) normalarını 12 aya böl­məklə aylıq köhnəlmə normalarını müəyyən edirlər.

Mövcud qanunvericiliyə görə torpaq, incəsənət əsər­­ləri və müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən mü­­əyyən edilən köhnəlməyə məruz qalmayan digər ak­tiv­­lər amortizasiya olunmur.

Mühasibat uçotunda aylıq hesablanmanı köhnəlmə (amortizasiya) məblə­ği 02 «Əsas vəsaitlərin köh­nəl­mə­si» hesabında əks olunur. 02 «Əsas və­saitlərin köh­­­nəlməsi» hesabı passiv hesab olub müəssisənin öz mül­­kiy­yə­tin­də olan, uzun müddətə icarəyə götürülən əsas və­saitlərin köhnəlməsi (amorti­za­siyası) haq­qında mə­lu­mat­ları ümumiləşdirmək üçün nəzərdə tutul­muş­dur. Və­­sa­itlərə qa­­nunvericilikdə nəzərdə tutulmuş nor­ma­larla he­sablanmış köhnəl­mə (amor­ti­za­siya) məbləği 02 «Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi» hesabının kre­­di­­tin­də, is­teh­sal (tədavül) xərclərini uçota alan hesabların, yə­ni 20 «Əsas istehsalat», 23 «Kö­mək­çi isteh­sa­lat», 25«Ümumi istehsalat xərc­­ləri», 26Ümumtəsərrüfat xərc­lə­ri», 44«Tədavül xərcləri» hesa­bı­nın de­betində əks etdirilir. Bu müxabirləşmədə əsas vəsaitin harada yerləş­mə­sindən asılı olaraq həmin hesabda yazılış aparılır.

İcarəyə verilmiş əsas vəsaitlərə (uzun müddətə ica­rə­yə verilənlərdən baş­qa) hesablanmış köhnəlmə (amor­ti­zasiya) məbləğləri 02«Əsas vəsaitlərin köh­nəl­mə­si» hesabının kreditində və 80Mənfəət və zərər» he­sa­bı­nın debetində əks etdirilir. Tam amortizasiya olun­muş əsas vəsaitlərə köhnəlmə hesablanmır.

Müəssisələrin mülkiyyətində olan əsas vəsait ob­yek­t­ləri təsərrüfatdan çıx­dıq­da (satıldıqda, silindikdə, əvəz­siz olaraq verildikdə və s.) onlara hesab­lan­mış köh­nəlmə məbləği 02 «Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi» he­sa­bının debe­tin­də və 47 «Əsas vəsaitlərin satışı və sair xaricolmaları» hesabının kredi­tin­də əks etdirilir. Ta­ma­­milə xarab olmuş yaxud çatışmayan əsas vəsaitlərə he­sablanan köhnəlmə məbləğlərinin silinməsi zamanı da eyni yazılış tərtib edilir.

02 «Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi» hesabı üzrə ana­litik uçot hər bir əsas vəsaitlərin növləri və ayrı-ayrı inventar obyektləri üzrə aparılır.

1.4. Əsas vəsaitlərin təmirinin uçotu

Əsas vəsaitlərin işlək vəziyyətdə təmin etmək üçün on­ların təmiri vacib mə­sələlərdən hesab olunur. Təmirin öz vaxtında və yüksək keyfiyyətlə apa­rıl­ma­sı işin ahəng­dar­­lığına müsbət təsir göstərir, maşın və avadanlıqların boş da­yan­masının qarşısını alır. Hər bir müəssisədə apa­rı­lan işin həcmindən və xa­rak­terindən asılı olaraq əsas və­sa­itlərin cari və əsaslı təmiri bir-birindən fərqləndirilir.

Əsaslı təmir nəticəsində əsas vəsaitlərin bir sıra his­sə­lərinin dəyişilməsi və bərpa olunması həyata keçirilir. Ca­ri təmirin aparılması nəticəsində isə əsas vəsaitlərin vaxt­ından əvvəl köhnəlməsinin qarşısı alınır. Əsas vəsa­it­­lə­rin əsaslı və cari təmiri təsərrüfat üsulu və podrat üsulu ilə aparıla bilər.

Podrat üsulla təmirin aparılması zamanı ixtisas­laş­dırılmış tikinti təşkilat­ları ilə müqavilə bağlanılır və apa­rı­­lan təmir işi həmin təşkilata tapşırılır. Əsas vəsaitin tə­mi­ri ilə əlaqədar olan bütün məsrəflər podratçı təşkilatın mü­hasibatlığında uçota alınır. Podratçı tikinti təş­kilat­la­rı tərtib olunmuş smeta əsasında yerinə yetirilən işlərin həc­mi­nə müvafiq olaraq sifarişçi təşkilata hesabnamə təq­dim edir. Hesab-qaiməyə əsasən yerinə yetirilən təmir iş­lə­rinin dəyərini sifarişçi təşkilat podratçı təşkilata ödə­yir. Podratçı təşkilatla aparılan təmir üzrə hesab­laş­ma­ların uçotu 60«Malsatan və podratçılarla hesab­laş­malar» he­sabında aparılır. Həmin hesabın kreditində gö­rülmüş tə­mir işləri üzrə podratçı təşkilata hesablanan (ödənməli borc məbləği) məbləğ, debetində isə hesab­laş­ma he­sa­bın­dan onlara ödənmiş məbləğ əks olunur.

Təsərrüfat üsulu ilə yerinə yetirilən təmir işlərində bü­­tün məsrəflərin uçotu müəssisənin özünün müha­si­bat­lığında aparılır. Bir sıra hallarda müəs­si­sə­lərin tər­ki­bin­də təmir-tikinti qruppası və ya təmir sexi yaradılır ki, be­lə halda sərf olunmuş məsrəflər 23«Köməkçi isteh­sa­lat» hesabında uçota alınır. Tə­mirlə aparılan bütün fak­ti­ki məsrəflər istehsal xərclərinə və ya tədavül xərc­lə­rinə ke­çirilir. Məsrəflərin mühasibat uçotunda əks olunması təmirin aparıl­ma­sı formasından, təmir həcmindən və apa­rılma vaxtından asılıdır.

Əgər aparılan təmirlə əlaqədar məsrəflər istehsal xərc­­lərinə və ya tədavül xərc­­lərinə daxil olunursa, müha­si­­bat uçotunda aşağıdakı qaydada yazılış aparılır:

a) təmir təsərrüfat üsulu ilə müəssisənin özü tə­rə­fin­dən icra olunursa 20 № -li «Əsas istehsalat», 23 «Kö­mək­çi istehsalat», 25 «Ümumi isteh­sa­lat xərc­­lə­ri», 26 «Ümumtəsərrüfat xərcləri», 44 «Təda­vül xərc­ləri» he­sab­larının debetinə və 10 «Mate­ri­al­lar», 70 «Əməyin ödənişi üzrə işçi heyəti ilə hesab­laş­ma­lar», 69 «So­sial sığorta və təminat üzrə hesab­laş­ma­lar», 71 «Təhtəlhesab şəxslərlə he­sab­laşmalar» və s. hesabların kreditinə;

b) təmir podrat üsulu ilə kənar təşkilat tərəfindən hə­­yata keçirildikdə 20 «Əsas istehsalat», 25 «Ümu­­mi istehsalat xərcləri», 26 «Ümumtəsərrüfat xərc­ləri», 44 «Tədavül xərcləri» hesablarının debe­ti­nə və 60 «Malsatan və podrat­çı­lar­la hesablaşmalar» he­sab­ının kreditində əks olunur.

Müəssisələrdə böyük həcmdə təmir işlərinin aparıl­ma­­sını təmin etmək üçün təmir fondu yaradılır. Təmir iş­lə­rinə məsrəflərin tərtib olunmuş plan-sme­tasına əsasən bu fonda ayırmaların həcmi müəssisənin özü tərəfindən mü­əyyən edilir. Bu fond mühasibat uçotunda 89 «Qar­­­şıdakı xərclər və ödə­mə­lər üçün ehtiyatlar» adlı pas­­siv hesabının «Təmir fondu» subhesabında uçota alınır.

İstehsal və tədavül xərcləri hesabına ehtiyat məb­ləğ­lərinin yaradılması qay­dası müvafiq qanunvericiliyə və di­gər normativ aktlara əsasən nizamlanır. Bu və ya di­gər məbləğlər üzrə ehtiyatların yaradılması istehsal məs­rəf­lə­ri ya­xud tədavül xərclərini uçota alan hesablarla müxa­bir­ləşdirilməklə 89«Qar­­şıdakı xərclər və ödə­mə­lər üçün ehtiyatlar» hesabının kreditində əks etdirilir.

Əvvəlcədən ehtiyatı yaradılmış faktiki xərclər və ödə­­nişlər müəssisənin sexləri tərəfindən aparılmış əsas və­­saitlərin təmiri dəyərində 23«Köməkçi istehsalat» və digər hesablarla müxabirləşməklə, 89«Qarşıdakı xərc­lər və ödəmələr üçün ehtiyatlar» hesabının debetinə yazılır.

1.5.Əsas vəsaitlərin müəssisədən çıxmasının uçotu

Müəssisədə gündəlik aparılan təsərrüfat fəaliyyəti nə­­ticəsində əsas vəsait­lərin çıxması əməliyyatları baş ve­rir. Əsas vəsaitlərin obyektləri müəssisədən müxtəlif sə­bə­b­lər nəticəsində çıxa bilər.

Əsas vəsaitlər aşağıdakı səbəblər nəticəsində yəni, sa­­tıldıqda, ləğv edilib si­lin­dikdə, əvəzsiz olaraq başqa təş­ki­­lata və fiziki şəxsə verildikdə, maliyyə qo­yu­luşu qay­da­sın­da digər müəssisələrin kapitalında iştirak payı kimi ve­rildikdə, invertarlaşma nəticəsində əksikgəlmə müəy­yən olun­duqda, müəssisənin tabeçi­li­yində olan başqa mü­əs­si­səyə verildikdə (daxili yerdəyişmə) müəssisədən çıxa bi­lər­lər.

Bazar iqtisadiyyatı şəraitində müəssisəyə hər hansı bir əsas vəsait lazım ol­ma­dıqda, onun satınalmasını həll et­məyi düşünür. Alıcı ilə onun satqı-alqı şərt­ləri və satış qiy­məti müəyyənləşdirilir. Bu isə bilavasitə satılması nə­zə­r­də tu­­tu­lan əsas vəsaitin qalıq dəyərindən, onun texniki-iqtisadi səviyyəsindən və ona olan tələbdən asılıdır. Ümu­miy­yətlə müəssisənin satacağı əsas vəsaitin qiy­məti onun qa­lıq qiyməti səviyyəsindən, ondan aşağı və yuxarı müəy­yən oluna bilər.

Əsas vəsaitin satış üçün buraxılması mövcud olan qay­dalara əsasən icra olu­nur. Belə halda əsas vəsaitə ca­vab­deh olan maddi-məsul şəxs əmtəə-nəq­liy­yat qaiməsi tərtib edilir və orada əsas vəsaitin adı, texniki gös­tə­ri­ciləri, ilk, bər­pa dəyəri, istismar dövründə hesab­lan­mış amortizasiya məbləği və s. əks olunmalıdır.

Bir sıra hallarda əsas vəsaitin tamamilə istifadə olun­­ması imkanı olma­dıq­da, müəssisənin onları ləğv et­mək və balansdan silmək hüququ vardır.

Əsas vəsaitlərin müəssisədən çıxmasının səbəb­lə­ri­nin müxtəlif olmasına bax­mayaraq (satıldıqdı, silin­dik­də, əvəz­siz olaraq verildikdə və s.) onlar müəs­si­sədən çı­xan za­man onların ilkin dəyəri 01 «Əsas vəsaitlər» he­sabından 47 «Əsas vəsaitlərin satışı və sair xa­ric­ol­ma­lar» hesabının debetinə silinir. Tama­mi­lə xa­rab ol­muş, yaxud çatışmayan əsas vəsaitlərin ilk dəyər­lərinin si­­linməsi zamanı da bu cür mühasibat yazılışı tərtib edilir.

Əsas vəsaitlərin hesablaşma sənədləri əsasında satışdan daxil olan pul vəsaiti üçün 62«Alıcılar və sifarişçilərlə hesablaşmalar» hesabının de­be­­tinə və 47«Əsas vəsaitlərin satışı və sair xa­ric­ol­ma­ları» hesabının kreditinə yazılış aparılır. Satışdan fa­k­ti­ki daxil olmuş pul vəsaiti 51«Hesablaşma he­sa­bı»­nın debetinə və 62«Alıcılar və sifarişçilərlə he­sa­b­laş­ma­lar» hesabının kreditinə yazmaqla uçotu aparılır.

Əsas vəsaitlərin ləğv olunub silinməsi Azərbaycan Res­­publikası Maliyyə Nazirliyinin 1 iyun 1998-ci il tari­xli əm­­ri ilə qəbul olunmuş «Əsas vəsaitlərin (fondların) ləğv edilməsi haq­­qındakı» nümunəvi və ona edilmiş əlavə və dəyişikliklərə təlimata müvafiq olaraq həyata keçirilir və mü­­əssisə rəhbərinin təsdiq etdiyi akt əsasında mühasibat uçotunda aşağıdakı yazılışlar aparılır:

a) əsas vəsaitlərin ilk dəyəri üzrə 47 «Əsas vəsa­itlərin satışı və sair xa­ric­olmalar hesabının» debeti, 01 «Əsas vəsaitlər» hesabının kreditinə;

b) silinən əsas vəsaitlərin köhnəlmə məbləği 02 «Əsas vəsaitlərin köh­nəl­məsi hesabının debetinə və 47 «Əsas vəsaitlərin satışı və sair xaricolmalar» hesabının kreditinə;

v) silinən vəsaitlərin ləğvində iştirak edən işçilərin əməyinin ödənilməsinə hesabla­nı­lan məbləğ 47 «Əsas vəsaitlərin satışı və sair xaric­ol­ma­lar» hesabının debetinə və 70«Əməyin ödənişi üzrə işçi heyəti ilə hesablaşmalar hesabının kreditinə;

q) əsas vəsaitlərin ləğvi nəticəsində əldə edilən ma­te­ri­al qiymətlərinin dəyəri mümkün istifadə qiyməti ilə 10 «Materiallar», 12 «Azqiymətli və tez­köh­­nə­lən əş­yalar» hesablarının debetinə, 47 «Əsas vəsait­lə­rin sa­tışı və sairə xaricolmalar» hesabının kreditində əks olunur.

Hesabat dövrünün sonunda 47«Əsas vəsait­lə­rin satışı və sairə xaricolmalar» hesabı bağlanır və həmin he­sabın debet və kredit dövriyyələri arasındakı fərq mü­əy­­yənləşdirilir və 80«Mənfəət və zərərlər» hesabına silinir. Hesabın debet dövriyyəsinin kredit dövriyyəsindən çox ol­ması əsas vəsaitlərin müəssisədən çıxmasından əldə edil­ən zərəri, kredit dövriyyəsinin debet döariyyəsindən çox ol­ması isə alınmış mənfəəti göstərir və bu zaman müvafiq olaraq Dt 80 Kt 47 və ya Dt 47 Kt 80 yazılışı tərtib olunur.

1.6. Əsas vəsaitlərin icarəsinin uçotu

İcarə - tərəflər arasında bağlanmış müqavilə əsa­sın­da, əvəzi ödənilməklə əsas vəsaitlərə müəyyən müddətə sahib olmaq və onlardan istifadə etməyin müəyyən edil­mə­sidir. İcarə münasibətləri zamanı icarəyə vnrənlə icarədar arasında icarə müqaviləsi rəsmiyyətə salınır ki, orada icarənin bütün şərtləri əks etdirilir.

Azərbaycan Respublikasında əmlakın icarəyə veril­mə­si qaydaları 30 aprel 1992-ci il tarixli «İcarə haq­qın­da» Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə tənzimlənir. Hazırda mövcud olan qanunvericiliyə görə aşa­ğı­dakılar icarəyə verilə bilər:

- bina və avadanlığın icarəsi;

- müəssisənin icarəsi;

- nəqliyyat vasitələrinin icarəsi;

- ayrıca obyektlərin və ya komplekslərin ica­rəsi;

- sexlərin, istehsalatların icarəsi və s.

Əgər tərəflər arasında başlanmış müqavilədə başqa şərt müəyyən olun­mamışsa, icarəyə verilmiş əmlakın əsa­slı təmiri icarə verən tərəfindən yerinə yetirilməlidir. İca­rə­çi qəbul etdiyi əmlakın normal vəziyyətini təmin et­məlidir.

Əmlakın istifadə olunması ilə əlaqədar tərəflər ara­sın­­da bağlanmış mü­qa­vilə üzrə müəyyən olunmuş icarə haq­­qını icarədar vaxtında ödəməyə borcludur.

İcarəyə verilmiş əsas vəsaitlərin mühasibat uçotu aşa­ğıdakı qaydada həyata keçirilir.

İcarəyə verən müəssisədə icarənin uçotu. Cari icarə­çi­nin obyekti icarəyə verənin əmlakı hesab olunmaqla onun balansında əks olunur. Obyektin icarədara veril­mə­si qəbul-təhvil aktı ilə rəsmiyyətə salınır. Bundan sonra ica­rəyə verən əsas vəsaitin inventar kartında qeydiyyat apar­maqla 01«Əsas vəsaitlər» hesabı üzrə «Özü­nə­məx­sus əsas vəsaitin icarəyə verilməsi» subhesabını aç­maq­la müəssisədaxili aşağıdakı yazılış aparılır:

Dt 01 - «Əsas vəsaitlər» hesabının «İcarədə olan əsas vəsaitlər» subhesabı.

Kt 01 «Əsas vəsaitlər» hesabının «Özünəməxsus əsas vəsaitlər» subhesabı.

Beləliklə, icarəyə verən müəssisə mülkiyyət sahibi ki­mi icarəyə verilən əsas vəsaitə görə köhnəlmə he­sab­la­yır. Hesablanmış köhnəlmə məbləği icarə xərcindən ödənilir və ona görə də 80«Mənfəət və zərər» hesabında əks etdirilir. He­­sablanmış köhnəlmə məbləği üçün aşağıdakı yazılış tərtib edilir:

Dt 80 - «Mənfəət və zərər»

Kt 02 - «Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi».

İcarəyəverən müəssisə üçün icarə haqqı hə­min müəssisənin mənfəəti hesab olunur və ona görə də icarə haqqının hesablanması üçün aşağıdakı yazılış apa­rı­lır:

Dt 76 - «Müxtəlif debitor və kreditorlarla hesab­laş­malar» hesabı

Kt 80 - «Mənfəət və zərər» hesabı.

Daha sonra icarədardan icarə haqqı daxil olduqda ya­zılış aparılır:

Dt 50 - «Kassa»

Dt 51 - «Hesablaşma hesabı»

Kt 76 - «Müxtəlif debitor və kreditorlarla hesab­laş­malar»

İcarə üzrə bağlanmış müqavilə ləğv olunduqda və ica­rədar ona məxsus olan əsas vəsaiti geri qəbul etdikdən sonra inventar kartoçkasında yazılış aparmaqla Aşa­ğı­da­kı müxabirləşməni tərtib edir.

Dt 01 - «Əsas vəsaitlər», «Özünəməxsus əsas vəsa­it­lər» subhesabı

Kt 01 - «Əsas vəsaitlər», «İcarəyə verilmiş əsas vəsaitlər» icarəyə verilməsi subhesabı.

İcarədar icarəyə götürdüyü əsas vəsaitin qəbul-təh­vil aktı əsasında mühasibat uçotu hesablar planının 001balansarxası «İcarəyə götürülmüş əsas vəsaitlər» hesabında əks etdirir.

İcarədar müəssisədə icarə haqqı onun istehsal (tədavül) xərclərinə da­xil edilir və bu əsasda aşağıdakı yazılış aparılır:

Dt 20 - «Əsas istehsalat»

25 - «Ümumi istehsalat xərcləri»

26 - «Ümumtəsərrüfat xərcləri»

44 - «Tədavül xərcləri»

Kt 76 - «Müxtə\lif debitor və kreditorlarla hesab­laşmalar».

İcarə haqqının ödənilməsi və ya köçürülməsi zamanı 76«Müxtəlif debitorlar və kreditorlarla he­sab­laşmalar» hesabının debetinə və 50«Kassa» və 51«Hesablaşma hesabının kreditində əks olunur.

Nəticə olaraq icarəyə götürülmüş əsas vəsaitlərin ica­rəyəverənə qaytarılması001balansarxası hesabdan silinməsi ilə yekunlaşdırılır.

Özünüyoxlama sualları

1. Əsas vəsaitlərə nələr aiddir və onları müəyyən edən əsas kriteriyalar hansılardır?

2. Əsas vəsaitlərin daxil olması hansı sənədlərlə rəsmiləşdirilir?

3. Əsas vəsaitlərin daxil olması hansı hesabda uçota alınır?

4. Əsas vəsaitlərin təmirinin hansı növləri vardır?

5. Təmirin həyata keçirilmə üsulları neçə cürdür və onların uçotu qaydası necədir?

6. Əsas vəsaitlərin amortizasiyası hansı hesabda uçota alınır?

7. Əsas vəsaitlərin xaric olmasından nəticə necə müəyyən olunur və uçota alınır?

8. Əsas vəsaitlərin icarəsi dedikdə nə başa düşülür və necə sənədləşdirilir?


MÖVZU II. İSTEHSAL EHTİYATLARININ UÇOTU

İstehsal ehtiyatları, onların qiymətləndirilməsi və uçotunun vəzifələri

İstehsal ehtiyatlarının hərəkətinin sənədləşdirilməsi

Materialların uçotu

ATƏ-nin uçotunun xüsusiyyətlənməsi

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

1. M.Q.Beyqelğzamer. Uçet gkonomiki materialğnıx resursov. Moskva 1997

2. Q.Ə.Abbadsov «Materialların uçotunun təşkili və onun təkmilləşdirilməsi istiqamətləri», «Maliyyə və uçot» jurnalı, № 10, 12. 2002-ci il

3. S.M.Süleymanov «İstehsal ehtiyatlarının uçotu və auditi». Bakı 2003

2.1. İstehsal ehtiyatları, onların qiymətləndirilməsi və uçotunun vəzifələri

İstehsal ehtiyatları müəssisənin materiallara olan tə­lə­batını təmin etməklə istehsal və təsərrüfat fəaliyyətinin hə­yata keçirilməsində əmək əşyası kimi is­ti­fa­də olunur. İs­­tehsal ehtiyatlarını fərqləndirən əsas xüsusiyyət odur ki, onların də­yəri istehsal olunmuş məhsulun maya dəyərinə tamlıqla daxil olur və bu za­man öz xarici formasını dəyişirlər. Qeyd edilənlərdən yuxarıda göstərilən birin­ci üsuldan (orta maya dəyəri üzrə) bizim uçot təcrübəsində daha çox istifadə olunur. Sonrakı üsullardan isə beynəlxalq təcrübədə daha çox istifadə olunur.

Sənaye məhsulu istehsalı sahəsində əmtəə-material qiymətlilərinin həcmi daima artmaqdadır. Mövcud hesablamalara görə istehsal olunmuş məhsul­la­rın maya dəyərində material ehtiyatlarınrın həcmi maşınqayırma sənayesində 60%, yüngül və kimya sənayesində 70-90% -ə qədər təşkil edir. Ona görə də istehsal ehtiyatlarının mühasibat uçotunun düzgün və səmərəli təşkil olunması sərbəst bazar iqtisadiyyatı şəraitində mühüm vəzifələrdən biridir.

İstehsal ehtiyatları, istifa­də olunması xarakterindən asılı olaraq və isteh­sa­latda ro­lu nəzərə alınmaqla xammal, materiallara, yanacağa, ta­ra və tara ma­teriallarına, ehtiyat hissələrinə, azqiymətli və tez köhnələn əşyalara və s. bölünür.

Hazırki şəraitdə olaraq istehsal ehtiyat­la­rı­nın uçotunun qarşısında aşağıdakı vəzifələr durur:

Materialların tədarükü, daxil olması və bu­raxıl­ma­sı ilə əlaqədar olan sənədlərin düzgün və vaxtında rəs­miy­yətə salınması, onlara sərf olunmuş xərclərin düz­gün­lü­yünə nəzarət etmək;

İstehsal ehtiyatlarının saxlanmasına və hərə­kə­ti­nə nəzarət;

İstehsal ehtiyatları üzrə müəyyən olunmuş nor­ma­ların düzgün yerinə yetirilməsinə daimi nəzarətin tə­min olunması;

Əmtəə-material dəyərlərinin istehsalatda əsas­lan­dı­rılmış normalar üzrə sərf olunmasına daimi nəzarətin tə­min olunması;

Texniki tullantıların, itkilər və onlardan istifadə olun­ması imkanları üzərində nəzarət;

Əmtəə-material satıcıları ilə hesablaşmaların vax­tında icra olunması, yolda olan material dəyərləri üzə­rində nəzarətin aparılması və s.

Qeyd edilən bu vəzifələrin həlli bilavasitə uçotun düzgün təşkili sayəsində yerinə yetirilə bilər.

«Mühasibat uçotu haqqında» Azərbaycan Respub­li­kası Qanununda müəy­­­yən olunduğuna görə xammal, əsas və köməkçi materiallar, yanacaq, alın­mış ya­rım­­fab­ri­katlar, komplektləşdirici məmulatlar, ehtiyat hissələri, məh­sulların (mal­la­rın) qablaşdırılması və daşınması üçün istifadə olunan taralar və digər material eh­tiyatları uçot və hesabatda onların faktiki maya dəyəri üzrə əks etdi­ri­lir. Ma­te­ri­al ehtiyatlarının faktiki maya dəyəri, mal­satan­la­rın kreditə verdikləri həmin ehtiyatlar üçün faizləri, təc­hi­zat, xarici iqtisadi təşkilatlarla ödənilən əlavələr (üs­tə­lik­lər), komissiyon rüsumları, mal birjaları xidmətlərinin dəyəri, gömrükxana rüsumu, kənar təşkilatlar tərəfindən həyata keçirilən daşınma, saxlanma xərcləri və s. xərclər daxil edilməklə onların alınmasına çəkilən xərclərdən (əla­və dəyər vergisini çıxmaqla) asılı olaraq müəyyən edilir.

Azərbaycan Respublikasında mövcud olan qanun­çu­luğa görə istehsala silinən material ehtiyatlarının fak­ti­ki maya dəyəri ehtiyatların qiymətləndiril­mə­sinin meto­d­la­rından biri ilə, yəni orta maya dəyəri üzrə, vaxta görə birinci alınanların maya dəyəri üzrə (FİFO), vaxta görə sonuncu alınanların maya dəyəri üzrə (LİFO) müəy­yən­ləş­dirilə bilər.

2.2. İstehsal ehtiyatlarının hərəkətinin sənədləşdirilməsi

Müəssisələrdə aparılan bütün təsərrüfat əməliy­yat­ları mövcud qanun­çu­luq tələblərinə uyğun olaraq müvafiq ilkin sənədlərlə rəsmiyyətə salınmalıdır.

Materiallar müəssisələrə satınalınmaqla, habelə mal­satan təşkilatlardan təh­­təlhesab şəxslər vasitəsilə nəğd pulla alınmaqla, eyni zamanda əsas vəsait­lə­rin və az­qiymətli və tezköhnələn əşyaların ləğv edilməsindən əl­də olunmaqla və s. daxil olur.

Bir qayda olaraq müəssisələrə daxil olan materiallar üzərində nəzarətlə ilk növbədə təchizat şöbələri məşğul olurlar. Materialların tələbata uyğun daxil olmasını təmin etmək üçün satıcılarla müqavilə bağlanılır.

Müəssisəyə daxil olmuş materiallar üzrə sənədlər təc­hizat şöbəsi tərəfin­dən yoxlanılır və bundan sonra daxil olmuş materialların dəyərinin ödə­nil­məsi üçün mühasibatlığa razılıq verilir. Bu məq­səd­lə müəssisəyə daxil olan bütün materialların qey­diy­yatı aparılır.

Müəssisə ünvanına daxil olmuş materiallar ekspe­di­tor (daşıyıcı) tərə­fin­dən qəbul olunur və müəssisənin an­bar müdirinə təhvil verilir. Anbar müdi­ri­nin qəbul etdiyi materiallara mədaxil-orderi (M-4 saylı formada) tərtib olunur və ekspeditor və anbar müdiri tərəfindən imzalanır.

Materiallar malsatan müəssisənin öz nəqliyyat vasi­tə­silə, yəni avtonəq­liyatı ilə daxil olduqda material gön­də­rən əmtəə-nəqliyyat qaiməsi tərtib edir və həmin qaimə vasitəsilə yük alıcı təşkilatın anbar müdiri tərəfindən qəbul olu­nur. Be­lə­liklə, da­xil olmuş materiallar alıcı təşkilatın anbarına mədaxil olu­nur. Əmə­liy­yat­lar bu qaydada sənədləşdirildikdən son­ra həmin sənədlər anbar müdirinin gün­də­lik tərtib etdiyi mal-hesabatı ilə birlikdə müəssisə müha­si­bat­lı­ğı­na təqdim olunur. Həmin sənədlər əsasında malsatan təş­ki­latla hesablaşma aparlır.

Bir sıra hallarda alıcı təşkilatın ünvanına daxil ol­muş materiallar qəbul olu­­narkən onların yüklənmə sənədlərinə uyğun olmadığı, yəni əskik və artıq ol­ması müəyyənləşdirilir. Daxil olmuş ma­te­rial həcmində əksikgəlmə müəyyən olun­duqda, xüsusi komissiya tərəfindən və akt (kommersiya aktı) tərtib olun­ma­­­lıdır. Tər­tib olunmuş akta əsasən müəssisə ma­te­ri­alın çatışmayan məbləği üçün iddia vermək hüququ əl­də edilir. Bunun əsasında əskiki gəlmiş material həcminin malsatan tərəfindən ödənilməsi üçün ona iddia-ərizəsi təq­dim edilir. Əgər malsatan təşkilat verilmiş iddianı tə­min etməzsə iqtisadi-arbitraj məh­kə­məsinə müraciət edilə bilər.

Material müəssisədə əsas vəsaitlərin, azqiymətli və tez­köhnələn əşyaların silinməsi nəticəsində əldə edilərsə, bu­nun üçün 2 nüsxədən ibarət mədaxil-qai­mə­si tərtib edi­lir və bu sənəd əsasında materiallar anbara təhvil veri­lir. Tərtib olun­muş mədaxil-qaiməsinin bir nüsxəsi ma­te­ri­a­lı təhvil verəndə, ikinci nüs­xəsi isə anbar müdirində saxlanılır.

Təhtəlhesab şəxslər tərəfindən nəğd pulla alınan ma­teriallar (mal çeki, ara­yış və akt) onu təsdiq edən sənədlər əsasında müəssisə anbarına mədaxil edilir. Daxil olmuş materiallar müəssisə an­ba­rın­dan istehsal təsərrüfat ehti­yat­la­rına, kənar təş­ki­lat­la­ra, emal məqsədilə və ya tələbatdan artıq olan hissənin kə­nara satışı üçün və s. buraxılır. Mövcud qaydalara görə hər bir müəssisədə materialların anbara daxil olması və mə­xa­ric olunmasına icazə vermək və hə­min sənədlərə imza at­maq hüququ olan şəxslər müəssisə rəhbərliyi tərə­fin­dən əmrlə rəsmiyyətə salınmalıdır. Bu siyahı müəssisədə ma­te­rialların hərəkəti ilə əlaqədar olan bütün xidmətlərdə ol­ması vacibdir.

Anbarlardan material buraxılışı limit-zabor kartları, tələbnamə və qaimə əsasında icra oluna bilər.

Limit-zaber vərəqələri (kart M-8 və ya M-9 saylı formada) materialların gün­dəlik olaraq istehsalat və təsərrüfat ehtiyacları üzrə tərtib olunur. Bu sə­nəd­ləri bilavasitə materialların istifadəsinin limtləş­di­ril­mə­si ilə məşğul olan təchizat şöbəsi tərtib edir. Materialın sərf olunması limiti müəssisə üçün müəyyən olunmuş normalar və istehsalat proqraması üzrə hesablanır.

İki nüsxədə yazılmış limit-zaber kartının bir nüsxəsi materialları alan se­xə, ikincisi isə material anbarına verilir. Anbar müdiri kartın hər iki nüs­xə­sin­də buraxılan ma­terialların miqdarını və limitin qalığını qeyd edərək sexin kar­tına imza atır. Ayın sonunda və ya müəyyən olun­­muş limit qurtardıqdan sonra limit kartı müəssisə mü­hasibatlığına təqdim olunur.

Müəyyən olunmuş normadan artıq material bura­xıl­dıqda və bir materialı digəri ilə əvəz etmək lazım ol­duq­da onun səbəbləri və təqsirkar şəxs müəyyən olun­maq­la tələbnamə yazılır (M-11 saylı formada). Belə halda materialın bura­xıl­ma­sına direktor və baş mühəndis icazə verməlidir. Tələ­b­na­mə iki nüsxədən ibarət tərtib edir, onlardan bir nüsxəsi anbar müdirinin imzası ilə sex­də, ikinci nüsxə materialı alan şəxsin imzası ilə anbarda saxlanılır.

Müəssisə daxilində (sexlər, anbarlar arasında) ma­te­rialların buraxılması qai­mə (M-13 saylı formada) vasitəsilə sənədləşdirilir. Qa­imə iki nüsxədən iba­rət tərtib olunur. Onların bir nüs­xə­si materialı buraxanda, digəri isə materialı alanda imza atılmaqla saxlanılır. Qaimə də hesablaşma əməliyyatını ic­ra etmək üçün əsaslı sənəd sayılır.

Müəssisə daxilində müəyyən olunmuş qayda və gün­lərdə materialların mədaxil və məxaric olunmasını əks etdirən sənədlər tərtib olunmuş reyestr əsasında mü­ha­sibatlığa təqdim olunur.

2.3. Materialların uçotu

Müəssislər istehsal prosesini lazım olan materiallarda təmin etmək üçün anbarlara malik olur.

Material qiymətlilərinin qorunub saxlanması üzərində təsirli nəzarəti tə­min etmək üçün müəs­sisələrdə təchizatın təşkili, anbar və çəki-ölçü təsər­rü­fa­tı­nın vəziyyəti mühüm əhəmiyyətə malikdir. Mate­ri­al­­ların saxlanması üçün ayrılmış anbarlarda lazımi şərait yaradılmalı, anbarlarda işləyən anbar müdir­ləri ilə əm­la­kın qorunması ilə əlaqədar olaraq maddi-məsuliyyət haq­qın­­da müqavilə bağlanmalıdır.

Anbarlarda material ehtiyatlarının hərəkətinin və qalığının uçotunun apa­rılması məq­sə­di­lə anbar uçotu vərəqələrindən (M-12 forma) istifadə edi­lir. Hə­min vərəqədə (kartoçkada) hər bir materialın, nömrəsi, onun xarak­te­ris­ti­ka­sı, hərəkəti və qalığı, eh­tiyat norması əks olunur. Hər bir əməliyyatdan son­ra anbar müdiri tərəfindən materialın qalığı müəyyən olunur ki, bu da ma­terial eh­ti­yat­larına dair istənilən vaxtda informasiya əldə etməyə imkan verir.

Materialların daxil olması və istifadəsi üzrə ilkin sə­nəd­lər mühasibatlığa da­xil olur. Mühasibatlıqda materialların uçotunun bir neçə variantı mövcuddur.

Materialların sintetik uçotu onların təsnifatına uy­ğun olaraq mühasibat uço­tunda əks olunur. Müəssisəyə məx­sus olan xammal, material, yanacaq, eh­ti­yat hissə­ləri, tara və başqa sərvətlərin mövcudluğu və hərəkəti haq­qın­da mə­Lu­mat­ları ümumiləşdirmək üçün 10«Ma­­teri­al­lar» aktiv hesabı müəyyən olun­muş­dur. Həmin he­saba aşa­ğı­dakı subhesablar açıla bilər: 10-1 «Xammal və mate­ri­al­lar», 10-2 «Satın alınmış yarımfabrikatlar və kom­plektləşdirici məmu­latlar, kons­truksiyalar və deta­l­lar», 10-3 «Yanacaq», 10-4 «Tara və tara materialları», 10-5 «Eh­tiyat hissələri», 10-6 «Sair materiallar», 10-7 «Emal üçün kənara veril­miş materiallar», 10-8 «Tikinti mate­ri­al­la­rı» və s.

Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinin 20 ok­­tyabr 1995-ci il ta­rixli İ-94əmri ilə təsdiq olunmuş «Müəssisələrin mühasibat uçotunun Hesablar Planı və onun tətbiqinə dair Təlimatda» müəyyən olunduğuna gö­rə mühasibat uço­tunun müəssisələr tərəfindən qəbul olun­muş təşkili qaydalarından asılı olaraq materialların da­xil olması 15 «Materialların tədarükü və əldə edil­mə­si» və 16 «Materialların dəyərindən olan kənar­laş­malar» hesablarından istifadə et­məklə, yaxud et­mə­məklə əks etdirə bilərlər. Birinci halda malsatanlardan da­­xil ol­muş hesablaşma sənədlərinə əsasən bu və ya digər də­yər­lərin haradan daxil olma­sın­dan və materialların tədarükü və dinamikasına çəkilən məs­rəf­lə­rin xarak­te­rin­dən asılı olaraq 15«Materialların tədarükü və əldə edil­məsi» he­sabının debetinə 60 «Ma­lsatan və pod­rat­çılarla he­sab­laşmalar», 71 «Təh­təl­he­sab şəxs­lərlə hesab­laş­ma­­lar», 76«Müxtəlif debitor və kreditorlarla hesab­laş­ma­lar» və s. hesabların kre­ditinə yazılış edilir. Müəssisəyə həqiqi daxil olmuş materialların mə­daxili 10 «Materiallar» he­­­sabının debetinə, 15 «Ma­­terialların tədarükü və əldə edilməsi» hesabının kre­di­tində əks olunur.

İkinci halda bu və ya digər qiymətlilərin haradan da­xil olmasından, on­la­rın tədarükü və müəssisəyə daşın­ma­sı xərclərinin xarakterindən asılı olaraq 10 «Ma­te­ri­allar» hesabının debetində, 60 «Malsatan və pod­rat­çılarla hesablaş­ma­­lar», 20 «Əsas istehsalat», 23 «Köməkçi istehsalat», 71 «Təhtəlhesab şəxs­lər­­lə he­sab­laşmalar», 76 «Müxtəlif debitor və kre­ditorlarla he­sablaşmalar» və s. hesabların kreditində əks olunur. Bu zaman materiallar, malsatanlardan on­ların daxilolma vaxtından asılı olmayaraq mədaxil edilir.

İstehsalat və təsərrüfat məqsədləri üçün həqiqətən is­tifadə olunan mate­ri­al­lar 10«Materiallar» hesa­bı­nın kreditinə, istehsal məsrəflərinin uçotunu aparmaq üçün nəzərdə tutulan (20 «Əsas istehsalat», 23 «Köməkçi istehsalat», 25 «Ümu­mi­stehsalat xərcləri», 26 «Ümumtəsərrüfat xərcləri», 31 «Gələcək dövr­lərin xərc­ləri», 44 «Tədavül xərcləri»ni və s.) və digər müvafiq hesabların de­be­tinə silinir.

Materialların kənara satışı 48 «Sair aktivlərin sa­tışı» hesabının debetində və 10 «Materiallar» he­sa­bı­nın kreditində əks etdirilir. Eyni zamanda bu mate­ri­al­lara görə malalanlardan müəssisəyə çatası məbləğdə 62 «Alıcılar və sifa­riş­çi­lərlə hesablaşmalar» hesab­ı­nın debetinə və 48 «Sair aktivlərin satışı» he­sabı­nın kre­di­tinə yazılış aparılır. 10«Materiallar» hesabı üzrə analitik uçot ma­te­ri­alların adları (növü, çeşidi, ölçüsü və s.) və saxlanma yerləri üzrə aparılır.

2.4. Azqiymətli və tezköhnələn əşyaların uçotu

Azqiymətli və tezköhnələn əşyalara tərkibində müəssisənin istehsal pro­se­sində əmək alətləri, təsərrüfat inventarları (stol, stul, mebel), işçiləri müdafiə va­si­­tələri və s. özündə birləşdirir. Həmin qrupa daxil olan vəsaitlər əsas vəsaitlər kimi istifadə olunma nə­ti­cəsində özünün natural formasını dəyişmir və tədricən köh­nəlir.

«Mühasibat uçotu haqqında» Azərbaycan Res­pub­li­kası Qanununun 18-ci maddəsinin 8-ci bəndində aşa­ğı­da­kı əşyalar əsas vəsaitlərə aid edilməyərək azqiymətli və tezköhnələn əşyalar qrupunda uçotda əks olunurlar:

a) dəyərindən asılı olmayaraq xidmət müddəti bir ildən az olan əşyalar;

b) istehsal prosesində bir dəfə iştirak edən, öz də­yə­ri­ni tamamilə məh­sulun dəyərinə keçirən və bu prosesdə na­tural formasını saxlayan sərvətlər;

v) dəyərindən və xidmət müddətindən asılı olma­ya­raq vəsait sayılan kənd təsərrüfatı maşınlarından, alət­lə­rin­dən, mexanikləşdirilmiş tikinti alətlərindən, işçi və məh­­suldar heyvanlardan başqa xidmət müddətindən asılı ol­mayaraq vahidini və dəstinin dəyəri müvafiq normativ sə­nədlərlə müəyyənləşdirilmiş əsas vəsaitlərin dəyərinin mi­nimum həddindən asılı olan əmək əşyaları;

q) dəyərindən və xidmət müddətindən asılı olma­ya­raq balıq ovu alətləri;

d) dəyərindən asılı olmayaraq fərdi sifarişlərin yaxud məmulatların seriyalı və ya kütləvi istehsalı üçün düzə­l­dil­miş mexanizmlər və alətlər;

e) vahidinin və ya dəstinin dəyərindən, xidmət müd­də­tindən asılı olma­ya­raq xüsusi geyimlər, ayaqqabılar, həmçinin yataq ləvazimatları;

ə) vahidinin və ya dəstinin xidmət müddətindən asılı ol­mayaraq müəs­si­sə­lərdə işçilərin xüsusi geyir formaları, səhiyyə, maarif, əhalinin sosial müdafiəsi və başqa düdcə idarələrində verilən geyimlər ə ayaqqabılar;

j) dəyəri kompleks tikinti-quraşdırma işlərinin maya dəyərinə üstəlik xərclər kimi daxil edilən müvəqqəti (titul­suz) xüsusi düzəldilmiş mexanizmlər, qurğular və s. tiki­n­ti­lər;

z) anbarda əmtəə-material qiymətlilərinin sax­lan­ma­sın­da və ya texnoloji pro­sesdə iştirak edən vahidinin də­yə­ri müvafiq normativ sənədlərlə müəy­yən­ləşdirilmiş əsas və­saitlərin dəyərinin minimum həddindən aşağı olan taralar;

i) dəyərindən asılı olmayaraq kirayəyə vermək üçün təyin edilmiş əşyalar;

k) cavan və kökəlməkdə olan heyvanlar, quşlar, dov­şan­lar, xəzli heyvanlar, arı ailələri və təcrübə üçün sax­la­nı­lan heyvanlar;

l) tinlikdə köçürmə məqsədilə əkilmiş çoxillik ək­mələr və s.

Yuxarıda göstərilən əşyalar və sərvətlər mühasibat uço­tunda ilk dəyəri ilə, yəni onların alınması, tikilməsi ya­xud hazırlanmasına çəkilən faktiki xərc məb­ləğləri üzrə əks etdirilir. Müəssisədə bu əşyaların köh­nəl­mə məbləği üçot və hesabatda ayrıca əks etdirilir.

Müəssisəyə məxsus tərkib az­qiy­mətli və tezköhnələn əşyaların, mövcudlu­ğu və hərəkəti haq­qın­da məlumatları ümumiləşdirmək üçün 12 «Azqiy­mət­­li və tezköhnələn əşyalar» hesabı müəyyən olun­muş­dur.

Təcrübədə 12 «Azqiymətli və tezköhnələn əş­ya­lar» hesabının aşağıdakı subhesablarından istifadə edilir.

12-1 «Ehtiyatda olan azqiymətli və tezköhnələn əşyalar»

12-2 «İstismarda olan azqiymətli və tezköhnələn əşyalar»

12-3 «Müvəqqəti (titulsuz) tikintilər».

Azqiymətli və tezköhnələn əşyaların hərəkəti üzrə əməliyyatların uçotu materialların hərəkətinin uçotuna uyğun olaraq aparılır.

Azqiymətli və tezköhnələn əşyalar 12 «Az­qiy­mət­li və tezköhnələn əş­ya­lar» hesabında ilk dəyərlə uçota alınır. Azqiymətli və tezköhnələn əşyaların köh­­nəl­mə­si­­nin uçotu 13 «Azqiymətli və tezköhnələn əşyaların köh­nəl­məsi» hesabında aparılır.

Mühasibat uçotunda azqiymətli və tezköhnələn əş­ya­ların anbardan isti­fa­dəyə verilməsi onlara köhnəlmə he­sablanması və bu əşyaların istismar müddəti başa çat­dı­ğı­na görə silinməsinin uçotda əks etdirilməsi aşağıdakı qay­dada icra olunur:

1. Azqiymətli və tezköhnələn əşyalar müxtəlif istiqa­mət­lərdə istifadə olun­ması üçün anbardan istismara buraxılarkən aşağıdakı mühasibat yazılış ilə uçotda əks etdirilir:

D-t 12/2he­sabının 2«İstismarda olan azqiyməti və tez­köh­nə­lən əşyalar» üzrə subhesabı.

K-t 12/2hesabın ehtiyatda olan «Azqiymətli və tez­köhnələn əşyalar» subhesabı (faktiki maya dəyəri ilə).

Nəzərə almaq lazımdır ki, vahidinin və dəstinin də­yə­ri əsas vəsaitlərin də­yərinin minimum həddinin (550000 manat) 1/20 hissəsi qədər olan azqiymətli əşyalar istis­ma­ra verildikcə onların dəyərini birbaşa məsrəflərə aid et­mək olar. Belə əşyaların dəyəri istismara verilən kimi məs­rəf­lərə silinərək aşağıdakı yazılış aparılır:

D-t 20 - «Əsas istehsalat»;

23 - «Köməkçi istehsalat»;

25 - «Ümumi istehsalat xərcləri»;

26 - «Ümumtəsərrüfat xərcləri» və s.

K-t 12/1 «Anbarda olan ATƏ» hesabı.

İstismar vaxtı bu əşyaların qorunub saxlanmasını tə­min etmək məqsədilə müəssisədə onların hərəkəti və isti­fa­də edilməsi üzərində lazımi nəzarət təşkil olunmalıdır.

2. Azqiymətli və tezköhnələn əşyalar dəyəri onlara köhnəlmə hesab­lan­maq­la həyata keçirilir. Həmin əşyalar üzrə köhnəlmənin uço­tu passiv hesab sayılan 13«Azqiymətli və tez­köh­nələn əşyaların köhnəlməsi» hesabında ayrıca aparılır.

Azqiymətli və tezköhnələn əşyalara köhnəlmə iki formada hesablana bilər:

Əvvəla azqiymətli və tezköhnələn əşyalar anbardan is­tismara verildikdə onların vahidinin yaxud dəstinin də­yə­rinin 50%-i miqdarında köhnəlmə hesablanır, qalan 50% isə istismar müddətində yararsız olub, silindikcə (müm­kün olan istifadə dəyəri çıxılmaqla) xərclərə aid edilir. İkinci halda əşyalar istismara verildikdə 100% dəyər həcmində köhnəlmə hesablanır.

Müəssisələrdə azqiymətli və tezköhnələn əşyalara köh­nəlmə hesablanması forması qəbul olunmuş uçot si­ya­sətində müəyyən olunur.Belə ki, azqiymətli və tezköhnələn əşyalar istismara verilən zaman ilk dəfə 50 % həcmində köh­nəlmənin hesablanması aşağıdakı mühasibat yazılışı ilə uçota alınır:

D-t 20 - «Əsas istehsalat»

23 - «Köməkçi istehsalat»

25 - «Ümumi istehsalat xərcləri»

26 - «Ümumtəsərrüfat xərcləri» və s.

K-t 13 - «Azqiymətli və tezköhnələn əşyaların köh­nəl­məsi» hesabı əşyalar xüsusi təyinatlı fond­ların hesabına alınmış olsun

Bundan sonra ATƏ yararsız hala düşdükdə müvafiq qaydada tərtib olun­muş akta əsasən silinir və belə köçürmə verilir:

Dt - 13 «ATƏ-nin köhnəlməsi» hesabı - əldə edilmiş material dəyərlilərinin mümkün istifadə dəyəri çıxılaqla

Dt - 10 «Materiallar» hesabı - alınmış material qiymətlilərinin mümkün istifıadə qiyməti ilə dəyəri.

Kt - 12/2 «İstismarda olan ATƏ» hesabı - istismara buraxılmış azqiymətli əşyaların tam dəyəri.

Nəhayət, silinmiş ATƏ-yə 50 % həcmində ikinci dəfə köhnəlmə hesabla­nan zaman alınmış dəyərlilərin mümkün istifadə qiyməti çıxılmaqla aşağıdakı mühasibat köçürməsi tərtib olunur.

D-t 20 - «Əsas istehsalat» hesabı;

23 - «Köməkçi istehsalat» hesabı;

25 - «Ümumi istehsalat xərcləri» hesabı;

26 - «Ümumtəsərrüfat xərcləri» hesabı və s.

K-t 13 - «Azqiymətli və tezköhnələn əşyaların köh­nəl­məsi» hesabı.

ATƏ-nin analitik uçotu onların təsnifatı qrupları üzrə aparılır.

Özünüyoxlama sualları

1. İstehsal ehtiyatlarına nələr aiddir?

2. İstehsal ehtiyatları hansı metodlarla qiymətləndirilir?

3. Materialların hərəkəti hansı ilkin sənədlərlə öz əksini tapır?

4. Materialların sintetik uçotu üçün hansı hesablardan istifadə olunur?

5. Materialların anbar uçotu kim tərəfindən və hansı qaydada təşkil olunur?

6. ATƏ-yə nələr aiddir və onbar hansı hesabda uçota alınır?

7. ATƏ-yə köhnəlmə necə hesablama və hansı hesabda uçota alınır?


MÖVZU III. ƏMƏYİN VƏ ONUN ÖDƏNİLMƏSİNİN UÇOTU

Əməyin təşkili və ödənilməsi sistemi

İşçi heyətinin təsnifatı və iş vaxtının operativ uçotu

Əməyin ödənişinin forma və sistemləri, əmək haqqının növləri

Hasilatın və əməyin ödənişinin sənədləşdirilməsi qaydası

Əmək haqqı və onunla əlaqədar hesablaşmaların uçotu

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

1. R.P.Rüstəmov, Ə.A.Sadıqov, Q.Ə.Sadıqov. «Əməyin və onun ödənilməsinin uçotu», «Odlar Yurdı», Bakı-2000

2. Q.Ə.Abbasov «Bazar iqtisadiyyatı şəraitində əməyin və əmək haqqının uçotu problemləri», «Maliyyə və uçot» jurnal, №-5-6, 7-8 2001

3. Q.Q.Aslanov «Müasir şəraitdə işçilərin gəlirlərinin və əmək haqqının tənzimlənməsinin metodları və əsas istiqamətləri», «Maliyyə və uçot» jurnalı № 10 2004-cü il

3.1. Əməyin təşkili və əmək haqqının uçotunun vəzifələri

İstehsal prosesinin ən mühüm elementlərindən biri əməkdir. Hazırki şəraitdə müəssisələr nəinki ancaq maddi ehtiyatları, həm də əmək kollektivinin sayını müəyyən edirlər. Konkret vəzifələrə uyğun olaraq müəssisənin rəhbərliyi müvafiq qaydada müqavilələr rəsmiyyətə salınmaqla əmək kollektivini formalaşdırırlar. Ayrıca götürülmüş təşkilatda əmək fəaliyyəti daxili normativ sənədlər qəbul edilməsi yolu ilə tənzimlənir. Onlara fərdi əmək müqavilələri, kollektiv müqavilə, mülki hüquqi müqavilələr, lokal normativ aktlar və s. aiddir. Bazar münasibətlərinə keçid işçilərin əməyinin ödənilməsi və onların sosial müdafiəsi sahəsində də bir sıra dəyişikliyi səbəb olmuşdur.

Dövlətin bu sahədəki bir sıra funksiyaları müəssisələrə verilmişdir. Onlar əmə­­yin ödənilməsinin forma, sistem və hcmini sərbəst sürətdə müəyyən edilər. Əmək zəhmətkeşlərin maddi və mənəvi tələbatının ödənilməsinin əsas mənbəyi he­sab edilir. «Əmək haqqı» anlayışı hazırki şəraitdə yeni məzmun kəsb edir və özün­də pu və natural formada hesablanmış bütün növdən olan qazancları əks edirir.

Bazar münasibətlərinə keçid pul gəlirlərinin əldə edilməsinin yeni mənbə­lərini (səhmlərə və müəssisə əmlakına qoyuluşlfr üzrə) əmələ gətirmiş. Beləliklə hər bir işçinin əmək gəlirləri müəssisənin işinin son nəticəsi nəzərə alınmaqla şəxsi iştirakına əsasən müəyyən olunur və onun aksimum həddinə norma qo­yu­lmur. İşçilərin sosial sığortası əmək haqqı ilə sıx bağlı olub müəssisənin so­sial sığortaya məcburi ayırmaları hesabatı həyata keçirilir. Bu ayırmalar nor­ma­tiv sənədlərə əsasən hesablanmış əmək haqqından % hesabı ilə müyyən olu­nur (27%). Əməyin və əmək haqqının uçotu müəssisənin uçot sistemində mər­kəzi yerlərdən birini tutur. Hazırki şəraitdə əməyin və əmək haqqının uçotu qarşısındakı əsas vəzifələr durur:

- Əməyin ödənilməsi üzrə işçi heyəti ilə hesablşmaların vaxında və düzgün həyata keçirilməsinə nəzarət;

- Əmək məhsuldarlığının yüksəldilməsi üzrə tapşırıqala və hasilat nor­ma­sına əməl olunmasına nəzarət;

- Əmək haqqı fondunun ərcənməsi və mükafatların ödənilməsinə nəzarət;

- Hesablanmış əək haqqı və sosial sığorta ayırmaların düzgün və vatında maya dəyərinə daxil edilməsi nəzarət;

- Əmək və əmək haqqı göstəricilərinə operativ rəhbərlik və hesabatların tərtibi üçün toplamaq və qruplaşdırmaq.

Əmək və əmək haqqının uçotu əməyin miqdarı və keyfiyyətinə, habelə istehlaka yönəldilən vəsaitə perativ nəzarəti həyata keçirməlidir.

3.2. İşçi heyətinin təsnifatı və iş vaxtının operativ uçotu

Müəssisələrin işçi heyəti əməyin tətbiq edilmə sahəsindən asılı olaraq sə­na­­ye-istehsal heyətinə və qeyri sənaye-istehsal heyətinə bölünür. Sənaye-isteh­sal heyətinə məhsul istehsalı prosesində iştirak edən əsas, köməkçi və yardımçı sexlərdə, eləcə də bu istehsalatların idarə edilməsi və xidmət göstərilməsi ilə məşğul olan işçilər aid edilir.

Qeyri-sənaye istehsal heyətinə isə mənzil və kommunal təsərrüfatların uşaq bağçalarının və digər qeyri-sənaye və xidmət sahələrinin işçiləri daxil edi­lir. Heyə­tin kateqoriyasına görə işçilər - fəhlələrə, rəhbərlərə, mütəxəssislərə, qul­luqçulara və s. bölünür. Peşə ixtisasları və s. əlamətlərə görə işçilər - çilin­gər, tornaçı, konstruktor, mühəndis, mexanik, mühasib, iqtisadçı və s. bölü­nür. İşçi­lərin ix­ti­sas dərəcəsi onlara verilmiş dərəcələrlə müəyyən olunur. İxti­sas dərəcəsi yüksəl­dik­cə onlara daha yüksək dərəcə verilir. İşçi sayının uçotu za­manı siyahı və si­ya­hı­dankənar tərkibi bir-birindən fərqləndirilir. Siyahı tərkibinə mü­əs­sisənin si­ya­hısından olan daimi, həm də əsas fəaliyyət üzrə işə götürülmüş mü­vəq­qəti işçilər daxildir. Siyahıdankənar işçi heyətinə isə müəs­si­sənin əsas fəa­liy­yəti ilə bağlı olmayan, işçiləri yerinə yetirmək üçün cəlb edilən müvəqqəti işçilər daxildir. Mü­əssisə işçilərinin şəxsi heyətinin uçotu müəs­si­sə­nin kadrlar şöbəsi tə­rə­findən apa­rılır. Fəhlə və qulluqçuların sayı və hərəkəti­nin uçotu işin sənədlərlə - işə qəbul, xaricolma və başqa işə keçirilmə üzrə əmrlə rəsmiyyətə salınır.

Daimi, süvəqqəti və mövsümi işə qəbul olunanlar, fəhlə və qulluqçular üçün kartoçka, rəhbər işçi və qulluqçular üçün isə kadrların şəxsi vərəqəsi doldurulur.

Hər bir işçiyə işə qəbul olunan zaman tabel nömrəsi verilir ki, sonradan bütün ilkin sənədlərdə həmin nömrə yazılır. Müəssisənin mühasibatlığı ilkin sənədlərə əsasən hər bir işçiyə kartoçka - arayış və ya şəxsi hesab açır.

Müəssisələrdə iş vaxtından istifadənin uçotu iş vaxtından istifadənin uço­tu tabellərində aparılır ki, onlar ya müəssisə üzrə ümumilikdə ay yaxud müəs­si­sənin bölmələri və işçi ya ümumilikdə ay yaxud müəssisənin bölmələri və işçi kateqoriyaları üzrə aparılır. Tabeldən fəhlə və qulluqçuların iş rejiminə əməl et­mələrinə nəzarət, əmək haqqı üzrə hesablaşma aparmaq və işlənmiş vaxt haq­­qında məlumat almaq üçün istifadə olunur. Tabel usta və ya tabelçi tərə­fin­dən doldurulur və əmək haqqı hesablamaq üçün mühasibatlığa verilir. Üzür­­lü və üzürsüz səbəbdən işə çıxmamaq, gecikmə və ya xəstəlik halları ol­duq­da onlar müəyyən edilmiş sənədlərlə rəsmiyyətə salınır. Beləliklə, hər bir qay­­da olaraq bütün işçlərin işdə olması, işə gəlməmək və işə gecikmə halları ta­­bel uçotunda əks etdirilir. Tabeldə qeydlər müxtəlif üsulla aparıla bilər. Mü­əssisədə iş vaxtından istifadənin uçotu tabelinin iki formasından istifadə olu­nur. Ə-12 saylı formalı tabeldə iş vaxtından başqa həm də əmək haqqının he­sab­lanması, Ə-13 saylı formada isə ancaq iş vaxtından istifadənin uçotu apa­rılır. İş vaxxtının başlanması və qurtarılmasına nəzarət, eləcə də gün ərzində iş vaxtından istifadəyə nəzarət istehsal bölmələrinin rəhbərləri tərəfindən həyata keçirilir. Nəzarət kartoçka, jurnal, buraxılış, cədvəl-raport və nəzarət-buraxılış qurğuları vasitəsi ilə və s. həyata keçirilir.

Əməyin ödənişinin forma və sistemləri, əmək haqqının növləri

Hazırda müəssisələr işçilərin əməyinin ödənilməsi sistemini sərbəst müəy­yən edirlər. Bu zaman əmək haqqının ödənilməsinin maksimum həddinə məh­du­diyyət qoyulmur. Müəyyən dövr üçün nəzərdə tutulan iş vaxt normasını və əmək borcunu tam yerinə yetirən işçinin aylıq əmək əmək haqqı dövlət tə­rə­fin­dən müəyyən edilən minimum əmək haqqından az ola bilməz. Hazırda mini­mum əmək haqqı məbləği dövlət tərəfindən 10000 manat həcmində müəyyən olunur.

Müəssisənin işçilərinin əməyi müəssisə tərəfindən təsdiq edilən vəzifə ma­aş­ları və ya işəmüzd qiymətlərlə, mülki-hüquqi müqavilə üzrə işə götürül­mə­lə­rin­ki iş müqavilədə nəzərdə tutulan şərtlərlə ödənilir. Əməyin ödənilməsi sis­te­mi istehsalın texnologiyası xüsusiyyəti, işçilərin ixtisası və dərəcələri, onların yerinə yetirdiyi işin keyfiyyəti ilə əlaqədardır. Xalq təsərrüfatının bütün sa­hə­lər­də hər bir iş dərəcəsi üçün tarif qiyməti və norma qoyulur. İş dərəcələri və ta­­rif qiymətləri işin xaraterindən asılı olaraq müəyyənləşir. Hər bir dərəcə üçün tarif əmsalı qəbul edilir. Hər bir işçinin əmək haqqı əməyin müəssisədə tət­biq olunan konkret forma və sisteminə uyğun olaraq onun əməyinin kə­miy­yət və keyfiyyətindən və müəssisənin gəlirinin əməyin ödənilməsinə yönəldilən hissəsinin həcmindən asılıdır. Hazırda əməyin ödənilməsinin müxtəlif forma­ları mövcuddur: işəmüzd, vaxtamuzd, akkord, son nəticəyə görə və s.

İşəmuzd əmək haqqı forması əsasən o istehsal sahələrində tətbiq edilir ki, orada buraxılış məhsulun və ya yerinə yetirilən işlərin həcmini müəyyən etmək mümkündür. Bu zaman əmək haqqının məbləği hazır məhsulun və ya yerinə ye­tirilmiş işin miqdarından asılı olaraq müəyyən olunur. Əməyin ödənişinin işə­muzd formasının bir başa işəmuzd, işəmuzd mükafatla və işəmuzd mütə­rəq­qi sistemləri mövcuddur. Vaxtamuzd əmək ödənişi o istehsal sahələrində tətbiq olunur ki, orada buraxılan məhsulun və ya yerinə yetirilən işin həcmini müəy­yən etmək mümkün deyil. Vaxtamuzd ödəniş zamanı əmək haqqı yerinə ye­ti­ril­miş işin miqdarı və keyfiyyətindən asılı olmayaraq işlənmiş vaxtın miqdarına görə hesablanır. Vaxtamuzd əmək ödənişi forması sadə vaxtamuzd və müka­fat­lı vaxtamuzd sistemə bölünür. Son illərdə əməyin təşkilinin və həvəs­lən­diril­mə­sinin briqada forması geniş istifadə edilir. Hazırda ayrı-ayrı müəssisələrdə son nəticəyə görə əməyin ödənişi formalarından da istifadə olunur. Bu zaman bü­tün briqadanın əmək haqqı məhsul vahidinə görə əməyin ödənilmə qiy­mə­ti­ni istehsal olunmuş məhsula vurmaqla hesablanır. Briqadanın ümumi əmək haq­qı onun üzvləri arasında əvvəlcədən müəyyən olunmuş nisbətlərə uyğun olaraq bölünür. Mühasibat uçotunun məqsədləriüçün məhsulun maya dəyə­ri­nə daxil edilən və işçilərə hesablanmış əmək haqqı əsas və əlavə əmək haqqına bölünür.

Əsas əmək haqqı dedikdə işlənmiş vaxta, yerinə yetirilmiş işin miqdarına və həcminə görə hesablanmış əmək haqqı və onlara edilmiş əlavələr, müka­fat­lar və s. ödəmələr nəzərdə tutulur. Əlavə əmək haqqı isə fəhlə və qulluqçulara əmək qanunvericiliyi və müqavilələr üzrə işlənliməmiş vaxta görə hesablanan ödə­mələr (məzuniyyətin ödənilməsi, dövlət və ictimai işlərin yerinə yetiril­mə­si­nə görə ödəmə, uşaqəmizdirən analara verilən fasilələrin ödənilməsi, yeniyet­mə­­lə­rin güzəştli satları və s.) başa düşülür. Müəssisənin işçilərinə onların əmə­yi­nin kəmiyyət və keyfiyyətinə görə ödənilən pul və natural formada cəmi əmək haqqı fondunu təşkil edir. Əmək haqqı fonduna müəssisə tərəfindən işçi­lə­rə ödənilmə mənbəyindən, əmək haqqı forma və sistemindən asılı olmayaraq hesablanmış əmək ödənişi məbləği, həvəsləndirici və əvəzi ödənilmə xarakterli, habelə natural formada ödənilən məhsullun dəyəri də daxildir.

Əmək haqqının akkord ödənişi sistemində əmək haqqının həcmi hər bir məhsul istehsalı üzrə deyil. Görüləcək işin ümumi həcmi üzrə müəyyən olunur. Görüləcək işin ümumi dəyərinin məbləği norma-vaxtla və tariflər müəyyən olunur. Görüləcək iş həcmi üzrə konkret icra planı müəyyən olunur və onun icra vaxtı əvvəlcədən müəyyənləşdirilir. Bu forma tikinti təşkilatlarında, avtonəqliyyat müəsisələrində auditor xidmətinin təşkilində və sairə məhsul istehsalı nəticəsi ilə əlaqədar olaraq tətbiq olunur.

3.4. Hasilatın və əməyin ödənişinin sənədləşdirilməsi qaydası

Əməyin və əmək haqqının uçotunun düzgün təşkili onun sənədləşdirilmə­sin­dən bilavasitə asılıdır. Fəhlə və qulluqçulara əmək haqqı hesablamaq üçün müəssisələrdə işə görə və vaxta görə işləyənlərin sayını bilmək lazımdır. Vaxta görə işləyənlərə əmək haqqı hesablamaq üçün onların işəçıxma saatlarının miq­­darını. İş dərəcələrini, habelə vəzifə maaşlarını bilməklə əmək haqqı hesab­la­maq olar. Belə bir məlumat mənbəyi müəssisədə işəçıxmanı qeydə alan tabel uçotudur. İşəmuzd işləyənlərə əmək haqqı hesablamaq üçün onlara verilmiş tap­şırıqların həcmini, istehsal olunan məhsulun miqdarına və keyfiyyətini bil­mək lazımdır. İşəmuzd qaydada əmək haqqı hesablanması üçün müxtəlif sə­nəd­lərdən istifadə olunur. Onlarda yerinə yetirilən işlərin xarakteri, məzmunu, onu yerinə yetirən fəhlələrin dərəcəsi və başqa göstəricilər verilir. Mövcud qay­da­ya əsasən məhsul hasilatının, işin həcminin və əmək haqqının uçotu üçün aşağıdakı ilkin sənədlərdən istifadə olunur: naryad, hasilatın uçotu cədvəli, marşrut kartları, növbə raportları, məhsulun və ya işin qəbulu haqda akt və s.

Kiçik seriyalı və fərdi xarakterli istehsal müəssisələrində adətən yerinə ye­ti­rilmiş işlər üzrə naryadlardan istifadə oulnur. Həmin naryadlar işə baş­la­maz­dan əvvəl hər bir işçiyə və ya briqadaya verilir və orada tapşırıqların həcmi, key­fiyyəti, iş üçün sərf edilən vaxt, həmin işə görə əmək haqqı və s. haqqında qey­diyyat aparılır. Tərtib olunan naryadlarda işin həcmini, qiymətlərin düz­gün­lüyünü və hesablanmış əmək haqqını yoxlamaq üçün əməyin normalaş­dı­rıl­ması şöbəsinə verilir. Sənədlər yoxlandıqdan sonra əmək haqqı hesablan­maq üçün mühasibatlığa verilir. Seriyalı istehsal sahələrində isə hasilatın və əmək haqqının uçotu üçün marşrut vərəqələrindən istifadə olunur. Marşrut və­rə­qəsi detal və məlumatların müəyyən partiyasına və texnoloji prosesin bü­tün əməliyyatlarına tərtib olunur. Kütləvi xarakterli müəssisələrində isə hasi­la­tın və əmək haqqının uçotu üçün yığma cədvəllərindən istifadə olunur. Nor­mal iş şəraitindən kənar­laşmalar üçün ödənilən əlavələr üçün əlavə ödəmə və­rə­qələrindən, işəmuzd işlər üçün naryadlardan və s. istifadə olunur. Boş­da­yan­ma­lar üzrə ödəmələr üçün boşdayanma vərəqələri, zay haqqında aktlara əsa­sən isə onun ödənilməsi həyata keçirilir. İş vaxtından artıq, bayram və istirahət günləri üzrə əməyin ödənilməsi də müvafiq sənədlərlə rəsmiləşdirilir. Əlavə əmək haqqının hesablanması zamanı xəstəlik vərəqələrindən, məzuniyyətə get­mə haqqında əmrlərdən və s. sənədlərdən istifadə olunur. İşçilərə çatası və ödə­ni­ləsi əmək haqqını hesablamaq üçün hesab­laşma - ödəmə (Ə-49), hesablaşma (Ə-51) və ödəniş cədvəllərindən (Ə-53) istifadə olunur. Bunlardan ödəniş cədvəlləri hesablaşma cədvəli əsasında doldurulur.

Vaxtamuzd əmək haqqı formasında işçinin əmək haqqı məbləği əməyin ödə­nil­məsinin saatlıq dərəcəsini faktiki işlənmiş saatlara, işəmuzd formasında isə məh­­sul vahidinə görə əməyin ödənmə qiymətini faktiki istehsal olunmuş məh­su­lun həcminə vurmaqla hesablanır. Əsas iş vaxtından əlavə işlənmiş, bayram və is­ti­­rahət günlərində işlərin ödənilməsi ikiqat həcmdə həyata keçirilir və müvafiq sə­nəd­lərlə (tabel, əmr, naryad və s.) rəsmiləşdirilir. Bayram və ümumxalq hüzn gü­nü işləyən işçiyə onun arzusu ilə əmək haqqı əvəzinə başqa istirahət günü verilə bilər.

Müəssisələrdə gecə iş vaxtının ödənməsi saat 22-dən 6-dəy olan iş vaxtını nəzərdə tutur. Gecə iş vaxtı bir qayda olaraq əmək müqavilələrində nəzərdə tutulur və görülən işin həcmi yüksək tarif dərəcələri ilə ödənilir. Gecə iş vaxtı ay müddətində tabel uçotunda əks olunur və ödənmə sistemi müəssisə üçün müəyyən olunmuş norma və qaydalarla ödənilir.

3.5. Əmək haqqı və onunla əlaqədar hesablaşmaların uçotu

Müəssisənin siyahı sayına daxil olan və olmayan işçi heyəti ilə əməyin ödə­nişi üzrə (bütün növdən olan əmək haqqı, mükafat, müavinət, işləyənlərə pen­siya və s.) habelə müəssisənin səhmləri və digər qiymətli kağızlar üzrə ödə­ni­ləsi gə­lir üzrə hesablaşmaların uçotu 70 saylı «Əməyin ödənişi üzrə işçi heyəti ilə he­sablaşmalar» hesabında aparılır. Bu hesabda aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

70/1 «Müəssisənin ştatında olan işləyənlərlə hesablaşmalar»

70/2 «Əvəzçilik işləyənlərlə hesablaşmalar»

70/3 «Mülki-hüquqi müqavilə üzrə işləyənlərlə heablaşmalar»

İşçlərə hesablanmış əmək haqqı məbləği istehsal və ya tədavül xərclərini uço­ta alan hesablarla (əmək haqqı məhsulun maya dəyərinə daxil edilən za­man) müxabirləşdirilməklə qeyd edilən hesabın kreditinə yazılır. Bu zaman Dt - 20, 23, 25, 26,28, 29 və s. Kt - 70 mühasibat yazılışı tərtib olunur. Əmək haq­qı­nın digər mənbələr hesabına ödənilməsi zamanı, onun hesablanması zamanı DT- 07, 08, 10, 12, 47, 80, 81, 96 və s. Kt-70 mühasibat yazılışı verilir. Əməyin ödə­nişi üzrə qüvvədə olan əsasnaməyə əsasəe işçilərə hesablanmış əmək haqqı fonduna daxil edilən mükafat məbləği üçün Dt-20, 23, 25, 26, 28 və Kt-70 mü­ha­sibat köçürməsi verilir. Rəhbər işçilərə, mütəxəssislərə, qulluqçulara və digər işçilərə hesablanmış mükafat isə maddi həvəsləndirmə fondunun vəsaiti he­sa­bı­na verilir ki, bu zaman Dt-88/5 Kt-70 mühasibat yazılışı verilir. Hazırda işçi­lər müəssisədə 6 ay işlədikdən sonra məzuniyyət hüququna malik olurlar və iş­çi­lərə məzuniyyət il ərzində bərabər sayda təqdim edilmir. Odur ki, məzuniyyət haqqının istehsal məsrəflərinə bərabər qaydada aid edilməsi üçün hər bir ay 89 saylı «Qarşıdakı xərclər və ödəmələr üçün ehtiyatlar» hesabında ehtiyat yara­dı­lır. Bu zaman Dt 20, 23, 26 və s. Kt 89 yazılışı tərtib olunur. Məzuniyyət haq­qı hesablanan zaman isə Dt 89, Kt 70 yazılışı verilir. Rəhbər işçilərə, qul­luqçulara və mütəxəssislərə məzuniyyət haqqı hesablanan zaman bu məqsədlə eh­tiyat yaraddılmır və əsas əmək haqqı kimi uçota alınır. Müəssisə və təşki­lat­lar­da işçilərin sosial müdafiəsini təmin etmək üçün məcburi dövlət sosial sığor­ta­sı keçirilir. Sosial sığorta xərcləri müəssisənin istehsal xərclərinə daxil edilir və əməyin ödənişi fonduna nisbətən faizlə (hazırda 27% və 30%) həcmdə mü­əy­yən olunur. Müəssisə müəlliflik qanararı ödəyən zaman isə 15% sığorta ayır­ma­sı edilir. Sosial sığortaya ayırmaların uçotu üçün 69 «Sosial sığorta və təmi­nat üzrə hesablaşmalar» hesabı nəzərdə tutulur. Onun iki subhesabı vardır: 69/1 «Sosial sığorta üzrə hesablaşmalar»; 69/2 «Pensiya, təminat üzrə hesab­laş­malar». Hesabın kreditində hesablanmış məbləğ, debetində isə onun istifa­də­si və təyinatı üzrə köçürülməsi uçota adınır. Məcburi dövlət sığortasına ayır­ma edilən zaman Dt 20, 23, 25, 26 və s. Kt 69 mühasibat yazılışı verilir. Və­sa­i­tin təyinat üzorə köçürülməsi isə Dt-69, kt-51 yazılışı ilə rəsmiyyətə salınır. So­si­al sığorta vəsaiti hesabına işçilərə müavinət hesablanması zamanı Dt-69, Kt-70, bu hesaba nəğd ödəmə isə Dt 69,Kt-50 yazılışı ilə rəsmiyyətə salınır. Hazıra işçilərin əmək haqqından bir sıra tutulmalar edilir ki, bu də məcburi və müəs­si­sənin təşəbbüsü ilə həyata keçirilən tutulmalara bölünür.

İcbari tutulmalara gəlir vergisi, pensiya təminatı üçün əmək haqqında 20 % həcmində tutulma, icra sənədi üzrə üçüncü şəxsin hesabına tutulmalar, digər tu­tulmalara isə maddi ziyanın ödənilməsinə görə, zay məhsula görə, qaytarıl­ma­yan təhtəl hesab məbləğə görə, ssuda xüsusi geyimlər və s. görə tutulmalar aiddir.

Tutulmalar edilən zaman xarakterindən asılı olaraq 70 saylı hesabın Dt-də 68, 69/2, 73/3, 76 ovə s. hesabları Kt-də əks etdirilir. İşçilərə çatası əmək haqqı adətənödəniş cədvəli üzrə kassadan nəğd qaydada ödənilməklə verilir. Onlara əmək haqqı pul və natural formada ödənilə bilər.Əmək haqqı pul formasında kassadan ödəqildikdə Dt-70, Kt-50, natural formada ödənildikdə isə Dt-70, Kt-46, 47, 48 mühasibat yazılışı verilir. Bəzi hallarda işçinin xahişi ilə ona çatası əmək haqqı bankdakı şəxsi hesabına da köçürülə bilər ki, bu zaman onun köçürülməsi zamanı Dt-70, kt-51 mühasibat yazılışı tərtib olunur.

Hesablanmış, lakin müəyyən edilmiş müddətdə ödənilməmiş (pul alan­la­rın gəlməməsi ilə əlaqədar) məbləğlər 70 №-li «Əməyin ödənişi üzrə işçi heyəti ilə hesablaşmalar» hesabının debetinə, 76 №-li «Müxəlif debitor və kreditor­lar­la hesablaşmalar» hesabınan (deponentlərlə hesablaşmalar subhesabı) hesa­bı­nın kreditinə yazılır. 70 №-li «Əməyin ödənişi üzrə işçi heyəti ilə hesab­laşmalar» hesabı üzrə analitik uçot müəssisənin hər bir işçisi üzrə aparılır.

«Deponent» qaydasında banka qaytarılan pul məbləği işçilərin tələbi əsa­sın­da bankdan alınır və ödənilir. Pul məbləği bankdan alınarkən 50 №-li «Kas­sa» hesabının debeti və 51 №-li «Hesablaşma hesabı»nın kreditinə yazılış apa­rı­lır. Kassaya daxil olmuş pul məbləği deponent üzrə ödəndikdən sonra ikinci yazılışla, yəni 50 №-li «Kassa» hesabının kreditinə və 76 №-li «Müxtəlif debi­tor və kreditorlarla hesablaşmalar» hesabının «Deponentlərlə esablaşmalar» sub­he­sabının debetinə yazılış aparılmaqla uçotda əks etdirilir.

Tələb olunan deponent borcu müəssisə tərəfindən üç il müddətinə sax­lan­malı və həmin vaxt keçdikdən sonra budcəyə köçürülməlidir.

Əmək haqqının analitik uçotu hər bir işçiyə açılmış şəxsi hesablarda aparılır.

Özünüyoxlama sualları

1. Əməyin istehsalda rolu ndən ibarətdir və əmək fəaliyyətini tənzimləyən əsas sənədlər hansılardar?

2. Əmək haqqının uçotunun vəzifələri hansılardar?

3. İşçi heyəti hansı əlamətlər üzrə təsnifləşdirilir?

4. Tabel uçotunun aparılma qaydası və iş vaxtından istifadənin uçotunda onun rolu?

5. Əmək ödənişinin əsas formaları və onların xarakteristikası?

6. Əməyin ödənişi üçün istifadə olunan sənədlər hansılardar?

7. Əməyin ödənişi üzrə hesablaşmaların uçotu hansı hesabda aparılır və həmin hesabın xarakteristikası?

8. Əmək haqqının hansı növləri vardır?

9. Əmək haqqından necə növ və hansı tutulmalar edilir?

10. Əmək haqqı hansı formalarda ödənilə bilər?


MÖVZU I V . İSTEHSAL MƏSRƏFLƏRİNİN UÇOTU

İstehsal məsrəfləri və maya dəyəri haqqında anlayış, onların uçotu qarşısında duran vəzifələr

İstehsal xərclərinin təsnifatı

İstehsala məsrəflərin uçotu sistemi

Bitməmiş istehsalın qiymətləndirilməsi və uçotu

İstehsal itkilərinin uçotu

İstehsala məsrəflərin uçotu və məhsulun maya dəyəri kalkulyasiyasının metodları

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

1. AR Vergi məcəlləsi, Bakı 2000 (2001 və 2002-ci illərdə olan əlavələr və dəyişikliklərlə birlikdə)

2. Mühasibat uçotunun Hesablar Planı və onun tətbiqinə dair təlimat, Bakı 1996

3. Q.Ə.Abbasov, SM.Səbzəliyev, Ə.M.Daşdəmirov, V.M.Quliyev, Ə.A.Sadıqov - «Mühasibat (maliyyə) uçotu» dərslik, Bakı-2003

4.1.İstehsal məsrəfləri və maya dəyəri haqqında anlayış, onların uçotu qarşısında duran vəzifələr

İstehsal prosesi müəssisələrin fəaliyyətinin başlıca istiqamətini təşkil edir. Bu prosesin həyata keçirilməsi ic­ra­sı ilə əlaqədar olaraq müəssisə özünün sə­rəncamında olan ma­te­ri­al, əmək və maliyyə ehtiyatlarını sərf edir, hazır­lan­mış məhsulun (işin, xidmətin) maya dəyərini for­ma­laş­dı­rır. İstehsal məsrəflərinin tərkibi və məhsulun, işin, xidmətin maya dəyəri AR Vergi Məcəlləsinin müd­dəalarına əsasən müəyyən olunur.

Məhsul istehsalına sərf edilən bütün məsrəflərin ye­ku­nu onun maya də­yə­ri­ni təşkil edir. İstehsalın fay­da­lı­lıq əmsalını müəyyən edən göstərici olaraq ma­ya dəyəri göstəricisi ilə müəssisədə məhsul istehsalı və satışına çəkilmiş məs­rəflər müəyyənləşdirilir. Yəni məhsul ma­ya dəyəri onun istehsalı və satışına sərf olunan məs­rəf­lə­rin cəmini təşkil edir.

Bazar iqtisadiyyatına keçid dövründə məh­su­lun maya dəyəri müəssisənin təsərrüfat-maliyyə fəaliy­yə­tində ən vacib göstərici hesab olunur. Onun düzgün hesablanması və uçotu müəssisənin gəlirliliyinin daha da artmasına, iqtisadi və sosial inkişafının sürətlənməsinə şərait yaradır..

Odur ki, hazırki, şəraitdə istehsala məsrəflərin uçotu və məhsulun maya dəyərikorkulyasiya əməliyyatlarının yüksək səviyyədə təşkil olunması böyük əhəmiyyətə ma­likdir.

Göstərilənlərlə əlaqədar olaraq maya dəyərinin kal­kulyasiya edilməsinin və məsrəflərin uçotunun qar­şı­sın­da aşağıdakı vəzifələr durur:

- istehsal məsrəflərinin müvafiq qay­da­da təs­diq olun­muş ilkin sənəd formaları ilə vaxtlı-vax­tın­­da və düz­gün rəs­mi­ləşdirilməsini, on­la­rın tam əhatə edil­mə­sini, baş verdikləri sahələr və təyi­nat­ları üzrə dəqiq uço­ta alınmasının təmin olunması;

- istehsal olunmuş məhsulların (işlərin, xid­mət­­lə­rin) miqdar, məbləğ, çeşi­di­nin uço­tu və onların yerinə ye­­tirilməsi üzə­rin­də nəzarət;

- məhsul istehsalına sərf olunan xammal, ma­te­rial, əmək və digər eh­ti­yat­la­rın istifadə olunmasına nəzarət;

- material, əmək və maliyyə ehtiyatlarının tərtib olunmuş smeta və nor­ma­­tiv­lərə, plana uyğun olunmasına nəzarət etmək;

4.2. İstehsal xərclərinin təsnifatı

Məhsulun maya dəyərinin aşağı sa­lın­ma­sı ilə əlaqədar ehtiyatların müəyyən olunması və s.

İstehsala məsrəflərin uçotunun aparılması üçün onların təsnifləşdirilməsi həyata keçirilir.Xərclər aşağıdakı əlamətlər üzrə qruplaşdırılır və uçota alınır: istehsal prosesindəki roluna görə (əsas və əlavə xərcləp); məhsulun (işin, xid­mə­tin) maya dəyərinə daxil olunması üsuluna görə (müstəqim xərclər, qeyri-müstəqim xərclər); istehsalın həcminə münasibətinə görə (dəyişən xərclər, sabit xərclər); iqtisadi elementlər və kalkulyasiya maddələri üzrə və s. əlamətlərə görə.

4.3. İstehsala məsrəflərin uçotu sistemi

Mühasibat uçotunun He­sab­lar Planı və onun tətbiqinə dair Təlimata uyğun olaraq mühasibat uçotunda istehsal məs­rəf­lə­ri­nin uçotunun aparılması üçün bir sıra he­sab­lar­dan istifadə olunur. Bu bilavasitə itstehsal əməliyyat­ları­nın mürəkkəbliyi və istehsal məsrəflərinin müxtəlifliyi ilə əlaqədardır.

İstehsala məsrəflərin uçotu 20 «Əsas is­teh­salat», 23 «Köməkçi istehsalat­lar», 25 «Ümumis­tehsalat xərcləri», 26 «Ümumtəsərrüfat xərcləri», 28 «İsteh­sa­­latda zay», 21 «Öz istehsalının ya­rım­­­­­fabrikatları», 29 «Xidmətedici istehsa­lat və təsər­rü­­fatlar» hesablarda aparılır. Gös­tə­ri­lən hesablardan başqa məs­rəf­lərin məhsulun maya də­yə­rinə daxil olunmasını nəzərdə tutulmuş qaydada təmin etmək üçün büdcə-bölüşdürücü hesablar sayılan 31 «Gələcək dövrlərin xərcləri» və 89 «Qarşıdakı xərc­lər və ödəmələr üçün ehtiyatlar» hesab­la­rın­danda istifadə olunur.

İqtisadiyyatı yüksək səviyyədə inkişaf etmiş öl­kələrdə mühasibat uçotu iki sahə­yə - maliyyə və idarəetmə uçotuna ayrılmışdır.

İdarəetmə uçotu istehsal məsrəflərinin və məhsulun maya dəyərinin kalkulyasiyasının aparılması vəzifəsini ye­rinə yetirir. İdarəetmə uçotu mühasibat, statistika, ope­rativ-texniki uçotu, planlaşdırmanı təsərrüfat fəaliyyətinin təhlilini də əhatə edir.

Aktiv hesab sayılan 20 «Əsas istehsalat» he­sa­bı müəssisənin yaradıl­ma­sının əsas məqsədi olan məh­su­lun (işin, xidmətin) istehsalına çəkilən məsrəflər haq­qın­da məlumatların ümumiləşdirilməsi və onların maya dəyərinin kalyulyasiya edilməsi üçün nəzərdə tutul­muş­dur. Bu hesab əsasən sənaye, kənd təsərrüfatı və tikinti-quraşdırma mü­əs­sisələrində məhsul buraxılışı, podrat, geoloji və layihə-axtarış müəssisələrində işlərin yerinə yetirilməsi, nəq­liy­yat və rabitə müəssisələrində göstərilən xidmətlər, ic­ti­mai iaşə müəssi­sə­lərin­də buraxılan məhsullar məsrəflərin uçotu üçün is­ti­fa­də olunur.

20 «Əsas istehsalat» hesabının debetində bila­va­sitə məhsul buraxılışı, yerinə yetirilən iş və göstərilən xidmətlərlə əlaqədar birbaşa (müstəqim) məs­rəf­lər, köməkçi istehsalatların xərcləri, istehsala xidmət və onun idarə edilməsi ilə əlaqədar (qeyri-müstəqim) xərclər və istehsal zayından əmələ gələn itkilər əks et­dirilir. Köməkçi istehsalatların xərcləri 23 «Köməkçi istehsalat» hesabının kreditindən, istehsala xidmət və onun idarə edilməsi ilə əlaqədar xərclər isə 25 «Ümumistehsalat xərcləri», 26 «Ümumtəsərrüfat xərcləri» hesablarının kreditindən 20 «Əsas isteh­sa­lat» hesabının debetinə silinir.

20 «Əsas istehsalat» hesabının krediti üzrə is­teh­salı başa çatmış məhsulun yerinə yetirilmiş iş və xid­mə­tlərin faktiki maya dəyərinin məbləği əks etdirilir. Bu məbləğlər 20«Əsas istehsalat» hesabının kredi­ti­n­dən 40«Hazır məhsul», 46«Məhsul (iş, xidmət) satışı», hesablarının de­be­tinə yazılmaqla silinir.

20 «Əsas istehsalat» hesabı üzrə hesabat ayının sonuna olan qalıq bitməmiş istehsalın dəyərini göstərir.

23 «Köməkçi istehsalatlar» hesabı öz təyinatına görə 20 «Əsas istehsalat» hesabına oxşardır. Həmin hesab müəssisənin əsas istehsalı yaxud əsas fəaliyyəti üçün köməkçi olan istehsalatlara məsrəflər haqqında məlumatları ümumiləşdirmək üçün nəzrdə tutulmuşdur. Bu hesab əsasən elektrik enerjisi, buxar, qaz, nəqliyyat xid­məti, əsas vəsaitlərin təmiri, alətlərin, ehtiyat his­sə­lə­ri­nin hazırlanması və s. istehsal məsrəflərinin uçotunu aparmaq üçün istifadə olunur. 23 «Köməkçi istehsalat» he­sabının debetində bilavasitə məhsul burazılışı iş və xidmət göstərilməsilə əla­qə­dar olan məsrəflər əks olunur. Həmin hesabın krediti üz­rə istehsalı başa çatmış məhsulların, yerinə yetirilmiş işlərin və xidmətlərin faktiki maya dəyəri əks olunur.

25 «Ümumistehsalat xərcləri» hesabı müəs­si­sə­nin əsas və köməkçi istehsalatlarına xidmət üzrə xərc­lər haqqında məlumatları ümumiləşdirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.

25 «Ümumistehsalat xərcləri» hesabında əsa­sən maşın və avadanlıqların saxlanması və istismarı xərc­ləri, istehsal təyinatlı əsas vəsaitlərin təmiri xərcləri və amor­tizasiyası, istehsal binalarının saxlanması, işıqlandırılması, qızdırılması xərcləri, istehsalata xidmət edən işçi heyətinin əməyinin ödənişi üzrə xərclər və s. oxşar təyinatlı xərclər əks etdirilə bilər.

25 saylı hesabda qalıq olmur, həmin hesabın debe­tin­də toplanmış bütün xərclər 20 «Əsas istehsalat» və 23 «Köməkçi istehsalat» hesablarının debetinə silinir.

26 «Ümumtəsərrüfat xərcləri» hesabı istehsal əməliyyatları ilə bilavasitə əlaqədar olmayan xərclər haqqında informasiya formalaşdırmaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. Həmin hesabda da qalıq olmur. Ay ərzində hesabın debetində toplanmış xərcdə qəbul edilmiş üsullarla bölüşdürülərək istehsal edilən ayrı-ayrı məhsulların (iş və xidmətlərin) maya dəyərinə daxil edilir.

Zay məhsulların bərpa olunması və onlara sərf olu­nan məsrəflərlə əla­qə­dar itkilər 28 «İstehsalatda zay» aktiv hesabında əks olunur. Həmin hesabın de­be­tin­də aşkar edilmiş daxili və xarici zay üzrə (düzəldilməsi mümkün ol­ma­yan, yəni tam zay məhsulun dəyəri və s.) məsrəflər cəmlənir. 28 «İs­teh­sa­latda zay» hesabının kreditində zay məhsuldan olan itkilərin azaldılmasına aid edilən məbləğlər, yəni mümkün istifadə qiymətləri üzrə zay edilmiş məhsulun dəyəri, zay üçün günahkar şəxslərdən tutulmuş məb­ləğ­lər həmçinin zaydan itki kimi istehsal məsrəflərinə si­li­nən məbləğlər əks etdirilir.

29 «Xidmətedici istehsalat və təsərrüfatlar» he­sa­bı müəssisənin xidmət­edi­ci istehsalat və təsər­rüfat­la­rı­nın məhsul buraxılışı, yerinə yetirilən iş və gös­tə­ri­lən xid­mətlərlə əlaqədar xərcləri haqqında məlumatları ümu­mi­ləşdirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur. Xidmətedici is­teh­salat və təsərrüfat dedikdə müəssisənin məhsul isteh­sa­lı ilə bağlı olmayan, lakin onun əmlakı sayılıb, balan­sında olan yaşayış evləri, yataqxanalar, məişət emalat­xa­na­ları, yeməkxana, uşaq bağ­ça­la­rı və s. başa düşülür.

29 «Xidmətedici istehsalat və təsərrüfatlar» he­sa­bının debetində məhsul buraxılışı, göstərilən xidmət və yerinə yetirilən işlərlə bilavasitə əlaqədar olan birbaşa xərclər, həmçinin köməkçi istehsalın xərcləri əks etdirilir. Həmin hesabın kreditində istehsalı başa çatmış məh­su­lun, yerinə yetirilmiş işin və göstərilən xidmətin faktiki maya dəyərinin məbləği əks olunur. 29 «Xid­mət­e­di­ci istehsalat və təsərrüfatlar» hesabı üzrə ayın axırına ol­an qalıq bitməmiş istehsalın dəyərini göstərir.

4.4.Bitməmiş istehsalın qiymətləndirilməsi və uçotu

Bitməmiş istehsala o məhsullar aid edilir ki, onlar is­teh­sal prosesində müəyyən olunmuş bütün mərhə­lə­lər­dən keçməyib, hazır məhsul kimi istehsalı başa çat­ma­yıb, müəssisənin texniki nəzarət şöbəsi tərəfindən qəbul olun­mayıb və sifarişçiyə göndərilməmiş yaxud təhvil verilməyib. Bu kimi məhsullara sərf olunan məs­rəflər bitməmiş istehsal məsrəfləri adlanır.

Hesabat dövründə hazır məhsulların is­teh­salına sərf olunmuş məsrəfləri müəyyən etmək üçün, onlara sərf olunmuş məsrəfləri bitməmiş istehsal məs­rəf­lərindən ayırmaq lazımdır. Çünki istehsal prosesində ay ərzində həmin məhsulların məsrəflərinin uçotu birlikdə aparılır.

Ay ərzində bitməmiş istehsalın həcmini müəyyən et­mək üçün həmin dövrdə yaranmış detalların, hissələrin və s. bitməmiş istehsalın uço­tu aparılmalı, onların qalığı müəyyənləşdirilməlidir. Bir qayda olaraq müəssisə sexlərində bitməmiş istehsalın operativ uçotunu sexin dispetçer xidməti işçiləri aparır və daimi olaraq istehsaldan keçən detalların aparılan əməliyyatlar üzrə uçotu müəyyən olunmuş standart kar­toç­kalarda əks olunur.

Lakin, bitməmiş istehsalat haqqında əsas məlu­mat hər ayın sonunda aparılan inventarlaşma əsasında mü­əy­yən olunur. İnventarlaşma müəssisənin mü­hasibat uçotunda əks olunmuş əmlakın faktiki yoxlanması və müəyyən olun­ması üsulu olub, bitməmiş istehsalat üz­rə bütün əməliyyatları, onların düz­gün aparılmasını müəyyənləşdirir. Bitməmiş istehsalın inventarlaş­dırıl­ma­sı sexin inventarlaşma komissiyası tərəfindən, dispetçer bürosunun, müha­si­bat­lı­ğın, sahə ustasının iştirakı ilə aparılır.

Bitməmiş istehsalın inventarlaşmasını apararkən aşa­ğı­dakıları müəyyən etmək vacibdir:

- istehsalda faktiki mövcud olan işlərin, detal və his­sə­lə­rin, yığılması başa çatmamış məhsulların qalıq miq­da­rı­nı müəyyən edilməsi;

- istehsal prosesin faktiki olaraq başlanmış, lakin qurtarmamış istehsalatların müəyyən­ləş­di­ril­məsi;

- ləğv olunmuş sifarişlər üzrə bitməmiş istehsal qa­lı­ğını və sifarişlər üzrə icrası dayandırılmış əməliyyatlar üzrə qalığın müəyyən edilməsi.

İstehsalın xüsusiyyətindən asılı olaraq inven­tar­laş­ma başlamazdan əvvəl sexdə qalan bütün lazım olmayan materiallar, alınmış hissələr və yarımfabri­kat­lar və istehsalı tam başa çatmamış detallar, hissələr, qurğular an­ba­ra təhvil verilməlidir.

İnventarlaşma nəticəsi üzrə akt hər bir sex, sahə və böl­mə üzrə ayrılıqda tərtib olunmaqla yanaşı, qalıqda olan bütün bitməmiş istehsalat və digər məhsullar üzrə görülməsi tələb olunan bütün işlər və əməliyyatlar gös­tə­ril­məlidir.

Sexdə iş yerində olan emaldan keçməmiş xam­mal və materiallar, alınmış yarımfabrikatlar bitməmiş istehsalat üzrə inventarlaşdırma sisteminə daxil edilmir və ayrı aktla sənədləşdirilir.

İnventarlaşdırmanın aparılmasında çox vacib mə­sə­lələrdən biri bitməmiş istehsal qalığının həcminin düz­gün müəyyən olunmasıdır, çünki hazır məhsulun maya dəyərinin hesablanması bu göstərici ilə bilavasitə əla­qə­dar­dır. Belə ki, hazır məhsulun maya dəyərini hesab­la­maq üçün ayın əvvəlinə olan bitməmiş istehsal məb­ləği­nin üzərinə ay ərzindəki məsrəflər əlavə olunur və həmin məbləğdən ayın sonuna olan bitməmiş istehsal qalığı çı­xı­lır. Bununla da bitməmiş istehsalın qalığı üzrə səhvlərə yol verilməsi buraxılan məhsulun maya dəyərinin düz­gün hesablanmaması ilə nəticələnə bilər.

Bitməmiş istehsalat emalı başa çatmamış və hazır məhsulların tərkibinə daxil olmayan detallar, yarım­fab­ri­katlar nəzərə alınmaqla faktiki maya dəyəri ilə qiy­mət­lən­dirilir. Bitməmiş istehsalın qiymətləndirilməsi zamanı birbaşa xərclərin müəyyən edilməsi əsas ölçü vahidi he­sab olunur. Birbaşa xərclər (materiallar, əmək haqqı) hər bir kalkulyasiya obyekti üzrə mövcud olan normalar əsasında hesablanır.

Bitməmiş istehsal üzrə aparılan inventarlaşdırma nə­ticəsində əksik və ar­tıq gəlmə müəyyən olunarsa bütün səbəblər araşdırlmalı, təqsirkar şəxslər müəy­yən olunmalı və müvafiq təkliflər hazır­lan­malıdır. Əskik və artıq gəlmə müəyyən olunduqda mü­ha­sibat uçotunda aşağıdakı mühasibat yazılışları aparılır:

- müəyyən olunmuş ümumi əskik gəlmə məbləği üzrə 84 «Sərvətlərin əskik gəlməsi və xarab ol­ma­sın­dan itkilər» hesabının debeti, 20 «Əsas istehsalat» və 23 «Köməkçi isteh­sa­latlar» hesablarının kredit;

- sex işçilərinin təqsiri üzündən müəyyən olun­muş əskik gəlmələr 73 «Sair əməliyyatlar üz­rə işçi he­yəti ilə hesablaşmalar» hesabının 73/3 «Maddi zərərin ödənməsinə görə he­sab­laşmalar» subhesabının de­betinə və 84 «Sərvətlərin əskik gəlməsi və xarab­ol­masından itkilər» hesabının krediti;

- təqsirkar şəxs müəyyən olunmadıqda əskik gəl­mə­­lər 25 «Ümumi istehsalat xərcləri» və 26 «Ümumtəsərrüfat xərcləri» hesablarının debeti və 84 «Sərvətlərin əskik gəlməsi və xarabolmasından it­ki­­lər» hesabının krediti;

- artıq müəyyən olunduqda 20 «Əsas isteh­sa­lat» hesabının debeti və 80 «Mənfəət və zərərlər» hesabının krediti.

4.5. İstehsal itkilərinin uçotu

İstehsal əməliyyatından keçmiş, lakin öz keyfiy­yə­tinə görə müəyyən olun­muş standartlara, texniki gös­tə­ri­ci­lər və ya sifarişçi ilə bağlanmış müqavilə şərtlərinə uy­ğun olmayan məhsul və yarımfabrikatlar zay məhsul he­sab olunur.

Zay məhsul istehsalı zamanı qeyri-məhsuldar xərclər artır və bunun nəticəsində keyfiyyətli məhsulların həcmi azalmaqla, onun maya də­yə­ri yüksəlir olur. Buna görə də müəssisələrdə idarəetmə təc­rübəsində zay məhsul istehsalının qarşısını almaq mü­hüm vəzifə kimi qarşıda qoyulur.

Zay məhsul istehsalının qarşısını almaq üçün mü­hüm tələb zay məhsul buraxılışının əmələ gəlməsi sə­bəb­lə­rinin qarşısının alınması və onda təqsiri olan şəxslərin müəyyən olunması və lazımi tədbirlər gö­rül­mə­sidir. Belə nəzarətin və uçotun təşkili bir sıra hal­lar­da zayın yaranmasının xarakteri və onun müəyyən olun­duğu yerdən asılıdır.

Zayın xarakterindən asılı olaraq məhsulun texniki baxışı və qəbulu dövrünə görə düzəldilən və düzəl­dil­mə­yən zay məhsullara bölünür.

Düzəldilən zay məhsullara o məhsullar daxildir ki, məhsul və yarımfabrikatda buraxılan nöqsanlar düzəl­dildik­dən sonra öz təyinatına görə istifadə olunur, onların düzəldilməsi texniki cəhətdən mümkündür və iqtisadi cəhətdən sərfəlidir.

Düzəldilməyən zay məhsullar, yarımfabrikatlar o məh­sullar adlanır ki, onların düzəldilməsi texniki cəhət­dən imkan olmaması ilə yanaşı, itisadi cəhətdən mümkün deyil, iqtisadi cəhətdən isə qeyri-sərfəlidir.

Müəyyən olunma yerinə gö­rə zay daxili zaya və alıcı tərəfindən müəyyən olunan kənar zaya bölünür. Daxili zay istehsal müəssisəsi da­xi­lin­də məhsulun alıcıya yüklənməsinə qədər olan vaxtda mü­əy­yən olunmalıdır. Kənar zay mal alıcıya yükləndikdən son­ra alıcı tərəfindən olunmuş zaydır.

İstehsalçı tərəfindən düzəldilməsi mümkün olma­yan zay məhsul üçün texniki nəzarət tşöbəsi mütə­xəs­si­s­ə­lə­rinin iştirakı ilə akt tərtib olunur və həmin aktda bü­tün nöqsanlar əks olunur. Tərtib olunmuş aktda bura­xı­lmış ziyanın xarakteristikası, onun səbəbləri, miqdarı, bu­nunla əlaqədar təqsirkar şəxs, zayın maya dəyəri, itki məbləği və zay kimi qəbul olunmuş məhsul və ya ya­rım­fab­rikatların qəbul olunmasına dair qeydiyyat aparı­l­ma­lıdır.

Akt müəssisənin texniki nəzarət şöbəsinin iş­çi­lə­ri,sex rəisi və onun baş us­tası tərəfindən tərtib olun­maq­la mühasibatlığa təqdim olunur. Mühasi­bat­lıq­da müəy­yən olunmuş zay məhsulun maya dəyəri kalkulyasiya olu­nur. Tərtib olunmuş akt müəssisə rəhbəri tərəfindən təs­diq olunur. Bu əməliyyatdan sonra müəssisə rəhbəri müəyyən olunmuş zərərin təqsirkar şəxslər tərəfindən ödən­mə­si və ya müəssisənin istehsal məsrəfləri hesabına silinməsi haqqında qərar qəbul edir.

Müəyyən olunmuş və sənədləşdirilmiş zay məhsul və yarımfabrikatlar üz­rə mühasibat uçotunda ya­zılışlar aparılır. Bu məqsədlə mühasibat uçotunun he­sablar Planında kalkulyasiya təyinatlı, aktiv hesab sayılan 28 saylı «İs­teh­salatda zay» hesabı müəyyən olunmuşdur. Müəyyən olunmuş zay məhsulların dəyərinə uyğun belə yazılış edilir:

D-t 28 «İstehsalatda zay»

K-t 20 «Əsas istehsalat».

28 «İstehsalatda zay» hesabının debetində daxildə və kənarda aşkar edil­miş zay üzrə (düzəldilməsi mümkün olmayan, yəni tamamilə zay məhsulun də­yə­ri, onun istehsalı üzrə xərclər və s.) həmçinin norma həcmini aşan zəmanətli təmirə çəkilən məsrəflər cəm­lənir.

28 «İstehsalatda zay» hesabının kreditində zay məhsuldan olan itki məb­lə­ğinin azaldılmasına aid edilən məbləğlər, yəni mümkün istifadə qiymətləri üzrə zay edilmiş məhsulun dəyəri, zay üçün günahkar şəxslərdən tutulası məb­ləğlər, malsatanlar tərəfindən göndərilən və istifadəsi nəticəsində zaya verilmiş keyfiyyətsiz mate­ri­al­lar yaxud yarımfabrikatlara görə onlardan tutulası məb­ləğ­lər və həmçinin zaydan itki kimi istehsal üzrə məs­rəf­lərə silinən məbləğlər əks etdirilir.

28 «İstehsalatda zay» hesabının debeti dövriyyəsi ilə kre­dit dövriyyəsi ara­sındakı fərq zaydan əmələ gələn itkini gös­tərir, hesabat ayının sonunda kalkulyasiya mad­dələri üzrə istehsal olunmuş məhsulların maya dəyərinə əlavə olunur və hesab bağlanır. Beləliklə, zaydan əmələ gə­lən ümumi itki məbləği müəyyənləşdirilir və aşağıdakı yazılış aparılır:

D-t 20 «Əsas istehsalat»

23 «Köməkçi istehsalat»

K-t 28 «İstehsalatda zay».

Zaydan əmələ gələn itki məbləğləri o məhsullara aid edilir ki, həmin məh­sul­larda zay müəyyən olun­muş­dur. Zay məhsullar üzrə itkilər bitməmiş isteh­salatın tər­ki­bində saxlanıla bilməz.

Kənar zay nəticəsində əmələ gələn itki məbləğləri üz­rə aidiyyatı müəs­si­sə­lərə iddia verilir və onun ödənilməsi tələb olunur. İddia təmin olunmadıqda zay­la əlaqədar materiallar baxılmaq üçün iqtisadi məhkəməyə (Arbitraj) mü­ra­ciət olunur. Zaydan əmələ gələn itki məb­ləğləri ilə əlaqədar iddia ödəyici və ya iqtisadi məh­kəmə tərəfindən müsbət təminatla qərarlanırsa aşağıdakı yazılış aparılır:

D-t 63 «İddialar üzrə hesablaşmalar»

K-t 26 «Ümumtəsərrüfat xərcləri».

İstehsalatda zay hesabı üzrə analitik uçot müəs­si­sə­nin ayrı-ayrı sexləri, məh­sulların növləri, xərc madd­ə­lə­ri, zayın günahkarları və səbəbləri üzrə aparılır.

4.6. İstehsala məsrəflərinin uçotu və məhsulun maya dəyəri

kalkulyasiyasının metodları

Müəssisələr məsrəflərinin uçotu və məhsulun maya dəyəri kalkulya­siyasının normativ, si­fa­riş, mərhələ və sadə metodlarından istifadə edirlər.

Uçotun normativ metodu bir qayda olaraq kütləvi və seriyalı məhsullar istehsal edən müxtəlif xa­rak­terli mürəkkəb istehsal strukturuna aid olan isteh­sal sahələrində istifadə olunur. Bu metod üzrə müəs­si­sə­nin ayrı-ayrı sexlərində istehsal olunmuş məhsullara sərf olunmuş normativ və faktiki məsrəflər uçota alınır.

Normativ uçotun vəzifəsi xammal, mate­ri­­al, əmək və maliyyə ehtiyat­la­rı­nın müəssisədə səmərəsiz istifadə olunmasına imkan verməmək, istehsalatda möv­­cud olan daxili imkanların aşkara çıxarılmasına şərait ya­ratmaqdan iba­rət­dir. Onun əsasında məhsul vahidinə dü­şən iş vaxtı, xammal, material və pul vəsaiti məsrəf­lə­ri­nin əsaslandırılmış normaları və bu normalardan kənar­laş­ma­ların müəyyən olunması durur.

İstehsal olunan məh­sul üzrə faktiki sərf olunan məsrəflər müəyyən olun­muş normalarla müqayisə olunur, fərq olunduqda, onun səbəbləri müəyyənləşdirilir.

Normativ metodunun tətbiqinin ən mühüm şərt­lə­rin­dən biri məsrəflərin cid­di qaydada normalaşdırılması və cari normadan asılı olaraq hər bir məmu­lat üçün qa­baqcadan ayın əvvəlinə normativ kalkulyasiyanın tərtib edilməsidir.

Normativ metodun tərbiqi zamanı müəssisələr plan, normativ və hesabat kalkulyasiyalarından istifadə edi­rlər. İstehsal məsrəflərinin normativ metodunun xü­su­­­siy­yətlərindən biri də sərf olnunan məsrəflər üzərində ilkin və cari nəzarətin aparılmasına əsaslı imkanlar ya­ran­masıdır.

Sifariş me­todu fərdi və xırda seriyalı istehsalatda tətbiq edilir.

Belə ki, bu metod binaların və gəmilərin ti­kin­tisində, iri həcmli maşın və avadanlıqların isteh­sa­lın­da tətbiq olunur. Əgər müəyyən sifarişlərin ye­ri­nə ye­ti­ril­məsi uzun vaxt tələb edirsə, belə halda si­fa­riş­lə­rin müəyyən mərhələlər üzrə yerinə yetirilməsi müəyyən­ləş­dirilir. Bu məqsədlə uçotda hər bir sifariş üzrə ana­litik hesab açılır və ona xüsusi şifr təhkim olunur. Sifariş üzrə sərf olunan bü­tün məsrəflər müəyyən olunmuş şifr üzrə uçotda əks olunur. Sifariş ta­ma­milə yerinə yetirilənə qə­dər görülmüş işlər üzrə uçotda əks olunmuş məsrəflər bitməmiş istehsal kimi qiymətləndirilir. Yekun hesabat kalkulyasiyası sifariş tam yerinə yetirildikdən sonra tər­tib olunur. Beləliklə sifariş formasında hə­ya­ta ke­çi­ri­lən hesabat kalkulyasiyası sifariş üzrə bütün işlər ta­ma­mi­lə icra olun­duqdan sonra tərtib olunur.

Sifariş üzrə hazır məhsulların sifarişçiyə təhvil veril­məsi qaimə, akt və digər sənədlərlə rəsmiyyətə salınır.

Məsrəflərin uçotu və maya dəyəri kalkulyasiyasının mərhələ meto­du ilkin xammalın, yarımfabrikatların ardıcıl olaraq bir mər­hələdən başqa mərhələyə ve­rilməsi yolu ilə məhsulun istehsal olunduğu kütləvi istehsal sa­hə­lə­rin­də tətbiq olunur. Bu metod toxuculuq, gön-dəri, kim­ya, qara metallurgiya, tikinti materialları istehsal edən sa­hələrdə geniş istifadə olunur. Belə müəssisələrdə nəinki hazır məhsul, həm də ilkin və aralıq yarımfabrikatlar kalkulyasiya et­mənin obyekti hesab olunur. Mərhələ metodunda məs­rəflərin əksər hissəsi əvvəlcə sexlər yaxud mərhələ üz­rə, sonra isə onların daxilində məhsul növləri üzrə uçota alınıb sistemləşdirilir.

Öz istehsalının yarımfabrikatları həm istehsalın növ­bəti mərhələlərində is­tifadə oluna, həm də məmu­lat və yarımfabrikat kimi kənar müəssisələrə satıla bilər.

İstehsala məsrəflərin uçotunun sadə metodu məhdud çeşiddə məhsul is­tehsal edən və bitməmiş istehsalı ümumiyyətlə olmayan və yaxud az miqdarda olan müəssisələrdə istifadə olunur. Belə sahələrə kömür sənayesi, elektrik stan­siyaları və s. aid edilə bilər. Məsələn, kömür sənayesində istehsal olun­muş bir ton məhsulun istehsal maya dəyərini mü­əy­yən etmək üçün ümumi məsrəflərin məbləği istehsal olun­muş kömürün ancaq şaxtadan kənara çıxarılan miqda­rına böl­ünməklə müəyyən olunur. Belə halda şaxtada qalan kö­mü­rün miqdarı uçota alınmır.

Özünüyoxlama sualları

1. Məhsulun maya dəyəri hansı xərclərdən yaranır?

2. Xərclərin təsnifatı nə üçün lazımdır?

3. Müstəqim və qeyri-müstəqim xərclər məhsulun maya dəyərinə necə daxil edilir?

4. Düzəldilməyən zaydan itkilər hara silinir?

5. İstehsala məsrəflərin uçotu və məhsulun maya dəyəri kalkulyasiyasının hansı əsas metodları mövcuddur?


MÖVZU V. HAZIR MƏHSUL VƏ ONUN SATIŞININ UÇOTU.

Hazır məhsul haqqında anlayış, onun qiymətləndirilməsi

Hazır məhsulun analitik və sintetik uçotu

Yüklənmiş malların uçotu

Kommersiya xərclərinin uçotu

Məhsulun (iş və xidmətin) satışının uçotu

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

1. «Mühasibat uçotu haqqında» AR Qanunun. Bakı - 1995

2. ARVergi Məcəlləsi. Bakı - 2000 (2001 və 2002-ci illərdə olan əlavələr və dəyişikliklərlə birlikdə)

3. Mühasibat uçotunun hesablar Planı və onun tətbiqinə dair təlimat Bakı-1996

4. Q.R.Rzayev - «Mühasibat uçotu və audit», Bakı-2002

5. Q.Ə.Abbasov, S.M.Səbzəliyev, Ə.İ.Daşdəmirov, V.M.Quliyev, Ə.A.Sadıqov «Mühasibat (maliyyə) uçotu», dərslik, Bakı-2003

5.1. Hazır məhsul haqqında anlayış, onun qiymətləndirilməsi

Hər bir istehsal müəssisəsinin fəaliyyətinin son mərhələsi onun istehsal etdiyi hazır məhsul, gördüyü işlər və yerinə yetirilən xidmətlərlə müəyyən olunur. Hazır məhsullar o məhsullar hesab olunur ki, onlar mövcud olan standart və texniki şərtlərə, keyfiyyət göstəricilərinə uyğun olaraq tam şəkildə bütün istehsal əməliyyatlarından keçmiş, müəssisə anbarına və ya sifarişçiyə təhvil verilmiş olsunlar.

Hesabat ayında o məhsullar hazır məhsullara daxil edilir ki, onlar qəbul-təhvil sənədləri əsasında müəssisə anbarına təhvil verilmiş və ya ayın son gününün 24 saatı ərzində alıcı müəssisəyə yüklənmişdir.

Hazır məhsullar müəssisənin məhsulunun əsas his­sə­sini təşkil edir. Bun­dan başqa hazır məhsula istehsal olunan və kənara satılan yarımfabrikatlar, ye­rinə yetirilmiş sənaye xarakterli işlər və xidmətlər də daxildir. Sənaye xarak­terli işlərə kənar müəssisələrə verilə bilər, su,elektrik enerjisi, avtoyükdaşınma və digər xid­mət­lər, özünün qeyri-sənaye istehsalı və təsərrüfatı, ka­pi­tal qoyu­luşu ilə əlaqədar işlər daxildir.

Hazır məhsullar əsasən kənara satılmaq üçün is­teh­sal olunur, lakin onun müəyyən hissəsi müəssisə da­xilində də istifadə oluna bilər.

Müasir şəraitdə məhsullar əsasən alıcı müəssisələrlə bağlanmış müqa­vi­lə­lər (kontraktlar) əsasında satılır. Bağlanmış mü­qavilə şərtlərindən asılı olaraq satılan məhsul həmin məhsulun yüklənməsindən sonra və ya alıcı müəssisə tə­rə­­fin­dən qəbul olunub dəyərinin malsatanın he­sab­laşma hesabına ödənilmə­sin­dən sonra satış həcminə daxil olunur.

Beləliklə, məhsul satışı prosesinin yerinə yetirilməsi ilə müəssisənin təsərrüfat fəaliyyəti həyata ke­çi­ri­lir. Bununla da müəssisə dövlət büdcəsi, bank kredit­lə­ri­nin ödənməsi, işçi heyətinə əmək haqqının, malsatan təşkilatlara olan borcunun və istehsal məsrəflərinin ödən­ilməsini təmin etmək imkanı əldə edir.

Müəssisənin təsərrüfat fəa­liyyətinin ən vacib göstəricisi olan məhsul satı­şı­nın məb­ləğindən asılı olaraq müəssisə mənfəətinin həcmi mü­əyyənləşdirilir.

Deyilənlərlə əlaqədar olaraq hazır məhsulların, onların yük­lənməsi və satışının uçotunun xüsusi əhəmiyyəti vardır.

Hazır məhsulların uçotu qarşısında əsasən aşa­ğı­dakı vəzifələr durur:

- hazır məhsulların anbarlarda və di­gər saxlanma yerlərində saxlanması və hərə­kə­ti­nin uço­tunun düzgün və vaxtında təşkili;

- məhsulların müəyyən olunmuş plan həcmi, çe­şi­di, keyfiyyəti üzrə istehsalına nəzarətin təmin olun­ması;

- alıcı müəssisələrlə bağlanmış müqavilələrə uy­ğun olaraq məhsulun yüklənməsi, satışı üzrə öhdə­lik­lərə nə­za­rət olunması;

- alıcılara yüklənmiş, satılmış məhsulların (işlərin, xid­mətlərin) uçotunun düzgün təşkili və alıcı­lar­la hes­a­b­laş­maların dəqiq və vaxtında aparılması;

- hesablaşma-ödəmə sənədlərinin alıcılara vax­tın­da təqdim olunmasının təmin olunması, onların ödən­mə­si üzə­rində nəzarət;

- məhsul (iş, xidmətlər) satışı nəticələrinin vax­tın­da və düzgün müəyyən olunması;

- anbardan hazır məhsulun normativə uyğun ol­ma­­sı­na nəzarət etmək, vaxtında normativdən ar­tıq eh­ti­yat­la­rı aşkara çıxarmaq və onların sa­tı­şını təşkil etməyə nə­za­rəti gücləndirmək;

- bütün məhsullar və onların ayrı-ayrı növləri üz­rə rentabelliyi düzgün müəyyən etmək.

5.2.Hazır məhsulun analitik və sintetik uçotu

Hazır məhsulların uçotunun düzgün təşkil olun­ma­sını təmin etmək üçün müəssisənin istehsal etdiyi məh­sulların nomenklaturasının, yəni onların çeşi­di­nin müəyyən olunması çox vacib məsələdir. Çeşid gös­tə­ri­ci­lərində istehsal olun­muş məhsulları bir-birindən fər­q­lən­di­rən cəhətlər (model, fason, artikul, mar­ka, sort) əks olu­nur. Hazır məhsulun nomenuklatura nömrəsi onların hərəkəti ilə əlaqədar olan bütün sənədlərdə əks olun­ma­lıdır.

Hazır məhsullar natural və həm də dəyər ifadə­sin­də uçota alınır. Müəssisə balansında hazır məhsullar faktiki istehsal maya dəyəri, plan (normativ) ma­ya dəyəri və ya qısaldılmış maya dəyəri (ümumtəsərrüfat xərcləri daxil olmamaq­la) ilə əks etdirilə bilər.

Məhsulun faktiki istehsal maya dəyəri hesabat ayı­nın sonunda hesabat dövrü ilə əlaqədar olan bütün sə­nəd­lər mühasibatlığa daxil olduqdan və sərf olunmuş ehtiyatlar kalkulyasiya edildikdən sonra müəy­yənləş­di­ri­lir. Məhsulun daimi hərəkətini nəzərə alaraq, cari uço­tun təşkili üçün hazır məhsulun tənzimlənmiş uçot qiy­mə­tinin müəyyənləşdirilməsi lazımdır.

Hazır məhsulun sexdən anbara verilməsi üçün iki nüs­xədən ibarət qaimə yazılır, onun bir nüsxəsi məhsulla birlikdə anbar müdirinə, digər nüsxəsi isə anbar müdi­ri­nin imzası ilə sexdə saxlanılır. Hazır məhsulun sifarişçiyə verilməsi, sifarişçi müəssisənin vəkalətnaməsi əsasında onun nümayəndəsinə qəbul-təhvil qaiməsi əsasında verilir.

Hazır məhsulun mövcudluğu və hərəkətinə dair mə­lumatların ümumi­ləş­di­rilməsi üçün mühasibat uçotunun Hesablar Planında 40 saylı «Hazır məh­sul» hesabı nə­zər­də tutulmuşdur. Bu hesab maddi istehsal sahələrinin mü­əs­sisələri tərəfindən istifadə edilir və aktiv hesab sayılır.

Komplektləşdirmə üçün, yəni dəyəri müəssisənin məh­sulunun maya də­yə­rinə daxil edilməyən yaxud sa­tıl­maq məqsədilə mal kimi alınan hazır məmu­latlar 41 saylı «Mallar» hesabında uçota alınır. Kənar üçün yerinə ye­ti­ril­miş iş­lə­rin və göstərilmiş xidmətlərin dəyəri 40 «Ha­zır məhsul» hesabında əks et­di­rilmir. Onlara çəkilən faktiki xərclər isə istehsal məsrəflərini uçota alan he­sab­lar­dan birbaşa 46 «Məhsul (iş, xidmət) satışı» he­sa­bına silinir. Sifarişçiyə ye­rində verilən və qəbul-təhvil ak­tı ilə rəsmiləşdirilməyən məhsullar bitməmiş istehsalın tər­kibində saxlanılır və 40 «Hazır məhsul» hesa­bı­n­da uçota alınmır. Hazır məhsullar 40 «Hazır məh­sul» hesabında faktiki istehsal maya dəyəri ilə uçota alınır.

40 «Hazır məhsul» hesabının debetində olan qa­lıq məbləği hesabat döv­rü­nün əvvəlinə və sosnuna mü­əs­sisə anbarlarında olan məhsulların qalığını gös­tərir. Hesabın debet dövriyyəsi istehsalatdan buraxılmış yaxud alıcıdan qay­tarılmış məhsulun faktiki və ya normativ maya dəyərini, kredit dövriyyəsi isə hesabat dövründə alıcıya yüklənmiş məhsulun faktiki və ya normativ maya dəyərini göstərir.

Hesabat dövründə müəssisə anbarına mədaxil olu­nan hazır məhsullar uçot qiymətilə 40 «Hazır məhsul» hesabının debetində və 20 «Əsas istehsalat», 23 «Köməkçi istehsalatlar» hesablarının kre­ditində əks olunur.

Satış və qismən müəssisənin öz ehtiyacları üçün ha­zır­lanmış hazır məh­su­lun mədaxili 40 «Hazır məh­sul» hesabının debetində, istehsal məsrəflərini uço­ta alan hesabların isə kreditində əks etdirilir.

Əgər hazır məhsul bütünlüklə müəssisənin özünün istifadəsi üçün sərf olunarsa bu zaman o, 40 «Hazır məh­sul» hesabına mədaxil edilməyə bilər. Həmin məhsul onun təyinatından asılı olaraq 10 «Materiallar», 12 «Az­qiymət­li və tezköhnələn əşyalar» və sair mü­vafiq hesablarda uçota alına bilər.

Yüklənmiş yaxud istehsal yerində malalanlara təh­vil verilmiş hesablaşma sənədləri həmin malalanlara təq­dim edilmiş hazır məhsul saitılmış məhsul kimi 40 «Hazır məhsul» hesbaından 46 «Məhsul (iş, xidmət) satışı» hesabının debetinə yazılmaqla silinir.

Mühasibat uçotunda sintetik uçotla yanaşı hazır məhsulların ayrı-ayrı məhsul növləri üzrə analitik uçotu aparılmalıdır. Nəzərə almaq lazımdır ki, 40 «Hazır məhsul» hesabı üzrə analitik uçot hazır məhsulların sax­lan­ma yerlərində, ayrı-ayrı növləri üzrə aparılır.

5.3. Yüklənmiş malların uçotu

Alıcılara yüklənmiş məhsullar mövcud qaydalara uyğun olaraq qaimələr, qəbul-təhvil aktları ilə sənəd­ləş­dirilir.

Hazır məhsulların (işlər, xidmətlər) alıcı təş­ki­lat­la­ra yüklənməsi onlarla bağlanmış müqavilə şərtlərinə uy­ğun olaraq həyata keçirilir. Müqavilələrdə alı­cıya yük­lə­nə­cək məhsulun adı, miqdarı, çeşidi, keyfiyyət gös­tə­ri­ci­ləri, qiy­mə­ti, hesablaşma qaydaları, satıcı və alıcı müəs­si­sənin bank hesablaşma və poç­ta rekvizitləri və digər gös­təricilər əks olunmalıdır. Hazır məhsulların alıcı­lara yüklənməsi bilavasitə müəssisələrin satış (marketinq) şöbələri tərəfindən təşkil olunur və məhsulun yüklənməsi ilə əlaqədar bağlanılan müqavilə şərt­lə­rinin yerinə yeti­ril­məsinə nəzarət edilir. Yerli alıcılara hazır məhsullar on­ların nümayəndəsi tərəfindən vəkalətnamə əsasında bu­raxılır. Məhsulun buraxıl­ma­sı qəbul-təhvil aktı ilə rəs­miy­yətə salınır.

Alıcı müəssisəyə yüklənmiş və ya buraxılmış hazır məh­sulların sənədləri onların ünvanına hesab ödəmə tə­lə­bnaməsi təqdim olunması üçün mühasi­bat­lığa təhvil verilir. Tərtib olunmuş ödəmə tələbnaməsi ona əlavə olun­muş yük­lənmə sənədləri ilə birlikdə alıcı müəssisəyə və banka təqdim olunur. Həmin sənədlər əsasında in­kas­so qaydasında yüklənmiş məhsulun dəyərinin ödənməsi həyata keçirilir.

Alıcıya göndərilmiş hesablaşma-ödəmə sənəd­lə­rin­də satıcı və alıcı müəssisənin adı, ünvanı, bankda olan hesablaşma hesabının nömrəsi, məhsul satılmasına dair bağlanmış müqavilənin nömrəsi, tarixi, məhsulun adı, miqdarı, ödəniləcək məbləğ, nəqliyyat sənədinin nömrəsi və s. göstərilməlidir. Ödəmə məbləğinə yüklənmiş məh­su­lun buraxılış (müqavilə) qiyməti üzrə məbləği, əgər müqavilədə nəzərdə tutulmuşsa tara və qablaşdırıcı ma­te­rilların dəyəri və nəqliyyat xərcləri daxil edilir.

Geniş istehlak malları istehsalı ilə məşğul olan mü­əs­sisələrdə hazır məh­sul­ların hərəkətinin mühasibat uçotu 40 «Hazır məhsul», 45 «Yüklənmiş mal­lar», 43 «Kommersiya xərcləri», 46 «Məhsul (iş, xidmət) satışı hesablarından is­tifadə olunmaqla hə­yata keçirilir. İstehsal olunmuş hazır məhsullar müəs­si­sə­nin özü tərəfindən istifadə olunduqda, həmin məhsulların uçotu 10 «Mate­ri­allar», 12 «Azqiymətli və tez­köhnələn əşyalar», 21 «Öz istehsalının yarımfab­ri­kat­ları» hesablarında əks olunur.

Yüklənmiş məhsulların (işlərin, xidmətlərin) sinte­tik uçotu 45 «Yüklən­miş mallar» hesabından isti­fadə etməklə və həmin hesabın iştirakı olmadan aparıla bilər.

Ümumi qaydadan fərqli olaraq, əgər satış müqa­vi­lə­sində yüklənib yola sa­lınan məhsullar (mallar) üzərin­də mülkiyyət, istifadə, sərəncamvermə hüqu­qunun və məh­sulun təsadüf üzündən məhv olması riskinin mal­ala­na, sifa­ri­ş­çiyə (məsələn, malların xaricə ixracı za­ma­nı) keçməsi nəzərdə tutulbusa, onda yüklənmiş malla­rın mövcudluğu və hərəkəti haqqında məlumatların ümu­mi­ləşdirilməsi üçün 45 «Yüklənmiş mallar» he­sabından istifadə edilir. Bu halda məhsul yükləndikdə 40 «Hazır məhsul» hesabının kreditinə və 45 «Yüklənmiş mal­lar» hesabının debetinə yazılış aparılır. Yüklənmiş mallar 45 «Yüklənmiş mal­lar» hesa­bın­da istehsalat maya dəyəri və ya normativ (plan) maya də­yəri ilə göstərilir.

Mühasibat uçotu hesablarında yüklənmiş məhsulların hərə­kə­ti ilə əlaqə­dar olaraq aşağıdakı yazılışlar tərtib olunur:

1. Hazır məhsul uçot qiymətilə 45 «Yüklənmiş mallar» hesabının de­betinə və 20 «Əsas is­teh­salat», 23 «Köməkçi istehsalalart», 40 «Ha­zır məhsul», 41 «Mallar» hesabının 41/1 «Anbarda olan mallar» hesabının kre­diti;

2. Hazır məhsulun qiymətinə daxil olmayan tara­nın dəyəri 45 «Yük­lənmiş mallar» he­sa­­bının de­beti və 10/4 «Materiallar» hesa­bı­nın, «Tara və tara materialları» subhesabının və 41/3 «Mallar» he­sa­bının «Dolu və boş ta­ralar» subhesabının kreditinə yazılır.

3. Satıcı müəssisə tərəfindən ödənilən nəqliyyat məs­rəfləri 45«Yüklənmiş mallar» hesabının debe­ti­ 51«Hesablaşma hesabı»nın krediti.

Hesabat ayının sonunda məhsulun faktiki maya də­yə­ri ilə uçot qiymətilə dəyəri arasındakı fərq silinir.

Son illərdə hazır məhsulların satışı ilə əlaqədar ola­raq müəssisələr arasında əvvəlcədən ödəmə-hesablaşma for­masından geniş istifadə olunur.

Əvvəlcədən ödəmə-hesablaşma qaydasında alıcı-sa­tı­cı müəssisələr arasın­da bağlanmış müqavilə əsasında satıcı müəssisə alıcıya baraxılacaq məhsulun həcminə və məbləğinə uyğun olaraq hesab-qaimə tərtib edir və onu alıcıya göndərir. Alınmış hesab-qaiməyə uyğun olaraq alı­cı müəssisə tələb olunan pul məbləğini satıcı mü­əs­si­sə­nin bankdakı hesablaşma hesabına köçürür.

Göstərilən hesablaşma əməliyyatının geniş şəkildə tət­biq olunması müəssisələrin maliyyə vəziyyətlərinin çə­tin­liyi və ödəmə qabiliyyətlərinin aşağı səviyyədə olması ilə əlaqədardır. Bunun nəticəsidir ki, hazırda respub­li­ka­da fəaliyyət göstərən istehsal və satışla məşğul olan mü­əs­sisələrin bir-birinə olan debitor borcları ciddi çətin­lik­lər yaranmasına səbəb olmuşdur.

Məhsul buraxılışından əvvəl satıcı müəssisəyə daxil olan pul məbləği mühasibat uçotunda kreditor forma­sın­da aşağıdakı yazılışla ifadə olunur:

Debet 51«Hesablaşma hesabı»

Kredit 62«Alıcılarla və sifarişçilərlə he­sab­laşmalar».

5.4.Kommersiya xərclərinin uçotu

Kommersiya xərcləri - hazır məhsulun satılması ilə əlaqədar sərf olunan məsrəflərin cəmini təşkil etməklə, bilavasitə malsatan müəssisə tərəfindən ödənilir. Kom­mer­siya xərcləri istehsal olunmuş məhsulun istehsal maya daxil olmaqla, onun tam maya dəyərini yaradır.

Kommersiya xərclərinin tərkibinə aşağıdakılar da­xildir:

1. Hazır məhsulun satıcının anbarlarında tara­laş­dı­rıl­ma­sı və qab­laş­dırıl­ma­sına sərf olunan xərclər. Bu xərclərə bila­vasitə kənar müəssisələrdən alınan ta­ra xərcləri, hazır məhsulun qablaşdırılması ilə əlaqədar olaraq kənar müəs­sisələrin xidməti xərcləri, özünün tara sexinin hazırladığı taralara sərf olunan xərclər, qablaşdırma ilə əlaqədar ma­ter­ial­ların dəyəri və işçi heyətinə ödənilən əmək haqqı və s. daxildir.

2. Məhsulun daşınması ilə əlaqədar olan nəqliyyat xərcləri (malların alı­cıya yüklənməsi ilə əlaqədar olaraq də­mir yolu stansiyasına, limana daşın­ma­sı onların va­qon­lara, gəmilərə yüklənməsi və avto­nəq­liyyat-ekspedisiya xərclə­ri).

3. Müəssisənin marketinq xidməti ilə əlaqədar xərclər.

4. Reklama xərcləri (televiziya, radio və kütləvi mət­buatda məhsulun rek­lamı ilə əlaqədar xərclər, prospektlərin, kata­loq­ların bu­raxılması, yarmar­ka­larda iştirak et­mə və digər bu kimi xərclər).

5. Satışla əlaqədar digər vasitəçi təşkilatlara ödə­nilən xərclər.

6. Digər xərclər.

Hesablar planında kommersiya xərclərini uçotda əks etdirmək üçün eyni adlı 43 «Kommersiya xərcləri» hesabı nəzərə tutulmuşdur. Bu hesab məhsul, satışı ilə əlaqədar xərclər haqqında məlu­mat­ları ümumiləşdirmək üçün mad­di istehsal sahələrinin müəssisələri tərəfindən istifadə edilir. Hesab aktivdir onun debetində müəssisənin satışla əlaqədar çək­diyi xərclərin məbləği toplanır çəkilmiş xərclərin növündən asılı olaraq 43 saylı hesab debet üzrə aşağıdakı hesabların krediti ilə müxabirləşir (Cədvəl 10).

Cədvəl 7

Xərclərin tərkibi

Hesabların şifrəsi və adı

1.Məhsulun qablaş­dırıl­ma­sı üçün sərf olunan tara və qab­laşdırıcı ma­te­­rialların də­yəri

10 - «Materiallar»

2. Qablaşdırma, yüklənmə və kom­mersiya xidməti iş­çi­lərinin əmək haqqı

70 - «Əməyin ödənməsi üzrə işçi heyəti ilə hesablaşmalar»

3. Müəssisənin öz nəq­liy­ya­tı ilə məhsulun da­şın­ması xərcləri

23 - «Köməkçi isteh­sa­latlar»

4. Məhsulun kənar təş­ki­la­t­ların nəq­liyyatı ilə daşınması xərcləri

60 - «Malsatan və pod­rat­çı­lar­la hesablaş­ma­lar»

5. Məhsul satışı ilə əlaqədar eza­miy­yə xərcləri

76 - «Müxtəlif debitor və kre­di­torlarla hesablaşmalar»

71 - «Təhtəlhesab şəxslərlə he­sab­laşmalar»

6. Komisyon rüsumlarına ödəmələr və digər ticarət-vasitəçi xidməti xərc­ləri

50 - «Kassa»

51 - «Hesablaşma hesabı»

Hesabat dövrünün sonuna 43 «Kommersiya xərc­ləri» hesabında qalıq qalmır.

Əgər hesabat ayı ərzində alıcıya yüklənmiş mallar sa­tılmışsa (bağlanmış müqavilə şərtlərinə görə yüklənmiş mallar satıcının mülkiyyət hüququndan çıxmışsa) kom­mer­si­ya xərcləri 46 «Məhsul (iş, xidmət) satışı» hesa­bının debetinə silinir.

5.5. Məhsulun (iş və xidmətin) satışının uçotu

Əgər məhsul satışının uçotu zamanı 45 «Yük­lənmiş mallar» hesabından istifadə edilirsə və yük­lən­miş malların hamısı satılmamışsa, bu halda əmələ gə­lən kommersiya xərcləri yüklənmiş lakin hələ satılmamış məhsul ilə, yüklənmiş və satılmış malların məbləği arasında bölüş­dü­rül­məlidir. Yüklənmiş malların məbləğinə görə 45 «Yüklənmiş mallar» hesabının debeti və 43 «Kommersiya xərcləri» hesabının krediti yazılışı aparılır.

Kommersiya xərclərinin tərkibinə daxil olan qab­laş­dırma və daşınma xərc­ləri müvafiq növ məhsulların ma­ya dəyərinə birbaşa aid edilir. Bu cür aid et­mənin mümkün olmadığı hallarda xərclər hər ay onların çəkisi, həcmi, is­teh­sal və plan maya dəyərinə mütənasib, habelə məhsulun (işin, xidmətin) maya dəyərinin kal­kul­ya­si­ya­sının digər göstəricilərinə mütənasib olaraq bölüşdürülür.

Bütün digər kommersiya xərcləri (qablaşdırma və daşınma xərcləri çıxmaqla) hər ay yüklənmiş məhsulun (işin, xidmətin) maya dəyərinə aid edilir. Belə halda 46 hesabın debetinə və 43 saylıhesabın kreditinə yazılış edilir.

Kommersiya xərclərinin analitik uçotu ayrı-ay­rı xərc maddələri üzrə apa­rı­lır ki, bu da qeyri-istehsal məs­rəflərinin təhlilinin təşkilində mühüm əhə­miyyət kəsb edir.

Hazır məhsul alıcıya yükləndikdən sonra satılmış hesab olunur və 62 «Alıcalır və sifarişçilərlə hesab­laş­malar» hesabının debeti və 46 «Məhsul (iş, xid­mət) satışı» hesabının kreditinə yazılışlar.

Nəzərə almaq lazımdır ki, hazır məhsul satışının bü­tün formalarında müəssisə əlavə dəyər vergisi (ƏDV) və bəzi hallarda aksiz vergisi.

Azərbaycan Respublikasında aksizlər və əlavə dəyər vergisinin stavkaları, hesablanması ödənilməsi qaydaları Vergi məsələsi ilə tən­zim­­lə­nir.

Əlavə dəyər vergisi malların istehsalı, iş­lə­rin görülməsi, xidmətlərin göstərilməsi və tədavülü pro­se­sində onların dəyərinə əlavənin bir hissəsinin, həm­çi­nin Azərbaycan Respublikası ərazisinə gətirilən və vergi tu­tulan bütün malların dəyərinin bir hissəsinin büdcəyə ödənilməsi formasıdır.

Əlavə dəyər vergisinin dərəcəsi hər vergi tu­tu­lan əməliyyatın və hər vergi tutulan idxalın dəyərinin 18%-i məbləğində müəyyən olunmuşdur.

Əlavə dəyər vergisi üzrə hesablanmış məbləğ aşa­ğı­dakı mühasibat yazılışı ilə əks etdirilir:

Debet 46 «Məhsul (iş, xidmət) satışı»

Kredit 68 «Büdcə ilə hesablaşmalar» he­sa­bının «Əlavə dəyər vergisi üzrə hesablaşmalar» sub­hesabı.

Aksiz-aksizli malların (içməli spirt, maya, pivə, və spirt­li içkilərin bütün növləri, tütün məmulatı və neft məhsulları) satış qiymətinə daxil edilən vergidir. Azər­bay­can Respublikasının ərazisində istehsal edilən yaxud id­xal olunan aksizli mallardan aksiz vergisi tutulur. Aksizlərin də­rəcələri müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən edilir.

Aksizlər üzrə büdcə ilə hesablaşmaların uçotu 68 «Büdcə ilə hesablaş­ma­lar» hesabının «Aksizlərlə hesablaşmalar» subhesabında aparılır.

Satılmış məhsullar üzrə hesablanmış aksiz məbləğləri 46 «Məhsul (iş, xidmət) satışı» hesabının debetində və 68 saylı hesabın «Aksizlər üzrə he­sab­laş­malar» subhesabınınkreditində öz əksini tapır. Aksiz məbləği büdcəyə ödə­ni­lərkən 68 «Ak­siz­lər üzrə hesablaşmalar» subhesabının debeti və 51 «He­sab­laş­ma hesabının krediti yazılışı tərtib olunur.

Özünüyoxlama sualları

Hazır məhsul hansı şərtlərə cavab verməlidir?

Hazır məhsul necə qiymətləndirilməlidir?

Hazır məhsulun analitik və sintetik uçotu hansı regitrlərlə aparılır?

Yüklənmiş malların uçotu hansı hallarda aparılır?

Kommersiyaxərclərinin tərkibinə nələr daxildir və onlar necə bölüşdürülür?

Məhsul hansı hallarda satılmış hesab olunur və bu zaman hansı yazılışlar aparılır?

MÖVZU VI. PUL VƏSAİTLƏRİNİN VƏ HESABLAŞMALARIN UÇOTU

6.1. Pul vəsaitləri və hesablaşmalar haqqında anlayış, onların növləri və uçot qarşısında vəzifələri

6.2. Kassa əməliyyatlarının uçotu

6.3. Müəssisənin ühesablaşma və valyuta hesablarından və digər hesablarda olan pul vəsaitlərinin uçotu

6.4. Hesablaşma əməliyyatlarının uçotu

6.5. Təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmaların uçotu

6.6. Müxtəlif debitor və kreditorlarla hesablaşmaların uçotu

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

«Mühasibat uçuotu haqqında» AR Qanunu, Bakı-1995

AR Verogi Məcəlləsi, Bakı 2000 (2001 və 2002-ci illərdə olan əlavə və dəyişikliklərlə birlikdə)

Milli Bankın müvafiq normativ sənədləri

Q.Ə.Abbasov, S.M.Səbzəliyev, Ə.İ.Daşdəmirov, V.M.Quliyev, Ə.A.Sadıqov «Mühasiöat (maliyyə) uçotu», dərslik, Bakı-2003

V.C.Əliyev, Ə.Babayev - Mühasibat uçotu, Bakı-1999

6.1. Pul vəsaitləri və hesablaşmalar haqqında anlayış, onların növləri

və uçot qarşısında vəzifələri

İstehsal-kommersiya fəaliyyəti prosesində müəssisələr arasında daimi ola­raq təsərrüfat əlaqələri baş verir, müxtəlif məh­sul­ların alışı və satışı əməliy­yatları yerinə yetirilir. Məhsul (iş, xidmətin) satışından pul vəsaiti daxil olur. Malsatanlar daxil olmuş malların podratçılar tərəfindən yerinə-yetirilən iş və xidmətlərin dəyəri ödənilir.

Bunlardan başqa büdcə, bank, müxtəlif ictimai təş­ki­latlarla, müəssisənin işçi heyəti və digər hüquqi və fiziki şəxslərlə he­sab­laşma əməliyyatları aparılır. Müəssisələr arasında apa­rılan bütün əməliyyatlar pulun köməyi və iştirakı ilə yerinə yetirilir. Beləliklə pul vəsaiti müəssisənin fəaliy­yə­ti­nin davamı etməsi və idarə olunmasında mühüm vasitə rolunu oynayır.

Müəssisə və təşkilatlar arasında aparılan hesab­laş­ma­lar iki formada: nağd və nağdsız qaydalarda hə­yata keçirilir.

Pul vəsaitinin saxlanması və müəssisələr arasında nağd­siz hesablaş­ma­ların aparılması üçün hər bir müəs­si­sə­nin yerləşdiyi ərazidə olan bankda ona hesablaşma hesabı və digər hesabları açılır.

Bank vasitəsilə aparılmış əməliyyatlar müəssisələr ara­sındakı hesab­laş­ma­lar sistemində ən vacib forma he­sab olunur. Hesablaş­ma­nın bu forması ilə mü­əs­sisələr ara­sında bağlanmış müqavilələr əsasında aparılan alqı-satqı əmə­liyyatlarının və bütün təsərrüfat əməliyyatları ilə əlaqədar olan hesablaşmalar yerinə yetirilir.

Azərbaycan Respublikasında mövcud olan qay­da­la­ra görə mülkiyyət for­ma­sından asılı olmayaraq dövlət, kooperativ, səhmdar, kollektiv, birgə, icti­mai, xü­­susi mülkiyyətli formalı və digər müəssisələr, təşki­latlar və ida­rələr öz pul vəsaitlərini bank idarələrində sax­lama­lı­dırlar.

Müəssisələr cari hesablaşmaları aparmaq və işçi heyətinə əmək haqqının ödənilməsi üçün nəğd pul vəsaitini özlərinə məx­sus kassaya gətirirlər. Müəs­sisələr kassalarında nağd pulu təs­diq edilmiş limit həddində saxlaya bilərlər.

Müəssisələrdə hesablaşma əməliyyatlarının faydalı və məqsədəuyğun təşkili pul vəsaitləri üzrə əməliyyatların, hesablaşma və kre­dit əməliyyatlarının aparılması səviyyəsindən xeyli ası­lı­dır. Pul vəsaiti, hesablaşma və kredit əməliy­yatlarının mü­hasibat uçotu qarşısında əsasən aşağıdakı vəzifələr durur:

- qeyri-nağd və nağd hesablaşmaların vaxtında sə­nəd­ləşdirilməsi və düzgün aparılması;

- mühasibat uçotu yazılışlarında nağd pul vəsai­ti­nin və hesablaşmaların tam və operativ əks etdirilməsi;

- pul vəsaitinin hazırda qüvvədə olan qanun­çu­lu­ğa uy­ğun olaraq müəyyən olunmuş limit, smeta və fon­d­lar üzrə istifadə olunmasını təmin etmək;

- müəyyən olunmuş vaxtlarda pul vəsaitinin, he­sab­laşmaların vəziyyətinin inventarlaş­dırıl­ma­sı­nı apa­r­maq, vaxtı keçmiş debitor və kreditor borclarının əmələ gəl­məsinin qarşısını almaq;

- müəssisə kassasında, bankdakı hesablaşma he­sa­bı və başqa hesab­lar­dakı pul vəsaitinin qalığı və saxlan­ma­sına nəzarətin təmin olunması;

- hesablaşma-ödəmə intizamının gözlənilməsi, alın­­mış material qiymət­liləri və xidmətlər üzrə pul vəsa­iti­nin vaxtında ödənilməsinə nəzarət etmək.

6.2. Kassa əməliyyatlarının uçotu

Bütün müəssisələrdə nəğd pulun saxlan­ma­sı və həmin pul vəsaiti ilə hesablaşmalar aparmaq üçün kassa yaradılır. Azərbaycan Respublikasında kassa əməliyyatlarının aparılması Milli Bankın 6 aprel 1993-cü il tarixli «Xalq təsərrüfatında kassa əmə­liy­­yatlarının aparılması qaydaları» na dair təlimatla tən­zim­lənir. Kassalarda nəğd pul qalığı limitləri və mədaxildən istifadə normaları həmin müəssisələrin rəhbərləri ilə ra­zı­laş­dırılmaqla bank idarələri tərəfindən müəyyən olu­nur. Lazım gəldikdə həmin limitlər nəzərdən keçirilib də­yiş­di­ri­lə bilər. Müəssisə və təşkilatlar üçün kassa limitinin məb­ləği onların aylıq əmək haqqı fondunun 5 faizindən çox olmamalıdır. Nəğd pul vəsaiti təyinatı üz­rə xərclənmədikdə və kassa limitinə riayət edilmədikdə mü­əssisəyə qarşı bank tərəfindən cərimə sanksiyaları tət­biq edilə bilər.

Pul vəsaitinin və sənədlərinin qəbul olunması, sax­lan­ması və təyinatı üzrə buraxılması üçün müəssisədə lazımi avadanlıqlarla təmin olunmuş bina olmalıdır.

«Xalq təsərrüfatında kassa əməliyyatları aparılması qay­daları»na əlavə olun­muş tövsiyyədə göstərilir ki, nəğd pul və­sa­i­ti­nin və digər qiymətlilərin eti­barlı şəkildə saxlanılmasını təmin et­mək üçün kassa digər xidmət binalarından və yardımçı binalardan təcrid olunmalı, pulları və digər qiymətliləri saxlamaq üçün mütləq seyf (metal şkaf) olmalı və o, döşəmənin və divarın tikiliş kon­struksiyalarına polad mıxlarla möh­kəm bağlanmalıdır. Kassa binasına kənar şəxslərin daxil olması qadağandır. Pul vəsaitləri və qiymətli kağızlar seyf­də saxlanmalıdır.

Kassa əməliyyatlarını icra etmək üçün pul və qiymətli ka­ğızların saxlanmasına maddi məsuliyyət daşıyan kas­sir təyin olunur. Müəssisə rəhbəri kassiri işə qəbul etmək ba­rədə əmr verdikdən sonra onu kassa əməliyyatları aparmaq qaydaları ilə tanış edib imza etdirməlidir. Bun­dan sonra onu tam fərdi maddi məsuliyyət daşıdı­ğı­na dair onunla müqavilə bağlanır.

Kassir işçilərin maddi məsuliyyəti haq­qında qüvvədə olan qanunvericiliyə uyğun olaraq qə­bul etdiyi bütün qiymətlilərin toxunulmaz saxlanması üçün, qəsdən etdiyi hərəkətlər nəticəsində, öz və­zifəsinə laqeyd yanaşmaq nəticəsində müəssisəyə vurduğu hər hansı zərər üçün tam maddi məsuliyyət daşıyır.

Kassaya pul vəsaiti pul çek vasitəsilə mü­əs­si­sə­nin bankda olan hesablaşma hesabından və digər mənbələrdən daxildir.

Bankdan pul almaq üçün çek kitabçası müəssisəyə ərizəsi əsa­sında bank­dan verilir. Alınmış çek kitabçası bir qay­da olaraq müəssisənin baş müha­si­bində saxlanılır. Bank­dan pul alınması üçün çek kitabçasının bir səhifəsi dol­du­­rulur, alınacaq pulun məbləği və onun təyinatı gös­tə­ril­məklə müəssisə rəh­bəri, baş mühasib tərəfindən im­za­la­nır və möhürlə təsdiqlənir. Bank çekində heç bir dü­zə­li­şə licazə verilmir.

Müəssisə kassasına bir sıra başqa mənbəələrdən də, yəni məhsul satı­şın­dan işçi heyətnin müəssisəyə olan bor­c­unun ödənilməsindən, təhtəlhesab şəxs­lərdən və sai­rə­dən də nəğd pul daxil ola bilər.

Kassaya pul vəsaitinin daxil olması kassa mədaxil or­derinin tərtib olun­ması və müəssisə rəhbəri, baş mühasib və kassirin imzası ilə rəsmiyyətə salınır. Müəssisənin kassasından pul vəsaitinin sərf olunması kassa məxaric orderi və ya müəyyən olunmuş tə­ləblərə uyğun formada tərtib olunmuş hesablaşma-ödəmə cədvəli əsasında həyata keçirilir. Kassa məxaric orderi müəssisə rəhbəri və baş mühasibi tərəfindən imza olunur. Kassa mə­xa­ric orderinə pul vəsaitini alan şəxs imza edir.

İşçi heyətinə əmək haqqının, mükafatın, müvəqqəti əmək qabiliyyə­ti­nin itirilməsinə görə ödənilən müa­vi­nət­lə­rin, pensiyanın və sairənin ödənilməsi üçün tərtib edi­lən ödəniş cədvəlləri əsasında pul bu vəsaitlərinin kas­sadan ödə­nil­mə­si üçün 3 gün vaxt verilir. Həmin müddətdə ödənil­mə­yən (alın­mayan) məbləğin qarışısında «deponentləş­d­i­ril­miş­dir» sözü yazılır və vaxtında alınma­yan məbləğ ye­ni­dən müəssisənin kassasından hesablaşma hesabına qaytarılır.

Kassa sənədləri hesabata əlavə edilməzdən əvvəl pul vəsaitinin mədaxil və məxaric üzrə məbləğ kassa kitabında qey­diyyatdan keçirilməlidir. Kitabda yazılışlar elə formada aparılmalıdır ki, pul vəsaitinin təyinatı üzrə sərf edilməsinə, ümumiyyətlə isə həmin sənədlərin icrasına nəzarət oluna bilsin.

Hər bir müəssisədə yalnız bir kassa kitabı ancaq bir ədəd ol­ma­lıdır. Kassa kitabından istifadə olunmağa başlanan ki­mi onun səhifələri nömrələnməli, şunurlanmalı və sur­ğuc­la, yaxud elastik möhürlə möhürlənməlidir. Kitab­da­kı səhifələrin sayı müəssisə rəhbəri və baş mühasib tə­rə­fin­dən təsdiq edilməlidir.

Kassa kitabında və kassa əməliyyatlarının uçotu­nun aparıl­ma­sı sənədlə­rin­də heç bir düzəlişə icazə ve­ril­mir. Təshihat (korrektura) qaydasında hər han­sı düzəliş apa­rı­l­arsa, onlar müəssisənin baş mühasibi və kassiri tərə­fin­dən təsdiq olunmalıdır.

Kassa kitabında yazılışlar qara kağız va­si­tə­silə iki surətdən ibarət kassir tərəfindən yerinə ye­ti­ril­mə­lidir. Onun ikinci surəti kəsilən surətdir.

Kassir günün axırında gün ərzində baş vermiş əmə­liy­yatlar üzrə məbləğ­lərin yekununu hesablamalı və son­ra­kı günə qalıq çıxarmalıdır.

Mühasibatlığa təqdim olunmuş kassa hesabatında əks olunmuş əməliy­yat­ların düzəldilməsi ilkin sənədlərə əsasən yoxlanılır və bundan sonra əmə­liyyatlara müvafiq mühasibat yazılışları tərtib edilir.

Kassada pul vəsaitinin qalığı və hərəkətini müha­si­bat uçotunu aparmaq üçün hesablar planında 50 saylı«Kassa» hesabı müəyyən olunmuşdur. Hesab ak­tiv­dir onun debitində müəssisənin kassasında olan ovə kassaya daxil olan pul vəsaitinin, kreditində isə pul vəsaitinin verilməsi əks etdirilir. 50 «Kassa» hesabının ilk qalığı ay­ın əvvəlinə, son qalığı isə ayın sonuna kassadakı nağd pu­l qalığını göstərir.

50 «Kassa» hesabının debeti 46 «Məhsul (iş, xid­mət) satışı» hesabı; 51 «He­­sablaşma hesabı»; 71 «Təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmalar» hesabı; 76 «Müx­təlif debitorlar və kre­di­tor­larla hesablaşmalar» hesabının və digər hesab­ların krediti ilə müxa­bir­ləşir.

50 «Kassa» hesabının krediti isə pul vəsaitinin bu­raxılması ilə əlaqədar olaraq 51 «Hesablaşma hesabı»; 70 «Əməyin ödənişi üzrə işçi heyəti ilə hesab­laş­ma­lar» hesabı; 71 «Təhtəlhesab şəxslərlə hesab­laş­ma­lar» hesabı və digər hesabların de­be­ti ilə müxabirləşir.

Mövcud qaydalara görə hər ayın sonunda müəs­si­sə­nin kassasında olan pul vəsaitinin qalığının reallığının yoxlanılması üçün müəssisə rəhbərliyinin göstərişi ilə kassada inventarlaşma aparıllır.

Kassada aparılan inventarlaşma nəticəsində əskik­gəl­mə aşkar edildikdə həmin məbləğ kassirdən tutulur və əməliyyat 84 «Sərvətlərin əskik gəl­mə­si və xa­rabolmasından itkilər» hesabının debeti, 50 «Kassa» hesabının krediti ya­zı­lışı ilə rəsmiyyətə salınır. Eyni za­manda 73 «Sair əməliyyatlar üzrə işçi heyyəti ilə he­sab­laşmalar» və ya 70 «Əməyin ödənişi üzrə işçi heyəti ilə hesablaşmalar» hesablarının debitinə və 84 «Sərvətlərin əskikgəlməsi və xarab olmasından itgilər» he­­sabının kreditinə yazılış aparılır.

İnventarlaşma nəticəsində artıqgəlmə müəyyən olun­duqda 50 «Kassa» hesabının debeti və 80 «Mənfəət və zərər» hesabının kreditinə yazılış edilir.

6.3. Müəssisənin hesablaşma və valyuta hesablarında və digər hesablarda olan pul vəsaitlərinin uçotu

Müstəqil balansa malik olan bütün müəssisələr öz­lə­rinin sərbəst pul və­saitini saxlamaq və təsərrüfat maliy­yə əməliyyatlarını aparmaq üçün istədikləri bankda hesablaşma hesabı aça bilərlər.

Azərbaycan Respublikasında mövcud olan qay­da­la­­ra görə hesablar mülkiyyət formasından, fəaliyyət nö­vün­­dən, təşkilati-hüquqi formasından və mənsubiy­yə­tin­dən asılı olmayaraq bütün müəssisələr, iadərlər, təşki­lat­lar, birliklər, digər təsərrüfat subyektləri, o cümlədən hü­qu­qi şəxs olan, yaxud hüquqi şəxs olmayan fizik şəxs­lər, habelə vətəndaşlar üçün açıla bilər.

Hesablaşma, cari və digər hesablar üzrə əməliy­yat­lar Azərbaycan Res­pub­likasının qanunvericiliyi və Azər­bay­can Respublikası Milli Bankının nor­mativ aktları ilə nizama salınır və müəyyən olunur.

Hesabın açılması ilə əlaqədar bankla müəssisə ara­sın­da münasibətlər iki nüsxədə tərtib olunmuş müqavilə ilə rəsmiləşdirilir.

Hesablaşma, cari və digər hesabların açılmasının rəs­miləşdirilməsi üçün banka aşağıdakı sənədlər təqdim olunmalıdır:

- müəyyən olunmuş qayda da hesabın açıl­ma­sı­na dair ərizə;

- hüquqi şəxsin dövlət qeydiyyatı haqqında şəha­dı­­tnamənin notarial qaydada təsdiq olunmuş surəti;

- hüquqi şəxsin müvafiq qaydada təsdiq edilmiş və qeydə alınmış nizamnaməsinin əsli və ya no­ta­rial qay­da­da təsdiq edilmiş surəti;

- hüquqi şəxs olmayan təsərrüfat subyektinin yu­xa­rı təşkilat tərəfindən təsdiq olunmuş əsas­na­məsi;

- təsis müqaviləsinin surəti (yalnız səhmdar və məh­­dud məsuliyyətli cəmiyyətlər üçün müvəq­qəti he­sab­laş­ma hesabı açıldıqda);

- statistika orqanlarında uçot vahidlərinin dövlət re­yestrinə daxil edilməsi haqqında şəhadətna­mə­nin no­ta­rial qaydada təsdiq edilmiş surəti;

- vergi ödəyicilərinin identifikasiya nömrəsinin alın­­ması haqqında bildiriş;

- müəssisə direktoru onun müavini və baş mü­ha­si­bin imzalarının nümunələrinin və müəssisə möhürünün əksini göstərən kartoçka.

Müəssisəyə hesab açılması üçün banka təqdim olunmuş ərizə hesab sahibi­nin rəhbəri və baş mühasibi tərəfindən imzalanır və mö­hürlə təsdiqlənir. Ştatda baş mühasib olmadıqda ərizə müəssisə rəhbəri tərəfindən imzalanır. Mülkiyyət forma­sın­dan və tabeçiliyindən asılı olmayaraq bütün hüquqi şəxslər respublika Ədliyyə orqanlarında dövlət qey­diy­ya­tın­dan keçməlidirlər.

Bank sənədlərinə imza etmək qaydalarına görə bi­rin­ci imza hüququ müəssisə rəhbərinə və onun müavininə, ikinci imza hüququ baş mühasibə məxsusdur. Baş mühasib vəzifəsi mü­əy­yən edilməmiş müəssisələrin hesabları üzrə ikinci imza hüququ baş mühasib hüququnda olan böyük mühasibə, yaxud hesabdara verilə bilər. Ştatda hesabdar vəzifəsi olma­dıq­da rəhbər ikinci imza hüququnu mühasibat uçotunu apar­maq və hesabat tərtib etmək həvalə olunmuş digər vəzifəli şəxsə verilir. Bu zaman imza və möhür nümu­nə­ləri olan kartoçkada qeyd edilir ki, ştatda hesabdar və­zi­fə­si yoxdur.

Müəssisələrin hesablaşma hesabından bank qeyri-nağd hesablaşmalar üzrə öhdəlikləri, müəssisə xərclərini və tapşırıqlarını ödəyir və eyni zamanda işçi heyyətinə əmək haqqının ödənilməsi və cari təsərrüfat xərclərini tə­min etmək üçün nəğd pul buraxır. Müəssisənin hesablaşma hesabına pul vəsaitinin mədaxil olunması, oradan silinməsi əmə­liy­yatları hesabın məxsus olduğu müəssisənin yazılı sə­rən­camı və ya onun razılığı əsasında malsatan və pod­rat­çı təşkilatların ödəmə tələbnamələri əsasında icra olu­nur. Ayrı-ayrı hallarda Döv­lət İqtisadi Arbitraj Məh­kə­mə­sinin, məhkəmə, vergi və maliyyə orqan­larının qərar­ları əsasında tələb olunan ödəmə sənədləri müəssisənin razılığı olmadan icra olunur.

Müəssisənin razılığı olmadan onun hesablaşma he­sa­bından dövlət büdcəsinə nəzərdə tutulan ödəmələr, sosial təyinatlı fondlar üzrə ödəmələr, gömrük əmə­liy­yat­ları üzrə ödəmələr aparıla bilər.

Müəssisə hesablaşma hesabında pul vəsaitinin ça­tış­mamazlığı və ya olmaması vəziyyəti yaratdıqda ödənməsi üçün he­sa­b­laşma hesabına daxil olan və xüsusilə ver­gi və digər bu kimi tədiyyələr bankda xüsusi kar­ta­tey­kada uçota alınır və pul vəsaitinin daxil olunması ilə ödənilir.

Bankla müəssisə arasında qəbul olunmuş razılaş­maya görə bank hər gün müəssisənin hesablaşma hesabında aparılmaş əməliyyatların nəticə­lə­rinə dair müəssisəyə çıxarışı verməlidir. Həmin çıxarışda bütün gün­də­lik əməliyyatların nəticələri və hesabda olan pul və­sa­i­tinin günün əvvəlinə və sonuna olan qalığı göstərilir. Eyni zamanda bank çıxarışına aparılan əməliyyatlırı təsdiq edən sənədlər əlavə olunur. Müəssisənin mühasibatlığında əks etdirilmiş əməliyyat­ların düzgünlüyü ilkin sənədlərlə yoxlanılır və müəyyən səhvlər aşkar edil­dik­də banka məlumatlar verilir.

Bankdakı hesablaşma hesabında saxlanılan pul və­saitilərinin mövcudluğu və hərəkəti hesablar Pla­nın­da müəyyən olunmuş 51«Hesablaşma hesabı»nda uçota balınır. Hesab aktiv hesabdır.

51 «Hesablaşma hesabı»nın debitində müəs­si­sənin hesablaşma hesabına pul vəsaitlərinin daxil olması, kreditində isə onların həmin hesab­dan sislinməsi əks etdirilir. Hesablaşma hesabı üzrə əməliyyatlar mühasibat uçotunda həmin hesab üzrə bank çıxarışları və onlara əlavə edilən pul-hesablaşma sənədlərinə əsasən əks olunur.

Hesablar Planında 50 «Kassa», 51 «He­sab­laşma hesabı» hesablarından baş­qa 55 saylı «Bank­lar­da olan xüsusi hesablar» hesabı da nəzərdə olun­muş­dur. 55 «Banklarda olan xüsusi hesablar» hesabı mil­li və xarici valyuta ilə ölkə ərazisində və xaricdəki akkredi­tiv­lər­də, çek kitabçalarında və digər ödəmə sə­nəd­lərində (veksellərdən başqa) cari, ayrı və digər xüsusi hesablarda olan pul və­saitlərinin mövcudluğunu və hə­rəkəti, həmçi­nin məqsədli maliyyələşdrmə üzrə vəsaitlərin (daxil­olma­la­rın) ayrıca saxlanmasının nəzərdə tutulmuş hissə­sinin hərə­kə­ti haqqında məlumatların ümumiləş­di­ril­məsi üçün istifadə edilir.

55 «Banklarda olan xüsusi hesablar» hesabı üz­rə aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

55-1 «Akkreditivlər»,

55-2 «Çek kitabçaları» və başqaları.

Akkreditiv hesablaşma formasında alıcı ilə satıcı mü­­əssisə arasındakı məh­­sul alqı-satqısı üzrə aparılan hesablaşmalarda is­tifadə olunur. Akkre­di­tivlər forma­sın­da hesablaşmaların həyata keçirilməsi Azərbaycan Respub­li­ka­sının müva­­fiq normativ sənədləri ilə nizamlanır.

Bu hesablaşma formasında mal alan müəssisə yazılı formada ona xidmət edən banka akkreditivin açılmasına dair göstəriş verir. Həmin sənəddə malsatanın adı, ün­va­nı, akkreditiv məbləği, etibarlılıq vaxtı, alınacaq malın adı və pul məbləğinin malsatana ödənməsi üçün təqdim olunacaq sənədlər və digər lazımi məlumatlar öz əksini tapmalıdır.

Akkreditivin ödənilməsindən sonra alıcının ban­kı­na qəbz göndərilir və onun əsasında malalanın hesab­ın­dan pul vəsaiti silinir.

Pul vəsaitlərinin akkreditivlərə köçürülməsi 55 «Banklarda olan xüsusi he­­sablar» hesabının debitində, 51 «Hesablaşma hesabı», 52 «Valyuta hesabı», 90 «Qısamüddətli bank kreditləri» və digər müvafiq hesabların kreditində əks etdirilir.

55 «Banklarda olan xüsusi hesablar» hesabın­da uçota alınmış Akkre­di­tiv­lər­də olan vəsaitlər istifadə olun­duqca (bankın çıxarışlarına əsasən) bir qayda ola­raq 60 «Malsatan və podratçılarla hesab­laş­malar» hesabının debitinə sili­nir. Akkreditivlərdəki istifadə olun­mayan vəsaitlər bank tərəfindən onların kö­çü­­rül­dü­yü hesaba bərpa olunduqda 51 «Hesab­laş­ma hesabı», yaxud 52 «Val­yuta hesabı»nın debi­tin­də və 55 «Banklarda olan xüsusi hesablar» hesab­ı­nın kreditində əks olunur.

Əmtəə - material qiymətlilərinin alınması, xidmətlər gös­tə­ril­məsi ilə əlaqədar olaraq hesablaşmalarda çek kitab­ça­la­rından istifadə oluna bilər. Bunların uçotu 55 «Bank­larda olan xüsusi hesablar» hesabının 55/2 «Çek kitabçaları» subhesabında aparılır.

Çeklərlə hesablaşmaların aparılması qaydaları bankların təminatları əsasənda nizamlanır.

Çek kitabçaları verilərkən vəsaitəlrin deponentləş­di­­ril­mə­si 55 «Banklarda olan xüsusi hesablar» he­sa­bı­nın debitində, 51 «Hesablaşma hesabı», 52 «Val­yu­ta hesabı», 90 «Qısamüddətli bank kre­di­t­ləri» və digər müvafiq hesabların kreditində əks etdirilir. Bankdan alınmış çek kitabçaları üzrə məbləğlər, müəs­sisənin verdiyi çeklər ödəndikcə, yəni bank ona təqdim edilən çeklərin məb­ləq­lərini ödədikcə (bank çıxarışlarını əsasən) 55 «Banklarda olan xüsusi hesablar» hesa­bı­nın kreditindən hesablaşmaların uçotunu aparamaq üçün nəzərdə tutu­lan hesabların (76 «Müxtəlif de­bi­tor və kreditorlar hesablaşmalar və s.») debi­ti­nə ya­zıl­maq­la silinir. Verilmiş, ancaq bank tərəfindən ödənil­mə­miş (ödən­mək üçün təqdim edilməmiş) çeklərdən məb­ləğ­lər 55«Banklarda olan xüsusi hesab­lar» hesabı­n­da qalır. 52-2 «Çek kitabçaları» subhesabı üzrə qalıq bank çıxarı­şında göstərilən qalıqla uyğun olmalıdır. Banka qaytarılmış məbləğlər (istifadə olun­ma­yan qalıq) 51«Hesablaşma hesabı», yaxud 52«Val­yu­ta hesabı» ilə mü­xa­bir­ləşməklə 55 «Bank­lar­da olan xüsusi hesablar» hesabının kreditində əks etdirilir.

55-2 «Çek kitabçaları» subhesabı üzrə analtik uçot alınmış hər bir çek kitabçası üzrə aparılır.

Bazar iqtisadiyyatı şəraitində bir sıra müəs­si­sələr təsərrüfat-maliyyə əmə­liyyatlarının həyata keçi­ril­mə­sində bankdakı valyuta hesablarından istifadə edirlər. Bununla əlaqədar olaraq müəssisələrdə bankda vəlyuta hesabı açılır.

Bankda valyuta hesabının açılması hesab­laş­ma hesabının açılmasna oxşar qaydada aparılır. Əgər müəssisə valyuta hesabını özünün he­sab­laşma hesabı olan bankda açmaq istəyirsə belə halda müəssisə ancaq müəyyən olunmuş qay­dada hesabın açıl­ma­sına dair ərizə, müəssisə rəhbəri, onun müavini və baş mü­hasibin imza nümunələrini və müəssisənin möhü­rü­nün əksini göstərən kartoçka və vergi ödəyicisinin iden­ti­fikasiya nömrəsinə dair bildiriş təqdim etməlidir.

Bank valyuta hesabı açılan müəssisədən xarici val­yu­ta ilə aparılan əməliyyatlara görə komision xərcləri tu­tur. Komision xərclərinin tutulma faizi hər bir bankın özü tərəfindən müəyyən olunur. Bundan başqa müəs­si­sə­lər bankın xidmət etdiyi bütün valyuta əməliyyat­ları­nın aparılması ilə əlaqədar müəyyən xərc də ödəməli­dirlər.

Valyuta hesabında pul vəsaitlərinin sintetik uçotu 52 saylı «Valyuta hesabı»nda aparılır, bu hesab ölkə ərazisində və xarici banklardakı valyuta hesablarında olan xarici valyuta ilə pul vəsaitlərinin möv­cudluğunu və hərəkəti haqqında məlumatları ümu­mi­ləşdirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.

52 «Valyuta hesabı»nın debitində müəssisənin valyuta hesabına daxil olan pul vəsaitləri, kreditində isə onların həmin hesablardan silinməsi əks etdirilir. Müəs­sisənin valyuta hesabının krediti və ya debitinə səhvən yazılmış və bank çıxarışlarının yoxlanılması zamanı aş­kar edilmiş məbləğlər 63 saylı «İddialar üzrə hesab­laş­ma­lar» hesabında əks etdirilir.

Valyuta hesabı üzrə əməliyyatlar mühasibat uço­tun­da ğank çıxarışlarına və onlara əlavə edilən pul hesab­laşma sənədlərinə əsasən əks etdirilir.

52 «Valyuta hesabı»nın aşağıdakı subhesabları açıla bilər:

52-1 «Ölkə daxilində valyuta hesabları»

52-2 «Xaricdəki valyuta hesabları»

52 «Valyuta hesabı» üzrə analtik uçot xarici val­yuta ilə pul vəsaitlərinin saxlanması üçün bank ida­rə­lə­rində açılmış hər bir hesab üzrə aparılır.

Xarici valyuta əməliyyatlarının uçotunun təşkilində müəssisələrdə xarici valyuta vəsaitlərinin məzənnə fərqi­nin mühasibat uçotunda əks etdirilməsi prin­siplərinin düz­gün yerinə yetirilməsi mühüm məsələdir. Bunu nəzərə alaraq Azərbaycan Respublikası Vergilər Nazirliyi 16 sentyabr 1994-cü il tarixli qə­rarı ilə xarici valyuta və­sa­itlərinin məzənnə fərqinin mühasibat uçotunda əks et­di­rilməsi qaydalarını müəyyən etmişdir.

Müəssisə xarici valyuta üzrə bütün əməliyytları Azər­baycan Respublikası Milli Bankının əməliyyatın baş verdiyi tarixə mövcud valyuta məzənnələrinə uyğun olaraq qiymətləndirir və valyuta hesab­larındakı valyu­ta­ları hər dəfə məzənnələr dəyişdikcə yenidən qiy­mət­lən­dirir.

Valyuta hesabındakı valyutaların (növlər üzrə) Milli Bankın məzən­nə­lə­ri­nə uyğun olaraq hər dəfə yenidən qiymətləndirildiyi zaman dövr üzrə artan mə­zənnə fərqi həmin valyutaların isti­fa­də məqsədləri nəzər alınmaqla müvafiq hesablarda uçota alınır.

Bank hesabları, öhdəlikləri və hesablaşmaları üzrə xarici valyuta əməliy­yatları, eləcə də xarici valyuta ilə daxil olmuş material qiymətliləri, qeyri-maddi aktivlər, qiymətli kağızlar və əmlakın digər növləri mühasibat uçotunda əmə­liyyatın aparılma tarixində Milli Bankın qüvvədə olan valyuta mə­zən­nələri üzrə xarici valyutanın yenidən haqq - hesab edil­məsi yolu ilə qiymətlən­diri­lərək müəyyən edilmiş məb­ləğdə valyuta hesablaşmalarının və tədiy­yələrinin ana­litik uçotunda da göstərilir.

Banklarda və digər kredit idarələrindəki valyuta he­sablarında olan vəsait qalıqları, pul sənədləri də daxil olmaqla digər pul vəsaitləri, qiymətli kağızlar, xarici val­yu­ta ilə debitor və kreditor borcları maliyyə (mühasibat) hesabat­larında hesabat dövrünün sonuncu gününə Milli Bankın valyuta məzənnələri üzrə xarici valyutaların yenidən haqq-hesab edilməsi yolu ilə qiymətlən­di­ri­lərək müəyyən edilmiş məbləğdə manatla əks etdirilir.

Müəssisənin sərəncamında dövriyyə vəsaiti, eyni zamanda təsisedici sə­nəd­lərə uy­ğun oalarq müəssisədə nizamnamə kapitalı kimi mövcud olan xarici valyuta vəsaitləri üzrə məzənnə fərqi il ərzində 52 «Valyuta hesabı»nın və 83 «Gə­lə­cək dövrün gəlirləri hesabı»nın müvafiq subhesablarında uçota alınır.

Qısa və uzun müddətli borclar kimi mövcud olan xarici valyuta üzrə məzənnə fərqi həmin borclar qaytarılana qədər pul vəsaitlərini uçota alan hesabların və 94 saylı «Qısamüddətli borclar» və 95 saylı «Uzun­müd­dətli borclar» hesablarının müvafiq subhesablarında uçota alınır. Uzunmüddətli və qısamüddətli kredit kimi dövriyyədə olan xarici valyuta üzrə məzənnə fərqi hə­min kreditlər qaytarılanadək 52 «Valyuta hesabı», 90 «Qısamüddətli bank kreditləri» və 92 «Uzunmüddətli bank kreditləri» hesablarında uçota alınır.

Xarici valyuta ilə aparılan əməliyyatlar üzrə məzən­nə fərqləri, o cümlədən mühasibat balansının tərtib edildiyi tarixə borcların yenidən qiymətləndi­ril­məsindən olan fərqlər il ərzində 83 «Gələcək dövrlərin gə­lir­lə­ri hesabı»nda uço­ta alınır və ilin sonunda müvafiq borc­lar qaytarılanadək edilən güzəştlər alınmaqla 80 «Mənfəət və zərər hesabı»na aid edilir.

6.4. Hesablaşma əməliyyatının uçotu

Müəssisələrdə təsərüfat vəsaitlərinin düzgün, və vax­tında dövriyyəsini təmin etmək üçün tətbiq edilən hesablaşma formasının əhəmiyyəti bö­yük­dür. Hesab­laşmaların səmərəli formala­rın­dan istifadə olun­ması mövcud olan məhsulun vaxtında satılması və tə­sərüfat fəaliyyətinin fasiləsizliyinin işini təmin edir. Müəssisələr arasında hesa­b­laş­ma əlaqələrinin forma və qaydaları Milli Bankın normaları ilə müəyyən olunur. Bir qayda olaraq mülkiyyət formasından asılı olmayaraq bütün müəssisələrin və fiziki şəxslərin əmtəə-material qiy­mət­lə­ri­nin alqı-satqısı üzrə əməliyyatlarının qeyri-nağdsız hesablaşma for­madasında apa­rılması müəyyən olunmuşdur. Lakin, müəyyən alqı-satqı əməliyyatlarının nağd pulla hesablaşması da nəzərdə tutulur.

Nağdsız hesablaşmaların həyata keçirilməsi əmə­liy­yatın iqtisadi məzmu­nu­ndan asılı olaraq iki qrupa - mal əməliyyatları üzrə hesablaşmalar və maliy­yə öhdəçilikləri üzrə hesablaşmalar ayrılır. Birinci qrup hesablaşmalara müəs­sisələr arasında əmtəə-material dəyərləri (iş, xidmətlər) üzrə hesablaşma əmə­liy­yatları, ikinci qrupa isə büdcəyə ödənişlər, və s. hesablaş­ma­ların yerinə yetirilməsi daxildir.

Nağdsız hesablaşmalar malsatan və alıcı müəs­si­sə­lə­rin harada yerləş­mə­sin­­dən asılı olaraq eyni şəhərli və digər şə­hər­li qrupa ayrılır. Müəssisələrin yer­ləşməsindən asılı ola­raq, onun hesablaşma forması müəyyən olunur. Mü­asir şəraitdə müəssisələr hesablaşmaları ödəmə tələb­na­mə­ləri, ödəmə tapşırıqları, akkreditivlər, barter əməliy­yat­ları, məcburi silinmə, hesab­laş­ma çekləri Vasi­tə­si­lə və digər formalarda aparılır. Müəs­sisələr arasındakı tətbiq edilən hesablaş­ma formaları on­ların qar­şı­lıqlı razılığı və bağlanılmış müqavilələr əks olun­maqla müəyyən­ləş­dirilir.

Hər bir müəssisə bir tərəfdən alıcı, digər tərəfdən satıcı qismində çıxış edir. Ona görə də onlar arasındakı hesablaşma münasibətlərinin uço­tu satıcı-alı­cı müəssisələr arasındakı hesablaşmanı ifa­də etməlidir. Malsatan və podrat­çı müəssisələrlə hesablaşmalar 60 saylı«Malsatan və podryatçılarla hesablaş­malar» he­sa­bında aparılır. Bu hesab malsatan və podryatçılarla hesablaşmalar haqqındakı məlumatları ümumiləşdirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Bir qayda olaraq 60 saylıhesabın kredit qalığı olur və bu qalıq məbləği mal­satan müəssisələrin yüklədikləri əmtəə-material qiymətliləri üzrə borcu gös­tərir. Materal qiymətlilərinin əldə edilməsinə, yerinə yetirilmiş işlər və gös­tə­rilmiş xidmətlərin göstərilməsi üzrə hesablaşmalarla əlaqədar bütün əməliy­yatlar təqdim edilən hesab faktu­ra­ların ödəmə vaxtından asılı olmayaraq 60 «Mal­sa­tan və podryatçılarla hesablaş­malar» hesabında əks etdirilir.

60 «Malsatan və podryatçılala hesablaşmalar» he­sabının krediti faktiki daxil olmuş əmtəə-materal qiy­mə­tlilərini, qəbul edilmiş işlərin və xid­mətlərin dəyəri qədər bu qiymətliləri və müvafiq məs­rəf­ləri uçota olan hesabların debeti ilə müxabirləşir. Mate­ral qiymətlilərinin daşınmasına, həmçinin onların kənar­da emal olunmasına görə göstərilən xidmətlər 60 «Malsatan və podryatçılala hesablaş­ma­lar» hesabının kreditinə istehsal ehtiyyatlarını, mallar, tədavül xərclə­ri­ni və s. uçota alan hesabların isə debetinə yazılmaqla əks etdirilir.

Əgər malsatanın yüklədiyi məhsul qəbul olunar­kən əskikcəlmə müəyyən olunarsa müəssisə həmin təş­kilata iddia təqdim edir. Təqdim olunmuş əskik­gəlmə məb­ləği ilə əlaqədar olaraq 63 «İddialar üzrə hesab­laşmalar» hesabının debetinə və 60 «Malsatan və pod­rat­çılarla hesablaşmalar» hesabının kreditinə yazılış aparılır. Malsatanın təqdim etdiyi hesablaşma sənəd­lə­rində arifmetik səhvlər və qiymətlə əlaqədar göstəricilər müqavilə şərtlərinə uyğun olmadıqda da mühasibat uçotunda yuxarıda göstərilən qaydada yazılış aparılır:

Alıcılar və sifarişçilərlə hesablaşmalar haqqında mə­lumatları ümumi­ləş­dirmək üçünnun mühasibat uçotu He­sablar Planında 62 saylı «Alıcılar və si­fa­riş­çilərlə he­sa­blaşmalar» hesabı nəzərdə tutulmuşdur. Həmin hesabın aşağı­dakı subhesablarından istifadə edilir:

62-1 «İnkasso qaydasında hesablaşmalar»

62-2 «Planlı ödəmələr üzrə hesablaşmalar»

62-3 «Alınmış veksellər» və başqaları

62-1 «İnkassa qaydasında hesablaşmalar» hesa­bın­da yüklənmiş məhsul­lar, yerinə yetirilmiş işlər və xid­mət­lərə görə alıcılar və sifarişçilərə təqdim edil­miş və bank tərəfindən ödənilmək üçün qəbul olunmuş hesablaş­ma­ların uçotu aparılır.

62-2 «Planlı ödəmələrə üzrə hesablaşmalar» sub­­hesabında müəssisənin uzun­müddətli təsərrüfat əla­qə­ləri saxladığı alıcılar və sifarişçilərlə apardığı mü­­təmadi hesablaşmalar üzrə ödənişi ayrıca bir hesab­laşma ödəmə sənədi ilə tamamlanmayan və əsasən planlı ödəniş qaydasında aparılan hesablaşmalar uçota alınır.

62-3«Alınmış veksellər» subhesabında alıcılar və sifarişçilərlə hesablaş­ma­lar üzrə alınmış veksellərlə təmin edilmiş borclar uçota alınır.

62«Alıcılar və sifarişçilərlə hesablaşmalar» he­sa­bının debeti malalanlara təqdim edilmiş hesablanma sə­nədlərindəki məbləğ qədər 46 «Məhsul (iş, xid­mət) satışı», 47 «Əsas vəsaitlərin satışı və sair xaricolmaları», 48 «Sa­­ir aktiv­lə­rin satışı» hesablarının krediti ilə müxa­bir­ləşir.

62 «Alıcılar və sifarişçilərlə hesablaşmalar he­sa­bının krediti daxil olmuş ödənişlər, qəbul edilmiş avans məbləğləri və s. üzrə pul vəsaitlərin və hesab­laş­ma­ları uçota alan hesablarla müxabirləşir. Əgər alıcının borcunu təmin edən alınmış veksellər üzrə faiz nəzərdə tu­tu­lubsa, onda bu borc ödənildikcə 51 «Hesab­laş­ma hesabı»nın debitinə, 62 «Alıcılar və sifarişçilərlə hesablaşmalar» hesabının və 80 «Mənfəət və zərər» hesabının kreditinə yazılışlar edilir.

Hər ayın sonunda bütün alıcılar üzrə hesablaş­ma­lar üzrə qalıq müəyyən­ləşdirilir. Əgər hesabda debet qalığı olarsa onda bu alıcıların borcunu, kredit qalıbı olduqda isə müəssisənin alıcıya olan borcunu göstərir.

62 «Alıcılarla və sifarişçilərlə hesablaşmalar» hesabı üzrə analitik uçot alı­cı­lara təqdim edilən hər bir hesablaşma sənədi əsasında, planlı ödənişlər qay­da­sında, hesablaşmalır zamanı isə hər bir alıcı və sifarişçi üzrə ayrılıqda aparılır.

6.6. Təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmaların uçotu

Təsərrüfat - maliyyə fəaliyyəti prosesində müəssisə­lər­də öz ezamiyyə, habelə digər əmə­liy­yat və təsərrüfat xərcləri üçün nağd pul vermək zərurəti meydana çıxır.

Belə xərclərə işçi ezamiyyəyə göndərilərkən mal-material qiymətlilərinin alınması ilə əlaqədar, müəyyən cari təsərrüfat xərclərini ödəmək üçün və s. üzrə ona nağd ödənilən pul vəsaiti aiddir.

Müəssisənin işçilərinə təhtəlhesab məbləğlərin ve­ril­mə­si qaydası kassa əməliyyatalrının aparılması qaydaları ilə tənzimlənir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin «Vətən­daş­la­rın xidməti ezamiyyə xərcləri normativlərinin tək­mil­ləş­­dirilməsi haqqında» 1996-cı il 20 dekabr tarixli sə­rən­ca­­mına uyğun olaraq Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti 27 yanvar 1997-ci il tarixli, 9 nömrəli qərarla «Vətəndaşların xidməti ezamiyyə xərclərinin norma­tiv­lə­ri haqqında» qərar qəbul etmişdir. Həmin qərarda Azər­bay­can Respublikası ərazisi daxilində ezamiyyə xərcləri məbləğləri və xarici ölkələrə xidməti ezamiyyə xərc­lə­ri­nin normativləri təsdiq olunmuşdur.

İşçiyə ezamiyyə vaxtı üçün verilən nağd pul məbləği müəssisə rəhbəri tərə­fin­dən müəyyən edilir. Hər bir işçi aldığı nağd pul vəsaitinin xərc­lən­məsi haq­qın­da, ezamiyyədən qayıtdıqdan sonra üç gün müddə­tində möv­cud olan eza­miy­yə sənədləri əsasında avans hesabatı tər­tib etməli və müəssisə mühasibat­lı­ğı­na təqdim et­mə­lidir. Mühasi­bat­lıqda təqdim olunmuş avans hesabatı ona əlavə olunan ezamiyyə vəsiqəsi və digər sənədlər əsasında (çek, qaimə, qəbz, nəqliyyatla əlaqədar biletlər və s.) ət­raf­lı yoxlanılır və hesabat müəssisə rəhbəri tərəfindən təs­diq edilir.

Təhtəlhesab şəxsə pul vəsaiti təkrarən ancaq keçmiş al­dı­ğı avans pul məbləği üzrə hesablaşma aparıldıqdan sonra verilə bi­lər. Təhtəlhesab şəxslərlə hesab­laşmalarda xidməti eza­miy­yə xərcləri xüsusi yer tutur. Xidməti ezamiyyə-işçini müəssi­sə rəhbərinin yazılı əmri əsasında xidməti vəzifəni yerinə yetirmək üçün, müəyyən vaxtda, onun daimi iş­i­nin yer­ləş­diyi yerdən başqa şəhər, rayon və s. yerlərə gön­dərilməsi deməkdir.

İşçinin ezamiyyəyə göndərilməsi ilə əlaqədar ona standart formada təsdiq olunmuş ezamiyyə vəsiqəsi ve­ri­lir. Həmin vəsiqədə ezam olunan şəxsin adı, soy­ada, ata­sı­­nın adı, vəzifəsi daimi iş yerindən çıxdığı gün gös­tə­rilir. Göstə­ri­lən rekvizitlər ezamiyyə vəsiqəsində əks olun­­duqdan sonra müəssisə rəhbərinin imzası və mö­hür­lə təs­diq olunmalıdır.

Ezam olunan işçiyə, bütün ezamiyyə vaxtı ilə əla­qə­dar olan nəqliy­yat, kommunal və gündəlik yeməklə əla­qə­dar xərclər müəssisə tərəfindən ödənilir.

Büdcədən maliyyələşdirilən müəssisə,idarə və təş­ki­latlar istisna olunmaqla di­gər hüquqi şəxslər, işçilərinin Azərbaycan Respublikası əra­zisi daxilində eza­miyyə xərclərinin ödənilməsi üçün öz sərəncamlarında qalan vəsait hesabına normativ sənəddə müəyyən olunmuş normalardan əlavə vəsait ayıra bilərlər.

Xarici ölkələrə qısa müddətli ezamiyyənin sənəd­ləş­di­rilməsi, onun məq­sədi, vəzifəsi və ezamiyyə vaxtı gös­tə­rilməklə müəssisə rəhbərinin sərəncamı əsasında sənəd­ləşdirilir. Xarici ölkələrə ezamiyyə ilə əlaqədar olaraq xərc­lər yüksək normalar üzrə təqdim olunmuş sənədlər əsasında ödənilir.

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 27 yanvar 1997-ci il tarixli 9 qərarı ilə «Vətəndaşların xarici ölkələrdə xidməti ezamiyyə xərclərinin nor­mativ­lə­ri» müəyyən olunmuşdur. Həmin qərarla müəyyən olun­muş­dur ki, dövlət idarəetmə orqanları mülkiyyət və təş­ki­lat formasından asılı olmayaraq bütün təsərrüfat sub­yek­tləri və təşkilatlar öz hesablarında olan valyuta və­sa­itlərindən ezamiyyə xərcləri üçün bu qərarla təsdiq olun­muş normativlərin həddini aşmamaq şərtilə istifadə edə bilərlər. Ezamiyyə xərclərindən başqa hər bir nəfərə ezamiyyə müddəti üçün təsdiqedici sənəd tələb olunmamaq şərtilə 20 ABŞ dolları məbləğində birdəfəlik ölkədaxili nəqliyyat xərcləri verilir.

Hesablarında valyuta vəsaiti olmayan büdcə təşki­lat­ları xarici ezamiyyə xərclərini bu məqsəd üçün öz büdcəsində nəzərdə tutulmuş vəsaiti «Valyuta tənzimi haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununa uyğun olaraq, lazımi valyutaya çevirməklə ödəyə bilərlər.

Müəssisə işçilərinə inzibati-təsərrüfat və əməliyyat, ha­belə ezamiyyə xərc­ləri üçün təhtəlhesab şəxslərə ve­ril­miş məbləğlər üzrə hesablaşmalar haqqında məlumatları ümumiləşdirmək üçün 71 saylı «Təhtəlhesab şəxslərlə he­sab­laş­ma­lar» hesabı müəyyən olunmuşdur. Həmin he­sa­bın debitində təhtəlhesab şəxs­lərə inzibati - təsərrüfat, əməliyyat xərcləri və xidməti ezamiyyətlə əlaqə­dar veri­lən nağd pul məbləğləri əks olunur. Bununla əlaqədar olaraq müha­si­bit uçotunda aşağıdakı yazılış aparılır:

Debet 71 «Təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmalar».

Kredit 50 «Kassa» hesabı.

Kredit 51 «Hesablaşma hesabı».

Kredit 52 «Valyuta hesabı».

Təhtəlhesab şəxslər tərəfindən xərclənmiş məbləğlər isə 71 «Təhtəlhesab şəxs­lərlə hesablaşmalar» hesa­bı­nın kreditinə, sərf olunmuş məsrəfləri və əldə olun­muş qiymətliləri uçota alan, habelə xərclərin xarakterindən asılı olaraq di­gər hesabların debitinə yazılır. Bu yazılış aşağıdakı qaydad uçotda əks olunur:

Debet 10 «Materiallar» hesabı

Debet 12 «Azqiymətli və tezköhnələn əşyalar» he­sabı

Debet 25 «Ümumistehsalat xərcləri» hesabı

Debet 26 «Ümumitəsərrüfat xərcləri» hesabı

Debet 44 «Tədavül xərcləri» hesabı

Debet 60 «Malsatan və podratçılarla hesab­laş­ma­lar» hesabı

Debet 50, 51, 52 «Kassa», «Hesablaşma hesabı», «Valyuta hesab»ları hesa­bı

Debet 84 «Sərvətlərin əskik gəlməsi və xarab olmasından itkilər» hesabı

Debet 71 «Təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmalar» hesabı

Təhtəlhesab şəxslər tərəfindən vaxtında qay­tarıl­ma­yan təhtəlhesab pul məb­ləğləri 71 «Təh­təl­he­sab şəxslərlə hesablaşmalar» hesabının kreditində və 84 «Sərvətlərin əskikgəlməsi və xarabol­masın­dan it­kilər» hesabının debetində əks olunur. Daha sonra bu məb­ləğlər 84 «Sərvətlərin əskik gəlməsi və xarab ol­masından itgilər» hesabından, 70 «Əməyin ödənişi üzrə işçi heyəti ilə hesab­laş­malar» hesabının və ya 73 «Sair əməliyyatlar üzrə işçi heyyəti ilə hesablaş­malar» he­sabının debetinə silinir.

71 «Təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmalar» he­sa­bının debetində əks olun­muş qalıq məbləği təhtəlhesab şəxslərin aldıqları pul məbləği üzrə onların müəssisəyə olan borclarını kredit qalığı isə müəssisənin təhtəlhesab şəxsə onun artıq sərf etmiş olduğu pula görə olan borcunu göstərir.

Təhtəlhesab şəxslər üzrə hesablaşmaların analitik uçotu hər bir şəxsə verilən avans üzrə aparılır.

6.7. Müxtəlif debitor və kreditorlarla hesablaşmaların uçotu

Müxtəlif debitor borcu dedikdə başqa müəssisələrin, işçi­lə­r­in və fiziki şəxs­lərin müəssisəyə olan borcları başa düşülür. Belə borclara mal əmə­liy­yat­ları ilə əlaqədar olmayan borclar daxildir. Müəssisəyə borcu olan digər müəssisə, idarə və şəxslər debitorlar sayılır.

Müxtəlif kreditor borcu isə müəssisənin başqa müəs­si­sə­yə, fiziki şəxsə, işçi­lərinə olan borcu hesab olunur və hə­min borcu olan müəssisə kreditor sayılır.

Mühasibat uçotu balansında debitor və kreditor borc­ları, onun formaları üzrə əks olunur.

Müxtəlif təsərrüfat əməliyyatları ilə əlaqədar ola­raq kommunal təsər­rüfat orqanları, nəqliyyat müəs­si­sə­lə­ri, işçi heyyəti ilə deponent­ləşmiş əmək haqqı, icra vərəqəlir və sairə üzrə müxtəlif debitor və kreditor borcları ya­ra­nır. Deyildiyi kimi, bu kimi debitor və kreditor borcları qeyri-mal əmə­liy­­yat­ları ilə əlaqədar olaraq yaranır.

Müxtəlif debitor və kreditorlarla hesablaşmaların uçotu 76 saylı «Müx­təlif debittor və kreditorlarla hesab­laş­malar» aktiv-passiv hesabın­da, kassa hesa­batı, bank çıxarışları, icra vərəqələri və digər sənədlər əsasında aparılır.

76 «Müxtəlif debitor və kreditorlarla hesab­laşmalar» hesabı 60 «Mal­satan və podratçılırlı he­sab­laşmalar» və 75 «Təhsisçilərlə hesablaşmalar» he­sab­larında əks olunmayan bütün növ əməliyyatlar üzrə müxtəlif təşkilatlarla, çeklə ödənilmiş xidmətlərə görə nəqliyyat (dəmiryolu və su yolu) təşkilatları ilə, müəssisənin işçi heyyətinin əmək haqqılarından məhkəmə orqan­ları­nın qə­rarları və sairə əsasən müxtəlif təşkilat və şəxslərin xeyrinə tutulmuş məbləğlər üzrə hesablaşmalar haqqında məlumatları ümumiləşdirməyi nəzərdə tutur.

76 «Müxtəlif debitorlar və kreditorlarla he­sab­laşmalar» hesabı­nın kredit qalığı (saldosu) müəs­si­sə­nin müxtəlif təşkilatlara olan borcunu göstərir. Kre­di­tor borcunun ödənməsi zamanı 50 «Kassa», 51 «He­sablaşma hesabı»nın kredi­ti və 76 «Müx­təlif de­bi­tor və kreditorlarla hesablaşmalar» he­sa­bı­nın debetinə yazılış edilir. Hesabın debet qalığı müəs­si­sə­lərin və ayrı-ayrı şəxslərin müəs­si­səyə olan bor­cunu göstərir. Debi­tor­lar­dan ödənilən borc­la­rın məbləği hesabın kreditində əks olunur.

76 «Müxtəlif debitor və kreditorlarla hesab­laş­malar» hesabı üzrə analitik uçot hər bir debitor və kre­di­tor üzrə aparılır.

«Mühasibat uçotu haqqında» Azərbaycan Res­pub­li­kasının 24 mart 1995-di il Qanununun 22-ci mad­də­si­nin 5-ci bölməsində əsasən iddi müddəti keçmiş debitor borcları, alınması mümkün olmayan digər ümidsiz borclar müəs­si­sənin rəhbərinin qərarı ilə təsərrüfat fəaliyyətinin nəti­cə­lərinə, idarələrdə isə maliyyələşmənin (fondların) azal­dıl­masına silinir.

Borclunun ödəmə qabiliyyətinin olmaması üzün­dən zərərə silinən borc məbləği onun ləğv olunması de­mək deyildir. Həmin borc məbləği borclunun əmlak və­ziy­yəti dəyişdiyi zaman, onun tutulması imkanlarına nə­zarət etmək üçün silindiyi gündən başlayaraq beş il müd­­dətinə balans­arxası hesabda əks olunur. Debitor bor­cunun silinməsi müəssisə rəhbər­inin əmri ilə sənəd­ləşdirilir və bununla əlaqədar aşağıdakı yazılış aparılır:

Debet 80 «Mənfəət və zərər».

Kredit 61 «Verilmiş avanslar üzrə hesablaşmalar».

Kredit 62 «Alıcılar və sifarişçilərlə hesablaşmalar».

Kredit 76 «Müxtəlif debitor və kreditorlarla hesab­laşmalar».

Müəssisə balansından silinmiş debitor borcu 007 «Zərərə silinmiş ümidsiz debitor borcları» ba­lans­­arxası hesabında əks olunur.

İddia müddəti keçmiş kreditor və deponent borc məbləğləri Azər­bay­can Respublikası qanunvericiliyində başqa hallar nəzərdə tutulmadıqda dövlət büdcəsinə köçürülür.

Özünüyoxlama sualları

Pul vəsaitləri müəssisənin istehsal-kommersiya fəaliyyətində nə kimi rol oynayır?

Hesablaşmaların hansı növləri və formaları vardır?

Kassa əməliyyatlarının analitik uçotu necə aparılır?

Valyuta əməliyyatları üzrə pul vəsaitlərinin uçotunun aparılması qaydası necədir?

Hansı şəxslərə təhtəlhesab şəxslər deyilir?


MÖVZU VII. MALİYYƏ NƏTİCƏLƏRİNİN VƏ ONUN İSTİFADƏSİNİN UÇOTU

1. Maliyyə nəticələri, onun tərkibi və uçotunun vəzifələri

2. Müəssisənin mənfəət və zərərinin uçotu

3. Mənfəətin bölüşdürülməsi və istifadə olunmasının uçotu

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

Q.Abbasov «Maliyyə nəticələrinin mühasibat uçotu», «Maliyyə və uçot» jurnalı, № 5-6, 1999

Ə.Daşdəmirov «İnvestisiya şəraitində mənfəətin iqtisadi təhlilinin xüsusiyyətləri», «Ekspert» jurnalı, № 10-11, 2000

F.Hacıyev «Mənfəətin vergiyə cəlb olunmasının auditi», «Ekspert» jurnalı, № 10-11, 2000

7.1. Maliyyə nəticələri, onun tərkibi və uçotunun vəzifələri

Müəssisənin işgüzar fəaliyyətinin müəyyən olunma­sı­nın ən vacib forması onun hesabat dövründə istehsal və maliyyə-təsər­rü­fat fəaliyyəti nəticəsində əl­də etdiyi ma­liyyə nəticəsi göstə­ricidir. Bu göstərici mən­fəət və zərərlə nəticələnə bilər. Maliyyə Nəticəsi Azərbaycan Res­pub­­li­kasının «Mühasibat uçotu haq­qın­da» Qanunun tələblərinə uyğun olaraq hesabat bütün əmə­liyyatlarının nə­ticələrinin və müha­si­bat uçotu maddə­lə­ri­nin qiymətləndirilməsi nəticəsi kimi müəyyən­ləş­dirilir.

Müəssisənin hesabat dövründəki fəaliyyəti ilə əla­qə­dar maliyyə nəticəsi (mənfəət, zərərlər) onun özünə­məx­sus kapitalının artma və ya azalma həcmi ilə mü­əy­yən olunur. Müəssisənin maliyyə-təsərüfat fəaliyyəti nə­ticəsində özü­nə­məxsus kapitalın artması mənfəət və zərərə uyğunlaşır. Maliyyə nəticəsi hesabat işinin əvvəlindən sonuna, qədər olan dövrü əha­tə edir.

Mühasibat uçotu nəticəsi kimi müəyyən olunmuş mən­fəət və zərər müəssisənin maliyyə-təsərüfat fəaliy­yə­tində aşağıdakı mənbələrdən əmələ gəlir:

a) müəssisənin bilavasitə yerinə yetirdiyi cari fəa­liy­yətdən, yəni məhsul satışından, işlərin və xidmətlərin yerinə ye­ti­ril­mə­sin­dən yaranmış nəticə (mənfəət, zərər);

b) əsas vəsaitlərin və digər aktivlərin satışından olan ma­liy­yə nəticəsi;

v) satışla əlaqədar olmayan maliyyə - təsərüfat əmə­liyyat­la­rından əldə olunan mənfəət və zərərlər;

q) mənfəətdən büdcəyə ödəmələr üzrə xərclər.

Yuxarıda göstərilən mənfəət və zərərin yekunu mü­əs­sisənin özünəməxsus kapitalının artması və ya azal­ma­sı­nı əks etdirir.

Müəssisələr hesabat ilinin tam yekunu əsasında ma­liyyə nəticəsini müəy­yən edir. Hesabat ili üzrə balans mənyəəti, büdcə ilə hesablaş­maların nəticəsi nəzərə alın­maqla müəyyən olunur. Balans mənfəəti müəssisənin bü­tün istehsal və qeyri-istehsal maliyyə-təsərüfat fəaliyyəti üzrə əldə olunmuş mənfəətin ye­kunu hesab edilir. Qanunveri­ci­lik­də müəyyən olunmuş vergilər və digər icbari təd­i­y­yələr ödəndikdən sonra müəssisənin sərəncamında qalan mənfəət onun xalis mənfəəti sayılır.

Hesabat ili dövründə yaranmış xalis mənfəətin mü­əs­sisənin fəaliyyətində xüsusi əhəmiyyəti vardır. Müəssisənin sə­rəncamında qalan mənfəət müəyyən təyinatlar üzrə bö­lüş­dürülür. Mənfəətin qalığı, onun hərəkətinin uçotu və onun gələcək bölüşdürülməsi ilə əlaqədar əməliyyatları açılmış şəkildə əks et­dirmək üçün mü­ha­si­bat uçotunda bölüşdürülməmiş mənfəət göstəricisi müəy­yən olunmuşdur. Hesabat ilinin bölüşdürülməmiş mən­fə­ətinin qalıq məbləği müəssisənin illik balansında, keçən və hesabat ilinin bölüş­dü­rül­məmiş mən­fə­əti­nin hərəkəti isə 88 «Bölüşdürülməmiş mənfəət (ödə­nilməmiş zərər)» hesa­bında əks etdirilir.

Satış əməliyyatlarının yekun (mənfəət və ya zərər) göstəriciləri ilk növ­bə­də satışla əlaqədar hesab­lar­da ayrı-ayrılıqda əks olunur və sonra ümumi məb­ləğ mənfəət və zə­rər hesabına köçürülür. Bunula əlaqədar olaraq mühasibat uçotunda 46 «Məhsul (iş, xidmət) satışı», 47 «Əsas vəsaitlərin satışı və sair xa­ric­ol­ma­la­rı» , 48 «Sair aktivləri satışı» adlı xüsusi hesab­lar­dan istifadə olunur. Satış hesabları hər ayın sonunda bağ­lanır və heç bir qalığa malik olmurlar.

Müəsisənin əsas fəaliyyəti dairəsində istehsal edi­lən, yerinə yetirilən, yaxud göstərilən iş, xidmət 46 «Məh­sul (iş, xidmət) satışı» hesabında müəyyən edilir. Hə­min hesabda satışdan daxil olan məbləğlə (46 he­sa­bın kredit dövriyyəsi) satılmış məhsulun tam maya də­yəri (46 hesabın debeti) arasındakı fərq müəs­si­sə­nin ma­liyyə nəticəsini- mənfəət və ya zərəri təşkil edir. 46 saylı hesabın kredit dövriyyəsi onun debet dövriy­yə­sin­dən çox olan hallarda həmin çox hissə son nəticənin mənfəətlə başa gəlməsini gös­tərir və bu əməliyyat uçotda aşağıdakı kimi əks etdirilir:

D-t 46 № «Məhsul (iş, xidmət) satışı» hesabı

K-t 80 № «Mənfəət və zərər» hesabı.

Satışdan zərər əldə edildikdə (46 hesabın debet dövriyyəsi, kredit dövriy­yə­sindən çox olan hallarda) 80«Mənfəət və zərər» hesabının debeti 46 «Məh­sul (iş, xidmət) satışı» hesabının krediti ilə müxabirləşməklə uçotda əks etdirilir.

Beləliklə göründüyü kimi 46 «Məhsul (iş, xidmət) satışı» he­sa­bı məhsul­ların, malların, yerinə yetirilmiş işlərin və gös­tə­rilmiş xidmətlərin satışı prosesi haqqında məlumatları ümumiləşdirmək və onların satışından əldə edilən maliyyə nəticəsini müəyyən etmək üçün nəzərdə tutulmuşduruşdur. Bu hesab qeyd etdildiyi kimi məhsul sa­tı­şının tam maya dəyərini və satışdan əldə edilən pul və­sa­it­lərini əks etdirir.

Satılan məhsulların analitik uçotu ayrı-ayrı məh­sul­lar və məhsul qrupları üzrə ayrılıqda aparılır. Bu qay­da­ uçotun operativliyini və analitikliyini yüksəltməklə hər bir məh­sul qrupu üzrə rentabellik səviyyəsini hesab­la­mağa imkan yaradır.

Əsas vəsaitlərin satışı və sair xaric olmalarının nəticələri 47 «Əsas vəsait­lə­rin satışı və sair xaric­ol­maları», digər aktivlərin satışının nəticələri isə 48 «Sair aktivlərin satışı» hesablarında əks etdirilir. Müəssisənin əsas vəsaitlərinin və sair ak­tiv­lə­ri­nin satışından əldə olunan mənfəət və ya zərər ilk, satış və ya qalıq dəyəri ara­sın­da­kı fərq kimi müəyyən edilir. 47 «Əsas vəsaitlərin sa­tışı və sair xaricolmaları» hesabı müəssisəyə əsas vəsa­it­lə­rin satışı və sair xaricolmaları prosesləri haqqında mə­lu­mat­­ları ümumiləşdirmək, eləcə də onların satışından da­xil olan maliyyə nəticələrini müəyyənləşdirəmək üçün nə­zər­də tutulmuşdur.

7.2. Müəssisənin mənfəət və zərərinin uçotu

Sərbəst bazar iqtisadiyyatına keçid şəraitində isteh­sa­lın inkişaf etdiril­məsinə marağın artmasında müəssisə mənfəətinin rolu böyükdür. Təsərüfat əməliyyatlarının ic­rasında müəssisələrdə mənfəətlə yanaşı zərər də yaranır.

Hesabat dövründə müəssisə üzrə əldə olunmuş mən­­fəət və zərər əks etdir­mək üçün hesablar planında 80«Mənfəət və zərər» aktiv-passiv hesabı nəzərdə tu­tulmuşdur. Bu hesabda müəssisədə müəyyən olun­muş bütün mənfəət və zərər məbləğləri əks olunur.

Müəssisənin son maliyyə nəticəsi məhsul (iş, xid­mət) satışı, digər maddi sərvətlərin satışı, habelə sa­tış­dan kənar gəlirlər və itkilərdən asılı olaraq for­ma­laşır. 80«Mənfəət və zərər» hesabının debetində müəs­si­sə­nin zərəri, kreditində isə mənfəəti əks etdirilir. Həmin he­sabın debet və kredit dövriyyəsinin üzləş­dirilməsi nəticəsində müəyyən olunmuş məbləğ hesabat dövrünün son maliyyə nəticəsini göstərir.

80 «Mənfəət və zərər» hesabı üzrə qalıq müəs­si­sənin hesabat ilinin əvvə­lin­dən sonunadək artan yekunlar maliyyə nə­ticələsini xarakterizə etməklə, kre­dit qalı­ğı­nın ümumi məbləği hesabat dövrünün mənfəətini. Əgər hesabat dövründə 80 hesabat debet qalığı isə zərərini göstərir.

Belə nəticənin müəyyən olunması hesabat döv­rü­nün maliyyə nəticəsinin mənfəət və ya zərərini göstərir. Hesabat dövrünün sonunda illik müəssisə balansının tərtib olunması ilə əlaqədar olaraq 80 «Mənfəət və zərər» hesabı bağlanır və aşağıdakı yazılış aparılır:

Ümumi mənfəət məbləği üzrə:

Debet 80 «Mənfəət və zərər» hesabı,

Kredit 88 «Bölüşdürülmüş mənfəət (ödənilməmiş zərər)» hesabı.

Ümumi zərər məbləği üzrə:

Debet 88 «Bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər)» hesabı.

Kredit 80 «Mənfəət və zərər» hesabı.

Ümumiyyətlə hesabat dövrü ərzində 80 «Mənfəət və zərər» hesabı üzrə aşağıdakı əməliyyatlar əks etdirilir:

1. Hazır məhsulların işlərin yerinə yetirilməsi və xidmətlərin göstərilməsindən əmələ gələn mənfəət və zərərlər;

2. Təchizat - satış və ticarət müəssisələrində məh­sul və tara satışından əmələ gələn ümumi gəlir­lər;

3. Əsas vəsaitlərin satışı və sair xaric olmadan ya­ra­nan mənfəət və zərərlər;

4. Materialların və müəssisənin digər aktivlərinin (qeyri-maddi aktivlərin, qiymətli kağızların və s.) satışından daxil olan mənfət və zərərlər.

Göstərilən nəticələr mühasibat uçotunun hesablar Pla­nı­na uyğun olaraq 46 «Məhsul (iş, xidmət) satışı», 47 «Əsas vəsaitlərinin satışı və sair xaricol­ma­ların satışı», 48 «Sair aktivlərin satışı» hesabları ilə müxabir­ləş­mək­lə 80 «Mənfəət və zərər»hesabının debetinə və ya kreditinə silinir.

Bunlardan başqa məhsul satışı prosesi ilə əlaqədar olmayan satışdan kə­nar gəlir və itkilər də əmələ gəlir ki, onun da uçotu bilavasitə 80 «Mənfəət və zə­rər» hesabında aparılır. Satışdan kə­nar gəlir və itkilərə müəssisə əmlakının icarəyə verilmə­sin­dən əldə edilən gəlir, digər müəssisələrlə bağlanmış tə­sər­rüfat əlaqələri ilə əlaqədar müqavilə şərtlərinin yerinə ye­tirilməsi nəticəsində əldə edilən gəlir, ödənilən cə­ri­mə­lər, rüsumlar, hesabat ilində müəyyən olunan keçmiş il­lə­rin gəlirləri, valyuta vəsaitinin satışından əmələ gələn gə­lir və itkilər, ödəmə vaxtı keçmiş kreditor və deponent borc­larının silinməsindən, əvvəl ümidsiz sayılan, lakin ca­ri hesabat dövründə daxil olan debitor borcları, bi­la­va­sitə istehsal və məhsul satışı ilə əlaqədar olmayan digər əməliyyatlardan daxil olan gəlirlər aid edilir.

80 «Mənfəət və zərər» hesabında əks etdirilən itkilər və sair məsrəflərə isə icarəyə götürülən əmlaka sərf olunan xərclər, istehsal ehtiyatları və hazır məhsulların yenidən qiymət­lən­dirilməsi nəticəsində yaranan itkilər, debitor borc­la­rın silinməsindən yaranmış zərərlər, təbii fəlakət nəti­cə­sində müəyyən olunmuş itkilər, valyuta əməliyyatları ilə əlaqədar məzənnəsinin dəyişməsindən itkilər və sairə aid edilir.

7.3.Mənfəətin bölüşdürülməsi və istifadə olunmasının uçotu Müəssisənin balans mənfəəti (zərəri) mühasibat uço­tu əsasında təsərrüfat əməliyyatlarının qiymətlən­di­ril­məsinin sonuncu maliyyə nəti­cə­si kimi məhsul­ların əsas vəsaitlərin və başqa əmlakların, satışından olan mənfəəti (zərəri), həmçinin qeyri-satış əməliyyatlarından əldə edilən gəlirləri özündə cəmləşdirir.

Hesabat ili ərzində müəssisənin mənfəəti toplanır və onun bölüşdürül­məsi ilin sonunda icra olunur.

Hesab dövrünün balans mənfəəti (zərəri) və onun istifadə olunması ba­lansda ayrıca əks etdirilir. Balansın passivində maliyyə - təsərrüfat fəa­liy­yə­tindən əldə olun­ın mənfəət və onun avans olaraq istifadəsi, bölüş­dü­rül­məmiş mənfəət, aktivində isə faktiki alınmış zərər göstərilir. Balansın yekununa he­sabat ilinin və keç­miş illərin ödənilməmiş zərəri və ya bölüşdürülməmiş mən­fəəti daxil edilir.

Müəssisənin hesabat ili ərzində əldə etdiyi mənfəət toplanan bölüş­dü­rül­mə­miş mənfəət kimi artan yekunla ildə ba­lan­sda əks olunur. Onun bölüş­dürül­məsi ancaq ilin sonunda balans tərtib olunarkən yerinə yeti­rilir. Lakin il ər­zin­də alınmış mənfəətdən vergi kimi büdcəyə ödə­niş­lər və xüsusi təyinatlı fond­lara ayrımalar aparılır. Mənfəətin bölüş­dürül­məsi mövcüd olan normativ qa­nun­verici aktlar və təsis sənədlər əsasında tən­zim­lənir.

Mənfəətin il ərzində istifadə olunmasının uçotu mü­əs­sisədə 80 «Mənfəət və zərərlər», onun istifadə olunması isə 81 «Mənfəətin istifadəsi» hesablarında əks olunur. Beləliklə göründüyü kimi 81 «Mənfəətin istifa­dəsi» he­sabı hesabat ilində mənfəətin istifadə olunması haqqında məlu­matları ümumiləşdirmək üçün təyin edilmişdir. Hesabat ilinin başa çatdırılması ilə əlaqədar olaraq illik mühasibat hesabatı tərtib edilən zaman bu hesab bağlanır. Hesab aktiv he­sab­dır. 81«Mənfəətin isti­fa­dəsi» hesabının xüsusiyyəti ondan il ərzində ancaq de­bet yazılışlarının aparılmasından ibarətdir. Bu he­sa­bın kreditində isə ancaq ilin sonunda illik balansın tərtib olunması dövründə yazılışı aparılır.

81«Mənfəətin istifadəsi» hesabında cəmlənən məbləğ ilin sonunda (de­kabr ayında) özünün krediti üzrə yekun yazılışları aparılmaqla 80 «Mənfəət və zərər» hesabının debetinə silinir.

81«Mənfəət istifadəsi» hesabının

81/1 «Mənfəətdən büdcəyə ödəmələr».

81/2 «Mənfəətin başqa məqsədlərə istifadəsi» subhesabından istifadə olunur.

81/1 «Mənfəətdən büdcəyə ödəmələr» subhesabı qanunvericiliklə müəy­yən edilmiş mənfəətdən il ərzində hesablanmış avans və faktiki mənfəətdən ye­nidən hesablamalar aparmaqla vergi ödəmələri uçota alınır. Bununla əlaqədar olaraq büdcəyə ödəmələr üzrə hesablanmış vergi məbləği üçün aşağıdakı yazılış aparılır:

Debet 81/1 «Mənfəətdən büdcəyə ödəmələr».

Kredit 68 «Büdcə ilə hesablaşmalar».

Bir qayda olaraq mənfəətdən vergilərin hesablanması və ödənilməsi mü­vaifq qanun­verici və digər normativ aktlarla tənzimlənir. Hesablanmış vergi məb­ləği büdcəyə köçürüldükdə isə 68 «Büdcə ilə hesablaşmalar» hesa­b­ının debetinə, 51 «Hesablaşma hesabı»nın kreditinə yazılış edilir.

81-2 «Mənfəətin başqa məqsədlərə istifadəsi» subhesabında müəs­sisənin fəaliyyətinin və kollektivin sosial inkişafını həyata keçirmək üçün zəruri olan ehtiyat kapitalına və digər fondlara ayırmalar, eləcə də mən­fə­ətin digər məq­sədlərə istifadəsi uçota alınır. Müəssisə fondlarının yaradılması və mənfəətin digər məqsədlərə istifadəsi qaydaları müəs­sisənin təsis sənədləri ilə tənzimlənir.

Xüsusi təyinatlı fondlara - yəni yığım, istehlak və so­sial sferalar fondlarına ayırmalar təsis sənədlərinə uy­ğun olaraq hesablanır və buna görə aşağıdakı yazılış aparılır:

Debet 81-2 «Mənfəətin başqa məqsədlərə istifadəsi».

Kredit 88 «Bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər)».

Hesabat ili ərzində müəssisənin mənfəəti məqsədli ma­liyyələşmələr üzrə istifadə oluna bilər ki, bu əmə­liy­yatlarla əlaqədar olaraq 81 «Mənfəətin istifadəsi» hesabının debetinə, 96 «Məqsədli maliyyələşmələr və daxil olmalar» hesabının kreditinə yazılış aparılır.

Beləliklə 81 «Mənfəətin istifadəsi» hesabının debetində aşağıdakıların etdirilməsi nəzərdə tutulur:

1. 68 «Büdcə ilə hesablaşmalar» hesabı ilə mü­xabir­ləş­diril­mək­lə, büdcəyə il ərzində hesab­lan­mış vergi ödənişləri;

2. 86 «Ehtiyat kapitalı», 88 «Bö­lüş­dü­rül­mə­­miş mənfəət (ödənilməmiş zərər) (istehlak, yığım so­sial sferalar fondları)» və 96 «Məq­sədli maliy­yələş­mə­lər və daxilolmalar» hesabları ilə müxabirləş­diril­məklə mənfəət hesabına mü­əssisənin ehtiyat kapitalına və digər fond­larına, eləcə də məqsədli maliyyələş­mələr üçün zəruri olan vəsaitlərin yaradılmasına ayrımalar.

81 «Mənfəətin istifadəsi» hesabında toplanmış məbləğlər hesabat ilinin sonunda, (dekabr ayının so­nunda) onun krediti üzrə yekun yazılış aparmaqla bağlanır və aşağıdakı kimi mühasibat yazılışı tərtib edilir:

Debet 80 «Mənfəət və zərər» hesabı.

Kredit 81 «Mənfəətin istifadəsi» hesabı.

Qeyd edək ki, mənfəətin bölüşdürülməsi və uçotu faydasınıhər bir müəs­sisənin özü sərbəst müəy­yən edir. Ümumiyyətlə kiçik müəssisələrdə xüsusi fond­­ların ya­radılması tələb olunmadığından bir o qədər də vacib sayılmır. Belə halda müəssisənin bö­lüş­dü­rülməmiş mənfəəti nizamnamə kapitalından son­ra müəs­sisənin xüsusi kapitalı hesab olunur və 81 №--li «Mən­fə­ətin istifadəsi» hesabı üzrə analitik uçot ayır­ma­la­rın və ödəmələrin növləri üzrə aparılır.

Cədvəl 8

Müəssisə mənfəətinin mənbələri və istifadəsi göstəriciləri.

Mənffətin mənbələri

Məhsul (iş,xidmət) satışından

Əsas vəsaitlərin satışından

Materila dəyə­rliləri və sair aktiv­lərin satışın­dan

Satışdan kənar əməliyyatlardan daxil olmalardan

Balans mənfəəti

Mənfəətdən vergi ödənişi (-)

Müəssisənin sərəncamında qalan mənfəətin istifadə olunması

Yığym

fondu

İstehlak

fondu

Ehtiyat

fondu

Başqa məqsədlərə

İlin sonuna bölüşdürülməmiş mənfəətin qalığı

Mənfəətdən təsisçilərə ödəmələr

Təsisçilərə ödəndikdən sonra qalan mənfəətin istifadə olunması

Yığımfon

duna

İsğehlak

fonduna

Ehtiyat fonduna

Başqa məqsədlər üçün

Hesabat ilinin bölüşdürülməmiş mənfəət məbləği 88 «Bölüş­dürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər)» he­sabının kreditinə silinir. Nəticə etibarılə müəssisə mən­fə­ətindən müəyyən olunmuş qayda da vergilər ödən­dik­dən sonra qalan mənfəət qalığı müəssisənin sərəncamında olan xalis mənfəət adlanır.

Müəssisə mənfəətinin mənbələri və istifadə olun­ma istiqamətləri göstəriciləri 8-ci cədvəldə əks olunmuşdur (bax səh. 161).

Özünüyoxlama sualları

1. Müəssisənin mənfəət və zərərlərinin əsas yaranma mənbələrini izah edin?

2. İstehsal xərclərinə aid edilməyən və bir başa mənfəət və zərərlərə aid edilən gəlir və xərcləri sadalayın?

3. Balans mənfəəti ilə xalis mənfəətin nə kimi fərqi var?

4. Mənfəətdin vergiyə cəlb olunma necə müəyyənləşdirilir?

MÖVZU VIII. MÜHASİBAT (MALİYYƏ) HESABATI

8.1. Mühasibat (maliyyə) hesabatı haqqında anlayış, onun tərkibi və vəzifələri

8.2. Mühasibat balansı və onun məzmunu

8.3. Mühasibat (maliyyə) hesabatına əlavə olanmış hesabat formaları?

8.4. İllik mühasibat (maliyyə) hesabatına əlavə edilən izahatlı arayış?

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

1. V.İsayev «Balans maddiləri beynəlxalq standartlara uyğun qiymətləndiril­mə­li­dir», «Maliyyə və uçot» jurnalı, № 7-8, 1997

2. S.M.Səbzəliyev «Mühasibat (maliyyə) hesabatı», dərs vəsaiti, Bakı-2003

3. S.M.Səbzəliyev «Maliyyə hesabatı: formalaşması və təkmilləşdirilməsi problemləri»

8.1. Mühasibat (maliyyə) hesabatı haqqında anlayış, onun

tərkibi və vəzifələri

Mühasibat (maliyyə) hesabatının tərtib olunması uçot əməliy­yat­larının apa­rılmasının yekun mərhələsi sayılır. Mü­hasibat (maliyyə) hesabatı mühasi­bat uço­tu­nun faktiki və düzgün təsdiq olunmuş göstəricilərinin müəssisənin və başqa tə­sər­rüfat subyektlərinin əmlakının, maliyyə təsərrüfat fəaliyyəti nə­ti­cə­lə­rinin və s-nin. istifadəçilər üçün tə­yin edilmiş formada öz əksini tapan yekun­la­rının məcmuudur.

Vaxtında və düzgün tərtib olunmuş hesabat əm­la­kın qorunub saxlanması, məhsulun maya dəyərinin aşağı salınması üçün yeni imkanların araşdırılıb tapıl­ması, mənfəətin artırılması, müəssisənin maliyyə vəziyyətinin möhkəmlən­di­rilməsi və ümumiyyətlə idarəetmə siste­mi­nin daha da təkmilləşdirilməsində geniş şəkildə istifadə olunur.

Mühasibat hesabatının formalaşmasının tərkibi, məz­­munu və metodiki əsasları Azərbaycan Respublikasında mühasibat uçotunun döv­lət tərə­findən tənzimlənməsi qaydalarını, mühasibat hesa­ba­­tının tərtib olunması prin­sip­lə­ri­ni, nəşri qaydasını, müha­si­bat uçotu məlumatlarının düzgün­lüyünün təmi­na­tını özündə əks etdirir. «Mühasibat uçotu haq­qın­da» Azərbaycan Respubli­ka­sının 24 mart 1995-ci il Qa­nununda müəyyən olunmuşdur.

Mühasibat (maliyyə) hesabatı müəssisənin təsər­rü­fat həyatını idarə etmək və ona operativ rəhbərlik etmək üçün ən mühüm vasitələrdən biri hesab olu­nur. Hesabat yalnız müəssisə üçün müəyyən olunmuş proqnoz və tap­şırıqların yerinə yetirilməsinə nəzarət etmək üçün de­yil, eyni zamanda onun tərtib edil­mə­sinə də geniş im­kan­lar açır. Bir qayda olaraq keçən hesabat dövrünün he­sa­b­ıtının diqqətlə öyrənilməsi sahəsində gələcək dövr üçün planlar, proqramlar və tapşırıqlar işlənib hazırlanır.

Bazar iqtisadiyyatı şəraitində mühasibat (maliyyə) hesabatı qarşısında bir sıra vəzifələr qoymuşdur. Həmin vəzifələr aşağıdakılarla xarakterizə edilir:

a) hesabat bazar iqtisadiyyatının və beynəlxalq stan­­­dartların tələblərinə cavab verməklə, ona uyğun qu­ru­lmalıdır;

b) hesabat göstəriciləri etibarlı, ardıcıl, müqayisə olu­nan və düzgün olmalıdır;

v) hesabat sadə anlaşılan olmaqla, müəyyən olun­muş vaxtlarda tərtib olunub, təyinatlara uyğun olaraq təq­dim olunmalıdır.

Azərbaycan Respublikasında mövcud olan qanun­ve­r­iciliyə görə iqtisadi sub­yektlərin mühasibat maliyyə hesabatları, müstəqil hüququ olan nəzarət edici orqanlar tərəfindən reallığı və düzgünlüyü təsdiq edildikdən sonra hü­quqi və fiziki şəxslər, habelə bütün marağı olan istifadəçilər, iştirakçılar və başqa orqanlar üçün açıq nəşr edilə bilər.

Müəssisələrin (büdcə idarələrindən başqa) müha­si­bat hesabatlarının tər­ki­bi əsasən mühasibat balansından, maliyyə nəticələri (mənfəət və zə­rər­lər) və on­ların istifadəsi haqda hesabatdan, əmlakın, fondların, dövriyyə və­sa­it­lə­ri­nin, xüsusi kapitalın, pul vəsaitlərinin, qeyri-mad­di aktivlərin, maliyyə və kapital qoyuluşlarının və sa­ir aktiv və passivlərin hərəkəti haqqında əlavədən iba­rətdir.

Mühasibat (maliyyə) hesabatlarının nümunəvi for­ma­ları və onların tərtib olunması qaydaları, Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyi tərəfindən müəyyən edilmişdir.

Mühasibat hesabatının tərkibi, tərtib və təqdim olun­ma vaxtından asılı olaraq müəyyən olunur. Müəs­si­sə­lərin hesabatları rüblük və illik hesabatlara bölünür. Bütün müəssisələr üçün hesabat ili 01 yanvar 31 dekabr daxil olmaqla olan dövr sayılır. Mühasibat hesabat­la­rın­dakı məlumatlar sintetik və analitik uçot məlumatlarına əsaslanır.

Mühasibat (maliyyə) hesabatının tərkiblərinə aşağı­da­kı hesabat formaları daxildir:

1. Müəssisənin mühasibat balansı - forma №1.

2. Maliyyə nəticələri və onlardan istifadə haqqın­da hesabat - forma №-2.

3. Müəssisə balansına əlavə - forma №5.

«Mühasibat uçotu haqqında» Azərbaycan Respub­li­kası Qanununun 31-ci maddəsinin müddəalarına uyğun olaraq gös­tə­ri­lən hesabatlara mühasibat uçotu standartlarına müvafiq olaraq başqa hesabat formaları və izahatlarda əlavə edilə bilər.

Bank, sığorta, vergi və digər dövlət orqanlarında ilkin uço­tun aparılması haqda təlimatlarını, mühasibat (ma­liyyə) hesabat­la­rı­nı, onların doldu­rul­ması qaydalarını Azər­baycan Respubli­ka­sı Maliyyə Nazirliyinin razılığı ilə təsdiq edirlər.

Müəssisə (xarici investisiyalı müəssisələr istisna ol­maqla) rüblük və illik mühasibat hesabatlarını aşağıdakı orqanlara təqdim edir:

- mülkiyyətçilərə (iştirakçılara, təsisçilərə və təsis sə­nəd­lərinə də nəzərdə tutulan digər orqanlara);

- dövlət vergi orqanlarına;

- dövlət statistika orqanlarına;

- Azərbaycan Respublikası qanunvericiliyi ilə mü­əs­sisənin fəaliy­yətinin ayrı-ıyrı sahələrinin yoxlanılması həvalə edilmiş digər dövlət orqan­larına.

Müəssisənin mühasibat (maliyyə) hesabatlarının baş­qa ünvanlara göndərilməsi təsisedici sənədlərə və Azər­­­baycan Respublikasının qanun­vericiliyində nəzərdə tutulan hallarda həyata keçirilir.

Müəssisələr kvartallıq mühasibat (maliyyə) hesa­bat­la­rını kvartallıq başa çat­dıq­dan sonra 30 gündən, illik mühasibat (maliyyə) hesabatlarını isə il başa çatdıqdan sonra 90 gündən gec olmayaraq təqdim edirlər.

Xarici investisiyalı müəssisələr illik mühasibat (ma­liy­yə) hesabatını tə­sis­edici sənədlərdə nəzərdə tutulmuş qaydada hesabat ilindən sonrakı ilin mart ayı­nın 15-dən gec olmayaraq, mü­əs­sisənin hər bir iştirakçısına (sahibkar­ları­na), dövlət vergi idarəsi orqanlarına və dövlət statistika orqanlarına təq­dim edirlər.

Azərbaycan Respublikasının Nazirlikləri və baş ida­­rələri onların tabe­çi­li­yin­dəki təşkilatlar üzrə icmal rüb­­lük mühasibat hesabatlarını hesabat dövrü qur­­tar­dıq­dan sonra 45 gündən, illik mühasibat he­sabatlarını isə hesabat ilin­dən sonrakı ilin aprel ayının 25-dən gec olmayaraq Azərbaycan Respublikası İqtisadi İn­kişaf Nazirliyinə, Maliyyə Nazirliyinə, Dövlət Statistika Komitəsinə və Vergi Nazirliyinə təqdim edirlər.

8.2.Mühasibat balansı və onun məzmunu

Mühasibat balansı hesabat dövrünün son gününə mü­əssisənin və digər tə­sərüfat subyektlərinin əmlak və ma­liyyə vəziyyətini əks etdirən maliyyə he­sabatı for­ma­sı­dır. Bazar iqtisadiyyatına keçidlə əlaqədar olaraq müəs­si­sələrin mü­ha­si­bat balansının tərtib olunmasında bir sı­ra dəyişikliklər edilmiş və onun beynəl­xalq mühasibat uçotu standartlarına uyğunlaşdırılması nəzərdə tutul­muş­dur.

«Müha­sibat uçotu haqqında» Qanunun tələb­lə­rinə uüğun olaraq Azər­bay­can Respublikasının bütün idarə və müəs­si­səlirndə mühasibat balansı tər­tib olunur. Müəs­sisələrin maliyyə hesabatlarının tərkibi əsasən mü­ha­sibat ba­lan­­­sından və ona əlavə olunmuş hesabatlardan ibarətdir. (1-ci bölmənin 2-ci fəslinə bax).

Balans tərtib olunarkən əsasən aşağıdakı prin­sip­lə­rin həyata keçirilməsi təmin olunmalıdır:

- ilin əvvəlində mühasibat balansında əks olun­muş göstəricilər keçən ilin sonuna olan gös­tə­ri­ci­lərə (qalıq­la­ra) bərabər olmalıdır;

- mühasibat uçotu qaydalarında müəyyən olun­muş prisiplərdən başqa, balansın aktivində və passivində əks olunmuş maddələrin birinin di­gəri ilə, yəni mənfəətin zərərlə, debitorun kre­di­tor­la əvəzlənməsinə icazə verilmir;

- mühasibat hesabları üzrə qalıqlar balansda cəm­lən­miş şəkildə, yəni debet qalığı olan analitik he­sabların qalığı (saldo) aktivdə, kredit qalığı olan­lar isə passivdə əks olunur;

- mühasibatın balansda əks olunan göstəri­ci­lə­ri­n doğru və düzgünlüyü, müəssisə əmlakının illik balansının tərtibinədək aparılan inventar­laş­ma nəti­cəsi ilə təsdiq olunmalıdır.

Balans maddələri mühasibat uçotunun məlumatları əsasında doldu­rulur. Bu baxımdan 1 «Mühasibat balansı»nında bütün maddələri mühasibat uçotu he­sab­larının adı və şifrələrinə uyğun qurulmuşdur. Elə buna görə də bütün hesablarda əks olun­­muş qalıqlar balans maddələri üzrə köçürülür.

Mühasibat balansında müəssisənin əmlakı iki formada əks etdirilir. Daha doğrusu balansın aktivində müəssisəyə məxsus olan əmlak və onun quruluşu, passivində isə onların əmə­lə gəlmə mənbələri, yəni müəssisənin təsərüfat fəa­liy­yə­tinin təşkilinə qoyulan vəsaitin həcmi və onun ya­ra­dıl­ma­sında iştirak edən vəsait mənbələri göstərilir.

Balansın aktivində və passivində əks olunmuş hər bir ünsür balans mad­dəsi adlanır. Hazırda Azərbaycan Respub­li­ka­sında tərtib olunan mühasibat balansı aktiv üzrə üç, passiv üzrə isə iki bölmədən ibarətdir.

Balansın aktivinin birinci bölməsində əsas vəsaitlər və sair dövriyyədən­kə­nar aktivlər əks etdirilr. Burada əsas vəsaitlər, qeyri-maddiaktivlər, quraş­dı­rı­lası avadan­lıq­lar, başa çatdırılmamış kapital qoyuluşu, uzun müd­dətli maliyyə qoyuluşları, təsisçilərlə hesablaşmalar, sair dövrüyyədənkənar aktivlər daxildir.

İkinci bölmədə ehtiyatlar və məsrəflər, yəni istehsal ehtiyatları, az qiymətli və tezköhnələn əşyalar, bitməmiş istehsal, hazır məhsul, mallar və sairə əks olunur.

Üçüncü bölməyə pul vəsaitləri, hesablaşmalar və sa­ir aktivlər daxildir. Bu bölmədə malalanlara yük­lən­miş mallar, debitorlarla hesab­laşmalar, qısa müd­dət­li ma­liyyə qoyuluşları, pul vəsaitləri (kassa, hesablaşma hesabı, valyuta hesabı və s.) sair dövrüyyə aktivləri və sair əks etdirilir.

Balansın aktivində keçmiş illərin və hesabat ilinə aid olan zərərlər də əks olunur.

Balansın passiv hissəsi iki bölmədən ibarətdir.

Birinci bölmədə xüsusi vəsaitlərin mənbəələri, yəni nizamnamə ka­pitalı, əlaə kapitalehtiyat kapitalı, yığım və istehlak fondları, keç­miş illərin bölüşdürülməmiş mənfəəti. Müəssisənin hesabat ilindəki mənfəəti, hesabat ilindəki bölüşdürülməmiş mənfəəti əks olunur.

İkinci bölmədə hesablaşmalar və sair passivlər, yə­ni uzunmüddətli bank kre­ditləri, uzunmüddətli borclar, qısamüd­dətli bank kreditləri, kreditorlarla hesab­laşma­lar, təsisçi­lər­lə hesablaşmalar, gələcək dövrün gəlirləri və sairə göstərilir.

Balansın aktivi və passivi üzrə aparılan, ya­zılışlarından sonra balansın yekunu müəyyənləşdirilir. Ak­tiv üzrə balans göstəricilərinin cəmi 360-cı sətirdə əks olu­nur. Bu sətirdə göstərilən balans yekunu 080, 180, 330, 340 və 350-ci sətirlər üzrə məbləğlərin cəmini təşkil edir.

Passiv üzrə balansın yekunu isə 780-ci sətirdə əks olunur ki, o da 480 və 770-ci sətirlərin cəmini təşkil edir.

Mühasibat uçotunda qəbul olunmuş qaydaya görə balansın aktivi və passivi biri-birinə, yəni sətir 360 = sətir 780 bərabər olmalıdır

8.3.Mühasibat (maliyyə ) hesabatına əlavə olunmuş hesabat formaları

Müəssisənin maliyyə-təsərüfat nəticələrini əks etdi­rən mühasibat (maliy­yə) hesabatına mühasibat balansı ilə birlikdə «Maliyyə nəticələri və onlardan istifadə haq­qında hesabat» (forma№2) «Müəssisə balansına əlavə» (forma№5) də əlavə olunur.

Maliyyə nəticələri və onlardan istifadə haqqında he­sabatda hesabat döv­rün­də müəssisənin mənfəətinin for­malaşması göstəriciləri əks etdirilir. Gös­tə­rilən he­sa­bat forması müəssisənin mühasibat balansına əlavə olu­nan mühüm hesabatdır.

Maliyyə nəticələri və onların istifadəsi haqqında he­sabatda müəssisənin he­sabat dövründə mənfəət və zə­rər­lərinin müxtəlif mənbələr üzrə (məhsul satı­şın­­dan daxil olan gəlir (satış pulu) satışdankənar əməliy­yat­lar­dan əldə edilən gə­lir və itkilər, kommersiya xərcləri, mən­fə­ətdən ver­gilərin ödənilməsi və s.) for­malaşması haq­qın­da in­for­ma­siya verilir. Hesabat aşağıdakı dörd bölmədən iba­rət­dir:

1. Maliyyə nəticələri.

2. Mənfəətdən istifadə.

3. Büdcəyə ödəmələr

4. Mənfəətdən vergi üzrə güzəştlər hesablanarkən nəzərə alınan xərclər və məsrəflər.

Hesabat cədvəlinin birinci bölməsi dörd, ikinci bölməsi üç, üçüncü dörd və dördüncü bölməsi üç sütuna bölünmüşdür.

Hesabatın birinci bölməsində - məhsulların (iş və xid­mətlərin), satışından pul ifadəsində mədaxil olunan ümumi gəlir, əlavə dəyər vergisi, aksizlər, satıl­mış məh­sul­ların istehsal məsrəfləri, satış nəticələri, sair satış nə­ti­cə­ləri, satışdan kə­nar əməliyyatlardan alınan gəlirlər və xərclər, mənfəət və zərərələrin cəmi, ba­lans mənfəəti, ya­xud zərəri və maliyyə nəticələri üzrə müəssisələrin sayı göstərilir.

İkinci bölmədə mənfəətdən istifadə - yəni büdcəyə ödəmələr, ehtiyat kapitalı və fonduna, yığım fonduna, is­tehlak fonduna, xeyriyyə məqsədlərinə və başqa məq­sə­dlərə ayırmalar əks olunur.

Üçüncü bölmədə büdcəyə ödəmələr - yəni əmlak vergisi, mənfəətdən (gə­lirdən) vergi, yeraltı sərvətlərdən istifadə və ətraf mühiti çirklənməsi görə ödə­nişlər, torpaq vergisi, əlavə dəyər vergisi, aksizlər, ixrac gömrük rüsumları, idxal gömrük rüsumları, kəlir vergisi, sair vergilər və iqtisadi sanksiyalar göstərilir.

Dördüncü bölmədə - mənfəətdən vergi üzrə gü­zəşt­lər hesablavnarkən nəzə­rə alınan xərclər və məsrəflər - yəni istehsal və qeyri-istehsal təyinatlı kapital qoyu­luş­la­rı­nın maliyyələş­mə­sinə, elmi-tədqiqit işlərinin aparıl­ma­sı­na, təbiəti mühafizə tədbirlərinin keçirilməsinə, sə­hiy­yə, təhsil, mədəniyyət və sairə xərclər əks olunur.

Mühasibat balansına əlavə olunan digər forma «Mü­əssisənin balansına əla­və» (Forma №5) adlanır. Həmin for­mada müəssisənin xüsusi kapitalı və fond­larının hərəkəti, borc vəsaitlərinin hərəkəti, debitor və kreditor borcları, qeyri-maddi aktivlərin tərkibi, əsas vəsaitlərin tərkibi, ma­liyyə qoyuluşları, so­sial göstəricilər, uzunmüddətli investisiya və maliyyə qoyuluşlarının maliyyə­ləş­dirilməsi üz­rə vəsaitlərin hərəkəti və balans­arxası hesablarda uçota alınan qiymətlilər haqqında informasiyalar əks olunur.

Balansa əlavə 9 bölmədən ibarət olub hər biri aşağıdakı kimi xarakterizə olunur:

Birinci bölmədə «Müəssisənin xüsusi kapitalı və fond­larının hərəkəti» ilə əla­qədar olub, müəssisənin niza­m­na­mə kapitalının, əlavə və ehtiyat kapitalı­nın, ehtiyat fondlarının, keçmiş illlərin bölüşdürülmüş mənfəətinin, sosial sahə­­lərə yönəldilən fondlarının vəsaitləri əks etdirilir.

Birinci bölmənin 2-ci hissəsində istehlak fondları, qar­şıdakı xərclər və ödəmələr, şübhəli borclar üzrə eh­ti­yat­lar (sətr 140, 150, 160) göstərilir.

İkinci «Borc vəsaitlərinin hərəkəti» bölməsində uzun­ və qısamüddətli kre­ditlər və istiqrazlar for­masında alınan və vaxtında ödənilməyən vəsaitlər əks olu­nur. Bölmə balansda əks olunan qaydada qurul­maq­la borc vəsaitlərinin he­sabat dövrünün əvvəlinə olan hesabat dövründə alınmış ödənişin və ilin so­nu­na olan qalıqın məbləğini özündə əks etdirir. Bank kre­dit­ləri və alınmış istiq­raz­ların bölməsində əks etdirilməsində analitik uçotun məlumatlarından isti­fa­də edilir. Bu zaman hər bir maddənin göstəricilərinin mühasibat uço­tu­nun də­qiq­liyini təmin etmək üçün 90 «Qısamüddətli bank kreditləri», 92 «Uzun­­müd­də­tli bank kreditləri», 93«İşçilər üçün bank kreditləri», 94«Qısamüddətli borc­lar» hesab­larında əks olunmuş məlumatlardan istifadə etmək mühüm rol oynayır.

Üçüncü «Debitor və kreditor borcları» bölməsində bir ilə qədər, bir ildən artıq və digər vaxtı keçmiş debitor borcların hərəkəti əks olunur. Bu bölmənin gös­tə­riciləri 60 «Malsatan və podratçılarlı hesablaşmalar», 61«Verilmiş avans­lar üzrə hesablaşmalar», 70 «Əməyin ödənişi üzrə işçi heyyəti ilə hesablaş­ma­lar», 71 «Təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmalar», 76 «Müx­təlif debitor və kredi­tor­larla hesab­laş­malar» və sa­irə əlaqədar sintetik və analitik hesablarda əks olunmuş yazılışlar əsasında tərtib ounur.

Dördüncü «Qeyri-maddi aktivlərin tərkibi» və be­şin­ci «Əsas vəsaitlərin hə­rəkəti» bölmələrində qeyri - maddi aktivlər və əsas vəsaitlərin növləri və qrup­ları üzrə əks olunur. Bu bölmədə ifadə olunan göstəricilər 01 «Əsas vəsa­itlər», 02 «Əsas vəsaitlərin köhnəl­məsi», 04 «Qeyri - maddi aktivlər», 05 «Qey­ri-mad­di aktivlərin köhnəlməsi» hesablarındakı göstəricilər əsa­sın­da tərtib olunur

Altıncı «Maliyyə qoyuluşları» bölməsində hesabat ilinin əvvəlinə və sonuna uzun və qısamüddətli maliyyə qoyuluşlarının, onların növləri üzrə əks olunur. Bu məlumatların tərtib olunmasında 06 «Uzun­müddətli maliyyə qoyuluşları», 58 «Qısamüddətli maliyyə qoyuluşları» hesablarına aid olan subhesabların yazılışlarından istifadə edilir.

Yeddinci «Sosial göstəricilər» bölməsində sosial eh­ti­yaclara ayırmalar, yəni sosial sığorta fonduna, məş­ğul­luq fonduna ayırmalar əks olunur. Bu bölmədə istehlaka yönəldilmiş vəsaitlər, o cümlədən əmək ödənişləri xərc­ləri, pül ödənişləri və mükafatlar, müəssisə əmlakından olan səhm və əmanətlərdən gəlirlər göstərilir. Bölmənin 750-ci sətrində işçillərin orta sayı da əks olunur.

Səkkizinci «Uzunmüddətli investisiya və maliyyə qo­yu­luşlarının maliyyələş­di­rilməsi üzrə vəsaitlərin hərəkəti» bölməsində uzunmüddətli kapital qoyuluşu və digər ma­liy­yə qoyuluşları əks etdirilir.

Hesabat formasının 4-cü sütununda hesabat dövrü ərzində hesablanmış müəssisənin özünəməxsus vəsaiti əks olunur. Burada əsas vəsaitlər, qeyri-maddiaktivlərə il ərzində hesablanmış amortizasiya,yığım və mənfəət fon­duna ayırmalardan ibarət və müəssisənin sərəncamında kapital qoyuluşu və digər uzunmüddətli maliyyə qo­yu­luş­larına istifadə olunan vəsaitlər göstərilir. For­manın 2-ci sütununun 820-ci sətrində bank kre­di­t­lə­rin­dən, istiqraz, başqa müəssisələrdən borc alınmış vəsa­it­lər, tikintidə iştirak payı, büdcədən kənar fondlardan və sairdən cəlb olunmuş vəsaitlər əks olunur.

Hesabat formasını «İstifadə edilib» adlı 5-ci sütu­nun­da faktiki olaraq 06 «Uzunmüddətli maliyyə qoyuluşları», 07 «Quraşdırılası avadanlıqlar», 08 «Ka­pital qoyuluşları» və 61 «Verilmiş avanslar üzrə hesablaşmalar» hesabla­rın­da əks olunmuş vəsaitlər göstərilir.

Doqquzuncu «Balansarxası hesablarda uçota alınan qiymətlilər haqqında arayış» bölməsində balansarxası he­sablarda əks olunan vəsaitlər və öhdəliklər gös­tərilir. Bu­raya icarəyə götürülmüş əsas vəsaitlər (001), məsu­liy­yətli müha­fizəyə qəbul olunmuş mal-material qiymətliləri (002), komissiyaya qəbul edil­miş mallar (004), zərərə silinmiş ümüdsüz debitor borcları (007) daxil edilir. Be­­lə­liklə bu bölmədə əks olunmuş məlumatlar müəssisə əm­lakı sayılmayan, la­kin onun maliyyə-təsərüfat fəa­liy­yə­tinə təsir edən göstəriciləri qiymətlən­dir­mək üçün is­ti­fa­də olunur.

8.4.İllik ıımühasibat (maliyyə) hesabatına əlavə edilən izahatlı arayış

Bir qayda olaraq müəssisələrin illik mühasibat (maliyyə) hesabatına (ki­çik müəssisələr istisna edilməklə) iza­hatlı arayış əlavəsi təqdim olunmalıdır. «Mühasibat uçotu haq­qında» Lakin, uzun il­lə­rin təcrübəsində, izahat xarakterli arayışın illik mü­ha­sibat (maliyyə) hesabatının tərkibində təqdim olun­ma­sına və onun çox faydalı nəticələr verməsinə baxmayaraq Azərbaycan Respublikasının «Mühasibat uçotu haqda» Qanununda müha­sibat (maliyyə) hesabatının tərkibində belə bir arayışın tərtib olunması müəyyən olun­mamışdır. Qeyd edək ki, bu təcrübə iqtisadi cəhət­dən yüksək səviyyədə inkişaf etmiş və bazar iqti­sa­di­yyatı şəraitində işləyən ölkələrdə də istifadə olunur.

İzahatlı arayış-illik mühasibat (maliyyə) hesabatına əlavə olmuş sərbəst hesabat forması olduğundan, müəs­si­sə­nin bütün iqtisadi maliyyə-təsərüfat böl­mələrinin iştirakı ilə tərtib olunur. Bu sənədin göstərilən əhəmiyyətini nəzə­rə alaraq onun tərtib olunması ilə əlaqədar informasiya normaları müəyyən olunmuşdur. Bu normalar tərtib olunan izahlı arayışda müəssisənin bütün is­teh­­sa­lı­nın, təsərüfat-maliyyə fəaliyyətinin və balansda əks olun­­muş göstəri­ci­lə­rin ətraflı şərh və təhlil edən məzmuna malik olmasını tələb edir.

İzahatlı arayışda mühasibat uçotu standartları və onların prinsiplərini əha­tə edən məlumatlarəks olunmalıdır. Arayışda müəssisənin cari, in­ves­ti­siya və ma­liyyə fəaliyyəti, hesabat ilində təsərrüfat-ma­liy­yə fəa­liy­yətinə təsir edən amil­lər, illik hesabat nə­ti­cə­lə­ri­nin qiy­mət­ləndirilməsi və müəssisənin sərən­ca­mın­da qalan mən­fə­ətin bölüşdürülməsi, baş vermiş itkilərin səbəbləri şərh olunmalıdır.

İzahatlı arayışın aşağıdakı formada tərtib olunması məqsədəuyğun hesab edilə bilər:

1. Müəssisə təşkilati quruluşuna dair məlumat.

2. Uçot siyasətinin açıqlaması və onun əsas prin­sip­ləri.

3. Hesabat ili ərzində müəssisənin əsas fəaliyyətini əhatə edən gös­­təricilərinin xarakteristikası.

4. İstehsalat, təsərüfat-maliyyə göstəriciləri və on­la­­rın təhlili.

Müəssisənin təşkilati quruluşuna aid olan məlu­mat­da müəssisənin tam adı, təşkilati-hüquqi forması, yerləş­di­yi ünvanı, dövlət qeydiyyatından keçmə­si­nə dair məlu­mat, nizamnamə kapitalının həcmi, səhmdarların siya­hı­sı, müəssisə fəaliyyətində iştirak edən böyük həc­mli kom­mersiya və digər müəssisələrə dair məlumatlar əks olun­ma­lıdır.

Uçot siyasətinin açıqlanması və onun əsas prin­sip­ləri bölməsində müəs­si­sədə aparılan mühasibat uçotunun for­ma­sı, prinsipləri və standartları, mate­ri­a l-istehsal ehtiyat­la­rı­nın uçotunun aparılmasına dair informasiyalar, uçot siya­sətinin elementləri, hesabat ili dövründə uçot siya­sə­tin­də­­ki dəyişikliklər əks olunur.

Hesabat ili ərzində müəssisənin əsas fəaliyyəti gös­tə­riciləri bölməsində cari, investisiya və maliyyə fəa­liy­yəti, məhsul satışının həcmi, göstərilən işlər və xidmətlər, müəssisənin hesabat ilində sərf etdiyi investisiya, əmlak və maliyyə vəziyyətinin dəyişilməsi və onun səbəbləri mühasibat hesabatından istifadə edən maraqlı şəxslərin istifadəsi üçün əlavə məlumatlar göstərilir.

İstehsalat təsərüfat-maliyyə göstəriciləri və onların təhlili bölməsində hesabat ili dövründə aparılan analitik təhlil və hesabat formalarından istifadə etməklə müəs­si­sə­nin bütün iş fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi, bazar mü­nasibətlərində onun mövqeyi, işgüzar fəaliyyəti ət­raf­lı gös­tərilməlidir.

Bu göstəricilər sistemində müəssisənin əsas və­sa­i­t­i­nin, qeyri-maddi aktiv­lərinin, maliyyə qoyuluşlarının, de­bi­tor və kreditor borclarının vəziyyətini əks et­dirən əsas­lı informasiyalar, həmiçinin müəssisənin istehsal gü­cü­nün daha da ge­nişlənməsi üzrə aparılan əməliyyatlar əks olunmalıdır. Belə məlumatlar müəy­yən analitik şərh­li cədvəllərin əlavə olunması ilə də ətraflı genişlənə bilər. Mə­lumatlarda məhsul satışından daxil olan pul vəsaiti, balans mənfəəti, təmiz gəlir, müəssisənin əsas fəaliyyəti üzrə rentabellik, əmlakın vəziyyətini xarak­te­ri­zə edən, maliyyə vəziyyəti göstəriciləri şərh olunmalıdır.

İllik mühasibat (maliyyə) hesabatına izahatlı ara­yış­da müəssisənin gələcək dövrü üçün mü­hüm iqtisadi və maliyyə göstəricilərinin perspektivlər əks et­di­rən informa­siya­lar (bir neçə il ərzində), investisiyanın həc­mi, maliyyə qoyu­Lu­şu, iqtisadi faydalılığın artırılması və mü­hasi­bat hesabatının hazırlanıb qur­tar­dığı vaxtdan, təqdim olunduğu qədər yaran­mış yeni nəticələ­rə dair əlavə təkliflər də göstərilməlidir.

Özünüyoxlama sualları

1. İqtisadi informasiya sistemində hesabatın nə kimi rolu vardır?

2. Mühasibat (maliyyə) hesabatının tərkiinə hansı hesabat formaları daxildir?

3. İllik mühasibat (maliyyə) hesabatının tərtibinə qədər hansı hazırlıq işləri yerinə yetirilməlidir?

4. Hansı balans növləri mövcuddur?

5. Balansın əsas konsepsiyasını izah edin?

6. Balansın aktiv və passiv maddələri necə qiymətləndirilir?

7. Balansın ümumi bölmələri necə qiymətləndirilir?

BÖLMƏ III. AUDİT FƏALİYYƏTİNİN ƏSASLARI VƏ TƏŞKİLİ

I MÖVZU. AUDİTİN MAHİYYƏTİ, ƏHƏMİYYƏTİ VƏ TƏŞKİLİ

1.1. Auditin mahiyyəti, əhəmiyyəti və vəzifələri

1.2. Azərbaycanda auditin yaranması və inkişafı

1.3. Auditin formaları

1.4. Auditin təşkili və nəticələrinin rəsmiyyətə salınması

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

1. V.Novruzov. «Azərbaycanda audit sisteminin islahatı konsepsiyası», «Maliyyə və uçot» jurnalı ,№ 3-4, 2000

2. İ.Abbasov «Auditin nəzəri məsələləri», Bakı Biznes Universiteti, 1997

3. Ə.Daşdəmirov «Bazar iqtisadiyyatı şəraitində müstəqil maliyyə nəzarəti kimi auditin rolu», «Maliyyə və uçot» jurnalı, № 5-6, 1999

1.1. Auditin mahiyyəti, əhəmiyyəti və vəzifələri

Auditor ixtisasının bir neçə yüz illərdən artıq inkişaf tarixi vardır. Hələ bizım eradan əvvəl, təxminən 200-cü ildə Rim imperiyasi dövründə maliyyə və məhkəmə işlərini aparan vəzifəIi şəxslər dövlət mühasiblərinin fəaliyyəti üzərində nəzarət edirdilər.

Nəzarət xidmətini yerinə yetirən vəzifəli şəxsiərin hesabatları Rimə göndərilıir və dinlənilirdi. Belə təcrübə ilə əlaqədar olaraq «auditor» termini yaranmışdır ki, bu da latinca «dinləyici» mənasını ifadə edir.

Amerikada auditor yoxlaması formasında ilk əməliyyat 1631-ci lidə Hollandiyadan ABŞ-ın Plimuta, Massaqusets ştatına mühasib göndərilmiş və ödənilməmiş borcların vəziyyəti yoxlanılmışdır, Lakin auditin qanunvericilik vətəni Böyük Britaniya hesab olunur ki, 1844-cü ildə şirkətlər haqqında bir sira qanunlar qəbul olunmuşdur. Həmin qanunlara görə şirkətlər ildə bir dəfədən az olmayaraq xüsusi mütəxəssislər - dəvət etməklə mühasibat əməliyyatlari üzrə yoxlamalar təşkil etməlı və onun nəticələrini xüsusi hesabatla səhmdarların yığıncağında müzakirə etməli idilər.

Bütün dünya ölkələrinin təcrübəsi göstərir ki, təsərrüfatdaxili iqtisadi nəzarət yeni idaretmə sistemində mühüm vasitələrdən hesab olunur. Tarixi baxımdan iqtisadı əməliyyatların aparılmasında idarə etmədə nəzarətin böyük roluna həmişə diqqət verilmişdir. Tarixçilərin təsdiq etdiyinə görə insanlar hesabatın müxtəlif formaları ilə 6000 il bundan əvvəl tanış olmuşlar,

Bir sıra fundamental iqtisadi proseslərin həllində uçot və iqtisadi nəza­rə­tin vacibliyi orta əsr alimləri tərəfindən qeyd olunmuşdur. Hətta belə fikirlərdə Platonun və Aristotelin adları çəkılır. O vaxtlar uçot və iqtisadi nəzarət haqqında müəyyən fikirlər olmasına baxmayaraq az yazılar dərc olunmuşdur.

Auditor haqqında ilk sənəd Avropanın digər məkanında müəyyən olun­muşdur. İngilisdilli ölkələr içərisində auditor fəaliyyətinə aid olan məlumatlar, alimlərin müəyyən etdiyinə görə 1130-cu ildə İngiltərə və Şotlandiyanin «Xəzinə» adlanan arxivində saxlanılan sənədlər içərisində aşkar edilmişdir.

Bununla əlaqədar olaraq qeyd olunmalıdır ki, 24 mart 1324-cü ildə İngil­tə­rənin Kralı II Eduard özünün xüsusi fərmanı ilə üç şəxsi dövlət auditoru tə­yin etmişdir. Düzdür, o vaxtlar həmin şəxslər hazırda bizım düşündüyümüz au­ditor keyfiyyətinə malik olmamışlar. Lakin elan olunmuş Kral fərmanından müəyyən olunur ki, həmin şəxslər auditor vəzifələrini icra etmişlər.

Müasir dövrdə idarəetmə sistemində nəzarət elə bir sahədir ki, ondan ge­niş istifadə edilməsi əsasında ölkə iqtisadiyyatının hansı sahəsindən asılı ol­ma­ya­raq, istər müəyyən müəssisə və şirkətin təsərrüfat-maliyyə fəaliyyətinə aid ol­sun, istərsə də dövlət quruluşu və iqtisadiyyatı ilə əlaqədar məsələlər olsun, on­dan istifadə olunması ilə mövcud fakt və dəqiq vəziyyət araşdırıla və öy­rə­ni­lə bilir, fəaliyyətin daha da inkişafı, təkmilləşməsinə dair düzgün, real qərarlar qəbul edilməsinə əsas verir.

Müasir şəraitdə ölkə iqtisadiyyatının inkişafında audit nəzarətinin xüsusi əhəmiyyəti və rolu qeyd olunmalıdır. Hazırda bütün dünya öikələrində audit xidməti geniş şəkildə inkişaf etmiş və iqtisadiyyatın bütün sahələrində özünün nəzarətedici mövqeyini əsaslı şəkildə möhkəmləndirmişdir. Qərb ölkələrində auditin 150-ildən artıq inkişaf tarixi vardır.

Ümumiyyətlə, dünya öikələrində audit fəaliyyətinin əsaslı inkişafı audit üz­rə transmilli şirkət və firmaların yaradılmasına, onların fillallarının təşkilinə im­kan vermişdir. Firmaların auditor xidmətləri çox yüksək səviyyədə qiymət­lən­dirılır. Bunun nəticəsidir ki, 1988-ci ildə dünya ölkələrində olan auditor firmalarının gəliri 6,5 milyon ABŞ dolları həcmində olmuşdur.

Qeyd etmək lazımdır ki, mühasib-auditorlar Böyük Brilaniyada XIX əs­rin ortalarında fəaliyyətə başlamışdır. 1862-ci ildə İngiltərədə, 1867-ci ildə Fran­sa­da və 1937-ci ildə ABŞ-da auditin labüdlüyü haqqında qanun qəbul edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası iqtisadiyyatının hazırkı inkişaf mərhələsi nəza­rət sisteminin daha da genişlənməsi və onun bütün imkanlarından tam istifadə edilməsini qarşıya qoyur. Respublikamızda ixtisaslaşdırılmış müstəqil nəzarət funksiyasını yerinə yetirən audit xidmətindən daha geniş və səmərəli istifadə olunmalıdır.

Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, audit üzrə Beynəlxalq Sıandartların mü­əy­yən etdiyi qaydalara görə bütün dünya ölkələrində hər bir müəssisə və şir­kətin illik mühasibat uçotu və hesabatı audit yoxlamasından keçdikdən, ona audit rəyi verildikdən sonra həmin hesabat ölkənin maliyyə vergi orqanları və kə­nar şəxsləri tərəfindən hesabat hüququnda qəbul olunur. Audit yoxla­ma­sından keçməyən mühasibat hesabatı qanuni hesabat kimi qəbul oluna bilməz.

Auditor müəssisə təsərrüfat- maliyyə fəaliyyətini yoxlamaq və onun göstəricilərinin etibarlı olduğunu muəyyən etməklə yanaşı, xərclərin düzgün sərf olunması,mənfəətin artırılması və təsərrüfat fəaliyyətinin yaxşılaşdırılması üçün konkret tədbirlər planı tərtib edir. Auditi müəyyən mənada sahibkarlıq fəaliyyətinin ekspertizası adlandırmaq olar. Göstərilən vəzifənin həlli audito­run iqtisadi subyekt ilə bağladığı müqavilə əsasında yerinə yetirilir. Ona görə də auditor yüksək biliyə malik olan mütəxəssis olmaqla yanaşı, səriştəli və müs­təqilliyini tə'min etmə xarakterinə malik olan şəxs olmalıdır.

Azərbaycan Respublikasında auditor fəaliyyətinin təşkili və onun həyata keçirilməsi respublikanın 16 sentyabr 1994-cü il tarixli «Auditor xidməti haq­qında» Qanunun qəbul olunması ilə başlanmışdır. Həmin Qanuna əsasən Azər­­baycan Respublikasının Auditorlar Palatası yaradılmışdır. Auditorlar Palatası respublikada auditor xidmətinin dövlət tənzimlənınəsini və inkişafını təşkil edən, mülkiyyətçilərin əmlak hüquqlarını, dövlətin və təsərrüfat sistem­lə­ri­nin, auditorların mənafelərini müdafiə edən, sərbəst auditorların və auditor­lar təşkilatlarının fəaliyyətinə nəzarət edən müstəqil maliyyə orqanıdır.

Auditorlar Palatası haqqında qanunda deyildiyi kimi, «Audit əmtəə isıeh­sa­lı və satışı, xidmət göstərilməsi ilə məşğul olan təsərrüfat subyektlərinə mü­ha­sibat uçotunun dəqiq və dürüst aparılmasının mühasibat və maliyyə he­sa­bat­larının müstəqil yoxlanılmasıdır». Audit xidməti sahibkarlıq fəəliyyəti ol­maq­la, sifarişçiyə xidmət göstərilməsi, sifarişçinin maliyyə vəziyyətinin yaxşı­laş­dırilması vəzifələrini yerinə yetirir.

Audit fəaliyyətinin həyata keçirilməsi və təkmilləşdirilməsi sahəsində ke­çən dövr ərzində müəyyən işlər görülmüşdür. 1999-cu ilin iyun ayında res­pub­­li­kamızda ABŞ-ın Daxili Auditorlar Institutunun «Audit-Azərbaycan» bölmə­sinin acılması da aparılan işlərin nəticəsidir. Nəzərə almaq lazımdır ki, ABŞ-da fəaliyyət göstərən Daxili Auditorlar İnstitutu dünyanın hər yerində fəaliyyət göstərən auditorları təşkilatlandırır və bu peşəni daha da inkişaf etdirmək üçün köməkliklər göstərir.

ABŞ-da yüksək ixtisaslı mütəxəssislər hazırlamaq imkanına malik olan daxili auditorlar təşkilatı 1941-ci ildə yaradılmış və Daxili Auditorlar İnstitutu adlanmışdır. İnstitut özünün beynəlxalq mərkəzini 1970-ci ilin əvvəllərindən Florida Ştatına köçürülmüşdür.

Hazırda İnstitut dünya ölkələrində fəaliyyətdə olan auditorlar təşkilatları içərisində özünün yüksək səviyyəli mütəxəssisliyi ilə fərqlənir. İnstitutun ABŞ-da bölmələrindən başqa həmin ixtisas profili üzrə Avstraliyada, KXR-da, Hindistanda, Izraildə, Yaponiyada, Malayziyada, Yeni Zellandiyada, Cənubi Amerikada, Böyük Britaniyada və Şımali İrlandiyada milli İnstitutlar vardır. İnstitut özünün fəal İşi ilə daxili auditorların fəaliyyətini əlaqələndirməklə, ümumi təhsilin genişləndirilməsi ilə yanaşı, auditor təcrübəsi ilə əlaqədar olan məsələlərə aid müəyyən normaların tərtib olunmasını həyata keçirir.

Bununla yanaşı, respublikamızda auditorlar fəaliyyətinin daha da geniş­lən­məsinə ehtiyac vardır. Xüsusilə respublikamızda nazirlik, komitə və başqa mərkəzi icra hakimiyyəti orqanlarında mövcud olan nəzarət-təftiş qruplarının ləğv olunması auditor xidmətinin hərtərəfli genişlənməsi üçün şərait yarat­mış­dır, Audit xidmətindən sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan müəssisələrlə ya­na­şı, bütün idarə, müəssisələrdə və şirkətlərdə istifadə olunmalıdır. Res­pub­li­ka­da audit xidmətinin daha da genişləndirilməsi məqsədilə «Audit xidməti haq­qında» qanunda müəyyən əlavələr edilməsinə ehtiyac vardır.

Dünya ölkələrinin audit təcrübəsindən istifadə edərək və qəbul olunmuş Beynəlxalq Audit Slandartlarına uyğun olaraq respublikadakı sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan müəssisələrin, şirkətlərin, dövlət müəssisələrinin audit yoxlamalarından keçmələri və onların illik maliyyə hesablarına auditor rəyinin verilməsinin labüdlüyünün həll olunması məqsədəuyğun olar və həmin mü­əs­sisələrin qarşılarında qoyulmuş vəzifələrin yerinə yetirilməsində nəzarəti təmin etmiş olardı. Qeyd etmək lazımdır ki, hazırda bəzi dövlət müəssisələrində illik təsərrüfat-maliyyə fəaliyyətinin təftişinin təğv olunması, onların fəaliyyətində ciddi çatışmazlıqların əmələ gəlməsi ilə nəticələnməsi məlum məsələlərdəndir.

Beləliklə, göstərilənlər belə nəticəyə əsas verir ki, bazar iqtisadiyyatına ke­çid şəraitində təsərrüfatdaxili nəzarət, audit nəzarəti və təsərrüfatın idarə olun­ması ilə əlaqədar olan digər nəzarət formaları hərtərəfli genişlənməli və təkmil­ləşdirilməlidir.

Nəzarət - idarəetmədə ən vacib vasitələrdən biridir. Heç bir idarəetmənin onun fəaliyyətinə aid olan qaununçuluğun düzgün yerinə yetirilməsinə nəzarət olmadan faydalı hesab etmək olmaz. Nəzarətsizliyin hərc-mərcliklə nəticə­lən­mə­sini sübut etməyə ehtiyac yoxdur.

Auditor fəaliyyətinin əsas məqsədi iqtisadi subyektlərin mühasibat (ma­liy­yə) hesabatlarının düzgünlüyünü və onların apardıqları maliyyə və təsər­rü­fat əməliyyatlarının mövcud olan qanunvericiliyə və normativ aktlarda uy­ğun­lu­ğunu müəyyən etməkdir.

Beləliklə, audit yoxlamasının məqsədi maliyyə hesabatlarının yoxlanması ilə, hesabatların düzgünlüyünün təsdiqi və ya onların qeyri-düzgün olmasının müəyyən olunması, yoxlanılan dövrdə məsrəflərin, gəlirlərin və müəssisə fəaliyyətinin maliyyə nəticələrinin uçotda və hesabatda tam, düzgün və dəqiq əks etdirilməsinin yoxlanılması, mühasibat uçotunun və hesabatlarının təşkili və tərtibi qaydalarını tənzımləyən qanunvericiliyə və normativ sənədlərə əməl olunmasına nəzarət və müəssisə əmlakının daha səmərəli istifadə imkanlarının müəyyən olunmasıdır.

Azərbaycan Respublikasının Auditorlar Palatası haqqında Əsasnamənin 13-cü maddəsində sərbəst auditorlar və auditor təşkilatlarının vəzifələrİ aşağıdakı qaydada müəyyən olunmuşdur.

• auditin aparılmasında Azərbaycan Respublikası qanunvericiliyini tələb­lərinə hökmən rlayət etmək;

• auditor yoxlamalarını və digər xidmətlərini keyfiyyətli həyata keçirmək;

• yoxlanmalı müəssisədə şəxsi əmlak mənafeyi, yoxlanılan müəssisənin rəh­bərliyindən hər hansı, şəxslə birbaşa qohumluq əlaqəsi, müəssisənin təsis­çi­si, mülkiyyətçisi və ya səhmdar olduqda, müəssisədə bundan əvvəl öz peşə fəa­liy­yəti ilə bağlı xidmətlər göstərdikdə auditorlara həmin müəssisələrdə audit aparmaq qadağandır və bu barədə sifarişçiyə xəbər verilməlidir;

• sifarişçinin mühasibat uçotunun və hesabatının vəziyyətinin düz­gün­­lüyünü, qüvvədə olan qanunlara və normativ aktlara uyğunluğunü yoxlamaq;

• auditin aparılması zamanı aşkar edilmiş bütün pozuntular, mühasibat uço­tunun aparılması və hesabatların tərtibi llə bağlı pozuntular haqqında sifarişçinin rəhbərliyinə məlumat vermək;

· sifarişçinin tələbi ilə aparılan audit zamanı əldə edilən məlumatı (məhkəmə orqanlarının tələb etdiyi hallar olmaqla) məxvi saxlamaq;

· yoxlama gedişində alınmış və ya tərtib edilmiş sənədlərin qorunub sax­an­masını təmin etmək.

1.2 Azərbaycanda auditin yaranması və inkişafı

Azərbaycan Respublikasında auditin yaranması bilavasitə respublikada suvereriliyin əldə edilməsi və bazar iqtisadiyyatına keçidlə əlaqədar, iqtisadi subyektlərin təsərrüfat-maliyyə fəaliyyəti üzərində iqtisadi nəzarət sisteminin yenidən qurulması ilə əlaqədar həll olunmuşdur.

Məlumudur ki, keçmiş SSRİ tərkibində olan ölkələrdə və o cümlədən Azər­baycan Respublikasında idarə və müəssisələrin təsərrüfat-maliyyə fəa­liy­yə­ti üzərində iqtisadi nəzarət həmin dövrdə mövcud olan inzibati-amirlik sis­temi tələbləri əsasında aparılırdı. Beləliklə, Azərbaycanda ümumiyyətlə audit yox idi. Ölkə daxilində bütün iqtisadi nəzarət sistemi nazirliklərin, birliklərin tabeçiliyində təşkil olunmuş nəzarət - təftiş orqanları tərəfindən aparılırdı.

Rusiya iqtisadiyyatında auditor xidmətinin təşkili ilə əlaqədar olaraq təşəbbüslər olsa da, onlar əsaslı şəkildə inkişaf etməmişdir. Bəzi məlumatlara görə Rusiyada auditor ixtisası I Pyotr tərəfindəh müəyyən olunmuşdur. Rusiyada auditoru andlı mühasib adlandırırdılar. Tarixən üç dəfə 1889, 1912 və 1928-ci illərdə auditor İnstitutunun yaradılmasına təşəbbüslər olmasına baxmayaraq, nəticəsiz olmuşdur.

Azərbaycan Respublikasında auditor fəaliyyətinin təşkili ilə əlaqədar olaraq 1991-ci ilin iyulun 31-də Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti respublika Maliyyə Nazirliyi yanında «Təsərrüfat Hesablı Auditor Mərkə­zi»­nin yaradılması haqqında qərar qəbul etmişdir.

Həmin qərarın icrası ilə əlaqədar olaraq «Təsərrüfat Hesablı Auditor Mər­kəzi haqqında Əsasnamə» təsdiq olunmuşdur. Azərbaycan Respublikası Ma­liyyə Nazirliyı yanında Təsərrüfat hesablı Auditor Mərkəzi nazirliklər və baş idarələrin, müəssisə, idarə və təşkilatların kooperativlərin sifarişləri əsasın­da, habelə hüquq mühafizə orqanlarının tələbi ilə müqavilə üzrə haqqı ödənil­mək­lə, təftiş və yoxlamalar keçirilməli, təsərrüfat mexanizmini təkmil­ləş­dirilməsinə dair metodiki və əməli yardım göstərilməsi müəyyən olunmuşdur.

Auditor Mərkəzinin işinin həcmi şəraiti və yoxlamalar keçirilməsi təsər­rü­fat mexanizminin təkmilləşdirilməsinə dair metodik və əməli yardım göstəril­məsi üçün sifarişçilərlə başlanan müqavilələrin məbləği ilə müəyyən olunurdu.

Daha sonra 27 mart 1992-ci il tarixli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə respublika Maliyyə Nazirliyində Lisenziya Komissiyası yaradılmışdı.

1994-1996-cı lilərdə Azərbaycan Respublikasında beynəlxalq standartlara uyğun olan müstəqil auditor xidmətinin təşkili ilə əlaqədar olaraq normativ - hüquqi aktlar qəbul edildi. 1994-cü ilin sentyabrın 16-da «Auditor xidməti haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanunu qəbul olunmuşdur.

1995-ci ilin iyunun 20-də Azərbaycan Respublikası Auditorlar Palatasının təş­kili ilə əlaqədar qərar qəbul olunmuşdur. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 1995-ci il 19 sentyabr tarixli qərarı ilə «Azərbaycan Respublikası Auditorlar Palatası haqqında Əsasnamə» qəbul olundu. Beləliklə, 1996-cı ilin aprelindən Azərbaycan Respublikasının Auditorlar Palatası öz fəaliyyətinə başlamışdır.

Auditorlar Palatasına Azərbaycan Respublikası ərazisində auditor xid­mə­ti­nin dövlət tənzimlənməsini təşkil etmək, bu sahənin inkişafına, təkmilləş­diril­mə­sinə yönəldılmış normativ aktlar, tədbirlər sistemi hazırlamaq, dövlətin, tə­sər­rüfat subyektlərinin və auditorların mənafeyini müdafiəsini tə'min etmək, au­ditorların fəaliyyətinə nəzarət etmək vəzifəsinin yerinə yetirilməsi həvalə edilmişdir.

Auditorlar Palatası fəaliyyətə başlaqıqdan sonra xeyli işlər görülmüşdür. 1996-2000-ci illər ərzində Respublikada göstərilən auditor xidmətinin həcmi 3,3 milyard manatdan 15,6 milyard manata qədər, yəni 4,7 dəfə artmışdır. Həmin dövrdə keçirilən imtahanlarda 203 nəfər Azərbaycan vətəndaşı auditor adı almaq üçün müvafiq qaydada imtahanlarda iştirak etmiş və onlardan 151 nəfərinə Lisenziya verilmişdir. Onların böyük bir hissəsi beynəlxalq təşkilatların iştirakı ilə keçirilən kurslarda öz İxtisaslarını artırımışlar.

Auditor Palatası yaranana qədər Azərbaycan Respublikası - Maliyyə Na­zir­liyİ yanında təşkil olunmuş «Azəri-audit» mərkəzi tərəfindən 15 avqusı 1995-ci ildə 24 nəfər imtahan vermiş və onlara da respublika Auditorlar Pa­la­ta­sının Lisenziyası verilmlişdir. 1996-2000-ci illər ərzində Azərbaycan Res­pub­li­kasında 26 yerli və 6 xarici ölkə təşkilatına auditor fəaliyyəti ilə məşğul olmaq üçün Lisenziyalar verilmişdir

1.3. Auditin formaları

Auditor fəaliyyəti, sahibkarlıq fəaliyyəti olmaqla sifarişçi ilə bağlanmış müqavilə əsasında iqtisadi subyektin təsərrüfat-maliyyə fəaliyyətini əhatə edən mühasibat (maliyyə) hesabatı göstəricilərini mühasibat sənədlərini vergi dek­la­ra­siyası, maliyyə öhdəçiliklərini yoxlamaq və digər xidmətlər göstərmək vəzi­fəsini yerinə yetirir. Audit iqtisadi subyektin maliyyə göstəricilərinin eti­bar­­lilığını yoxlamaqla yanaşı, onun təsərrüfat fəalyyətinin daha yüksək səviyyədə qurulması, idarə edilməsi və məsrəflərin məqsədəuyğun sərf olunması ilə mənfəətin yüksəldilməsinə dair optimal təkliflər hazırlayır. Bununla əlaqədar olaraq bir qayda olaraq auditi sahibkarlığın ekspertizası adlandırırlar.

Qərb ölkələrinin geniş şəkildə inkişaf etdiyi bazar iqtisadiyyatı ölkələrində Auditor nəzarəti daxili və kənar auditə ayrılır.

Daxili audit idarəetmə nəzarəti sisteminin ayrılmaz və mühüm elementi olmaqla müstəqil, təminatverici və məşvərəqətçi fəaliyyətidir. Daxili audit müəs­sisədə şəffaf informasiya mühili yaratmaqla, onun fəaliyyətinin daha də­rin və əsaslı təhlilinə, daha səmərəli fəaliyyət sistemi yaratmağa şərait yaradır. Dünyanın bir sıra ölkələrində daxili audit ölkə iqtisadiyyatı üçün məcburi hesab olunaraq bütün tabeçiliyində müəssisə olan birliklərdə təşkil olunur.

Daxili audit müəssisə tərkibində müstəqil struktur bölməsi və ştat vahidi kimi fəaliyyət göstərir və daxilı nəzarət orqanı olmaqla, yalnız müəssisənin rəhbərinə və ya direktorlar şurasına tabedir, onun müəyyən etdiyi məsələlərı araşdıraraq nəticələri haqqında yalnız ona hesabat və informasiya verir.

Daxili auditin təfəb olunan şəkildə təşkil olunması müəssisənin tərkibində fəa­liyyət göstərən digər bölmə və şöbələri, maddi-məsul şəxslərin öz xidməti və­­zifələrinin yerinə yetirilməsi məsuliyyətini artırmağa, təsərrüfat əməliyyat­la­rı­nın icrasında neqativ halların qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır. Bu­nunla yanaşı daxili audit audit üçün bir sıra əsaslı məsələlərdə informasiya mən­bəi olmaqla, mövcud qanunçuluğun gözlənilməsində böyük əhəmiyyəti vardır.

Kənar audit təsərrüfat subyektinin mühasibat uçotunun və mühasibat (ma­­liyyə) hesabatının düzgünlüyünü obyektiv qiymətləndirmək məqsədi ilə aparılır.

Kənar audit müstəqil, sərbəst auditorlar və ya auditor firmaları tərəfin­dən qarşılıqlı bağlanmış müqavilə (sifariş) əsasında icra olunur. Kənar auditi fərqləndirən xüsusi cəhət ondadır ki, auditor yoxlaması aparan auditorlar həmin müəssisədə heç bir maraqları olmur. Başqa sözlə deyilərsə onlar həmin müəssisənin təsisçiləri, mülkiyyət sahibləri, səhmdarların və ya mühasibat (ma­liyyə) hesabatı, mühasibat uçotu fəaliyyətinə cavabdeh olan şəxslər, müəs­sisə rəhbərliyi ilə xidməti, qohumluq əlaqələri olmayan şəxslərdir.

Mövcud olan qanunçuluğa görə iqtisadi subyektə müəyyən komersiya və digər şəxsi əlaqələri olan auditor firmalarının auditorları həmin müəssisədə auditor yoxlaması apara bilməzlər. Belə hallar müəyyən olunduqda auditor aparan şəxslərin auditorluq hüquqi ilə əlaqədar lisenziya ləğv oluna bilər.

Kənar auditin əsas məqsədi aşağıdakılardır:

• Müəssisə maliyyə fəaliyyəti ilə əlaqədar olan mühasibat uçotu, hesabatı göstəricilərinin tam, etibarlı və düzgün olunmasının yoxlaması;

• Uçot, hesabatın aparılması, müəssisə aktivinin öhdəçiliyinin və özünə­məx­sus kapitalının tənzimlənməsini müəyyən edən qanunvericilik və normativ aktların düzgün icrasına nəzarət;

• Özünəməxsus əsas və dövriyyə vəsaitlərin, maliyyə ehtiyatlarının və kə­nar mənbələrdən cəlb etməklə istifadə olunması imkarnlarını müəyyənləş­dir­mək;

• Vergi ödənişi uzrə hesablamaların düzgünlüyü və müəssisə maliyyə və­ziy­­yətinin yüksəidilməsi ilə əlaqədar optimal təkliftərin hazırlanması;

• Müəssisə mühasibat balansının, mənfəət və zərərlər, əsas kapitalın hə­rə­kəti və illik mühasibat (maliyyə) hesabatına əlavə olunmuş izahatlı arayışda əks olunmuş göstəricilərin düzgünlüyünün yoxlanılması və s.

Kənar auditin nəticələri ilə əlaqədar olaraq auditorlar və ya auditor fir­ma­sı tərəfindən yoxlanılan müəssisədə mühasibat uçotu, hesabatının daxili nə­za­rəti vəziyyətinə və illik hesabatın düzgünlüyü haqqında yazılı rəy tərtib olu­nur. Sifarişçi ilə bağlanmış müqaviləyə uyğun olaraq kənar auditor sifarişçi üçün müxtəlif layihələr, biznes-planı, arayışlar da tərtib etməklə onu müəssisə rəhbərliyinə təqdim edə bilərlər. Nəzərə almaq lazımdır ki, müəssisə auditoru yoxlama aparmaq üçün sərbəst özü seçir.

Azərbaycan Respublikasının «Auditor xidməti» haqqında qanunda mü­əy­­yən olunmuşdur ki, audit yoxlaması məcburi və ya könüllü (təsərrüfat sub­ye­ktini öz təşəbbüsü ilə) ola bilər. Qanunvericiliyə görə öz maliyyə he­sa­bat­la­rı­nı dərc etdirməli olan təsərrüfat subyektləri üçün, habelə qanunvericilik aktları liə bilavasitə nəzərdə tutulmuş hallarda və ya səlahiyyətli dövlət orqanlarının müvafiq qərarına əsasən (sifarişçi ilə) həyata keçirilən audit məcburi, digər hallarda isə könüllüdür.

Mövcud qanunvericiliyə görə səhmdar cəmiyyətləri, xarici invesıisiyalı mü­­əs­sisələr, banklar və digər kredit təşkilatları, məhdud məsuliyyətli müəs­sisələr, invesıisiya fondları, maliyyə-sənaye qrupları üzrə audit məcburidir.

Könüllü audit iqtisadi subyektin qərarı üzrə auditor firması və ya audit­or­la bağlanmış müqavilə əsasında həyata keçirılır. Belə yoxlamanın xüsusiy­yətinin ümumi həcmini və göstəricilərinin miqyasını sifarişçi müəyyən edir.

1.4. Auditin təşkili və nəticələrinin rəsmiyyətə salınması

Müəssisələrdə auditor fəaliyyətinin başlanması və təşkilində ilk mərhələ sifarişçinin seçilməsidir. Hər bir müəssisədə aparılmış auditor fəaliyyəti ilk növbədə seçilən müəssisənin xüsusiyyətlərindən, onların iş həcmindən və auditin keçirilmə vaxtından xeyli asılıdır.

Məlumdur ki, auditor fəaliyyəti mövsümi fəaliyyət daşıyır, yə'nı audit bir qayda olaraq hər bir müəssisədə ilin yekunu ilə əlaqədar olaraq aparılır. Lakin au­ditor firmaları sahibkar olmaqla, daimi fəaliyyət göstərməli və mənfəət əldə et­məlidirlər. Ona görə də auditor firmaları ilin yekunu ilə əlaqədar olaraq auditor. yoxlaması aparmaqla yanaşı, digər nəzarət formaları ilə də məşğul olmalıdırlar.

Bununla əlaqədar olaraq auditor firmaları və sərbəst auditorlar öz sifariş­çi­lərində mühasibat uçotunun səhmana salınması, mühasibat (maliyyə) hesa­ba­tı­nın tərtib olunması, onlarda təhlil əməliyyatlarının aparılması, məsləhətlər verilməsi və sair məsələlərlə məşğul olmalıdırlar.

Auditor xidmətinin vacib məsələlərindən biri yoxlamanın yüksək səviy­yə­də keçirilməsidir. Bu isə, ilk növbədə firmanın auditor kadrlarının keyfiyyəti, onların ixtisas təcrübəsi, auditor prinsipləri və slandartlarının düzgün tətbiq olunması, nəzarətin mövcud olan metodoloji prinsiplərinin öyrənilıb təcrübədə istifadə olunması və sair göstərtcilərdən asılıdır.

Bu da gizli deyil ki, sərbəst bazar iqtisadiyyatına keçid dövründə ölkədə neqativ halların genişlənməsi müşahidə olunur. Xüsusilə mövcud olan əmlakın və pul vəsaitinin mənimsənilməsi, saxtakarlıq, korrupsiya və iqtisadi cinsiyyət əməliyyatları xeyli artmışdır.

Belə bir şəraitdə hər bir auditor təşkilatının sifarişçini seçməsi çox ciddi və vacib məsələdir, Bu xüsusilə ona görə lazımdır ki, auditor firması qazandığı imicini itirməsin.

Mövcud olan qanunvericiliyə görə auditor xidməti hər hansı iqtisadi sub­yek­tin təşkilati-hüquqi və mülkiyyət formasından asılı olmayaraq, göstərilə bi­lər. Bunun əsasında iqtisadi subyekt sərbəst auditoru və auditor firmasını özü sər­bəst seçir.

Sifariçi müəssisə auditor xidməti göstərilməsinə dair auditor təşkilatına şifahi və yazılı müraciət etməklə, auditor xidməti göstərilməsini məqsədini və audit prosesində yoxlanılması olan zəruri məsələləri, audit yoxlamasının həcmini göstərir. Auditor firması qarşıya qoyulan məsələ ilə əlaqədar olaraq, sifarişçiyə razilığa dair cavab verir.

Sifarişçiyə cavab verməzdən əvvəl auditor işin həcmini müəyyən etmək məqsədilə, zəruri hallarda audit aparılacaq obyektdə sifarişçi müəssisənin təsərrüfat maliyyə göstəricilərinin öyrənilməsi ilə əlaqədar olaraq müəyyən tədqiqat apara bilər.

Bütün bu göstəricilər Azəraycan respublikası Auditorlar Palatası Şura­sının 1999-cu il 7 dekabr tarixli qərarı ilə təsdiq olunmuş «Audit aparılmasının şərtləri» (məktuböh-dəçilik) milli audit standartında öz əksini tapmışdır.

Məktub öhdəçilikdə audit aparılmasının şərtləri üzrə zəruri məlumatlar, auditorun öhdəlikləri, təsərrüfat subyektçinin öhdəlikləri göstərilməlidir. Bunun əsasında ilkin razılıq əldə edilir və auditor xidməti göstərilməsinə dair müqavilə bağlanır.

Müqavilənin tərtib olunması və rəsmiləşdirilməsi qaydası Azərbaycan Res­publikası Auditorlar Palatası Şurasının 1996-cı il 7 oktyabr tarixli qərarı ilə təsdiq edilmiş «Auditin aparılmasına dair müqavilə» mifli audit standar­tın­da müəyyənləşdirilmişdir.

Tərtib olunmuş müqavilə icrası və sifarişçi tərəfindən imza olunmaqla, 2 nüsxədən ibarət olmalıdır.

Auditin keçrilməsi haqqında təsərrüfat subyekti ilə müqavilə bağlandıqdan sonra auditin planaşdırılması mərhələsi başlanır.

Planlaşdırma mərhələsində auditin həcmi, yoxlanılan işlər və onların növləri, icra müddətləri müəyyən olunmaqla, təsərrüfat subyektinin mühasibat (maliyyə) hesabatının audit nəticələri ilə əlaqədar rəyin hazırlanması üçün lazım olan auditor əməliyyatlarının həcmini və növünün ardıcıllıqla göstərən audit proqramı hazırlanır.

Auditor planaşdırılması əsasən aşağıdakı mərhələlərə ayrılır:

a) Auditin ilkin planaşdırllması;

b) Auditin ümumi planının hazırlanması və tərtib edilməsi;

c) Audit proqramının hazırlanması və tərtib edilməsi. Azərbaycan Res­pub­­likasında fəaliyyət göstərən audit təşkilatlarının audit aparmaları fəaliy­yə­tini planaşdırmaq üçün mövcud olan qanunvericilik tələblərinə uyğun olaraq Azər­baycan Respublikası Auditorlar Palatası «Auditin planaşdırılması» milli audit standartında hazırlanınış və Şuranın 1999-cu il 24 mart tarixli qərarı ilə təsdiq etmişdir.

Qəbul olunmuş həmin slandartla auditin keçrilməsi ilə əlaqədar olan bütün əməliyyatlar müəyyənləşdirilir və müəyyən olunmuş prinsiplərə uyğun olaraq auditin icrası başlanılır.

Yoxlama dövründə auditor nəticə əldə etmək və sifarişçinin mühasibat (maliyyə) hesabatına dair etibarlı rəy tərtib olunması üçün vacib olan subutlar toplanmalıdır. Hə-min toplanan subutlar lazımi səviyyədə sənədləşdirilməlidir.

Auditor sənədləşdirilməsi auditin planaşdırılmasına dair sənədlər, müəs­si­sə­nin təşkilatı-hüquqi formasına aid olan məlumatlar, uçot sisteminin öyrəril­mə­si, mühasibat (maliyyə) hesabat göstəriciləri, mühasibat uçotu hesabları üz­rə qalıqlar və sair informasiyalar aiddir.

Audit qurtardıqdan sonra iş sənədləri auditorun mülkiyyəti olmaqla, onda qalır.

Azərbaycan Respublikasında auditorun iş sənədlərinin formasını, məz­mu­nunu və mahiyyətini müəyyənləşdirmək və auditin yekununu rəsmiləş­dir­mək məqsədilə Azərbaycan Respublikası Auditorlar Palatası 1996-cı il 13 no­yabr tarixli qərarı ilə «Auditin iş sənədləri Milli sıandartını» və 1997-ci il 4 fev­ral tarixli qərarı ilə «Auditorun yekun səndləri» milli sıandartlarını hazırlamış və təsdiq etmişdir.

Auditorun yekun səndləri aparılan yoxlama nəticəsində auditorun hazır­la­­dığı və sifalrşçiyə təqdim etdiyi audit aktından, auditor rəyindən və yekun sə­nəd­lərindən ibarətdir. Audit aktı və auditor rəyi yekun sənədlərinin tərtib hissəsidir.

Yekun sənədləri yoxlama nəticəsində auditorun müəyyən etdiyi mühüm faktları, nöqsanı və çalışmamazlıqları, onların aradan qaidırılmasına dair təklifləri və nəticələri müəyyən edən sənədlər sistemidir.

Auditor yoxlama nəticəsi ilə əlaqədar olan yekun sənədlərini təhvil aktı ilə sifarişçi müəssisənin rəhbərinə təhvil verməlidir.

Auditin təşkili və nəticələrinin rəsmiyyətə salınmasında mühüm mərhələ aparılan audit yoxlamasının nəticələrini əks etdirən auditor rəyinin tərtib olunmasıdır.

«Auditor xidməti haqqında» Azərbaycan Respublikasının Qanununun 8-ci maddəsində «Auditor rəyi auditorun (auditor təşkilatının) ınınzası və mö­hü­rü ilə təsdiq olunmuş, audit aparılan təsərrüfat subyektinin maliyyə vəziy­yə­ti­nə, maliyyə-təsərrüfat əməliyyatlarının qanuniliyinə, illik mühasibat hesabları mad­dələrinin doğruluğuna, mühasibat uçotunun mühüm vəziyyətinə verdiyi qiyməti əks etdirən və bütün hüquqi və fiziki şəxslər, dövlət hakimiyyəti və idarəetmə orqanları, habelə məhkəmə orqanları üçün hüquqi əhəmiyyəti olan rəsmi sənəddir».

Səlahiyyətli dövlət orqanlarının qərarına əsasən keçirilmiş yoxlamanın nə­ti­cələrini əks etdirən auditor rəyi Azərbaycan Respublikası prosessual qanun­vericiliyinə uyğun olaraq tə'yin edilmiş ekspertizanın rəyi ilə bərabər tutulur.

Azərbaycan Respublikası ərazisində fəaliyyət göstərən auditorlar təşkilatı və auditorlar fəaliyyətini tənzimlənınəsi ilə əlaqədar olaraq Azərbaycan Res­pub­­likası Auditorlar Palatası tərəfindən 1996-cı il 26 dekabr tarixli qərarla «Au­di­tor rəyləri» milli sıandarlı qəbul olunmuşdur. Qəbul olunmuş auditor rə­yində, onun tərtib olunması qaydaları, əks olunacaq əsas göstəricilər müəyyən olunmuşdur.

Auditor rəyinin formaları aşağıdakılardır:

· Şərtsiz müsbət rəy;

· Şərti müsbət rəy

· Mənfi rəy və rəy vermədən imtina etməklə, öz nəticələrini başqa formada ifadə etmək;

Şərtsiz müsbət rəy auditorun və ya auditor təşkilatının iqtisadi subyektləri mü­hasibat uçotu və mühasibat (maliyyə) hesabatının doğru və etibarlı olma­sı­na dair fikri göstərməklə, bildirilir ki, maliyyə sənədləri müəssisə tərəfindən qə­bul olunmuş mühasibat uçotu prinsiplərinə əsasən tərtib edilmiş və bu qay­da­lar Azərbaycan Respublikasında mühasibat uçotu, hesabatı və digər hüquqi akt­ların təbəqələrinə uyğundur.

Beləliklə, auditor iqtisadi subyektə şərtsiz müsbət rəyi o zaman verir ki, əgər aparılan yoxlama nəticəsində auditor qəti müəyyən etmişdir ki, sifariş­çi­nin maliyyə hesabatı, mühasibat uçotunun dövrü düzgün olan göstəriciləri əsa­sın­da tərtib olunmuş, iqtisadi subyektdə mühasibat uçotunun təşkili və apa­rılması müəyyən olunan prinsiplərə, tələblərə və qəbul olunmuş uçot si­ya­sə­tinə cavab verir, büdcəyə və digər fondlara ödəmələr vaxtında və düzgün he­sab­lanıb icra olunmuşdur, daxili nəzarət etibarlıdır və mühasibat (maliyyə) he­sa­batı bütün təsərrüfat-maliyyə fəaliyyətini əhatə edir.

Şərti müsbət rəy -məhdudiyyəti olan rəydir. Şərti müsbət rəy formasında auditor (auditor təşkilatı) təqdim etdiyi rəydə müəyyən əməliyyatların düzgün icra olunmadığını qeyd etməklə göstərir ki, hesabat dövrü ərzində müəssisənin bütün aktiv, pasivlərinin və təsərrüfat-maliyyə fəaliyyətinin uçot və hesabat gös­təriciləri Azərbaycan Respublikası qanunculuğunun tələblərinə uyğundur. Bununla yanaşı ayrı-ayrı uçot əməliyyatlarında buraxılmiş səhvləri, amarti­za­si­ya hesabatlarındakı yanlış əməliyyatların olmasını, bəzi təsərrüfat əməliyyat­larının uçotda düzgün müxabirləşmə verilməməsinə və sair nöqsanlara görə audit yoxlaması nəticəsi şərti müsbət rəylə rəsmiləşdirılır.

Auditorhesabatlara dair rəy verməkdən İmtina edərsə, o təqdim etdiyi ar­qu­mentlər əsasında yoxlama nəticəsi haqqında rəy hazırlanmanın mümkün ol­ma­dığını göstərir. Auditor yaranmış şəraitlə əlaqədar olaraq göstərir ki, mü­əs­si­sədə aparılan mühasibat uçotu və hesabatı əməliyyatları onun hesabat döv­rün­də aktiv və passivinin maliyyə-təsərrüfat nəticəsində düzgün əks olunmasını tə'min etmir.

Auditor rəy verməkdən imtina etdikdə, bunu lazımi səviyyədə əsaslan­dır­ma­lı və müəyyən olunmuş ciddi nöqsan, çatışmamazlıqları göstərməklə, təq­dim olunmuş hesabatın etibarlı olmadığını müəyyənləşdirir. Auditor rəy ver­mək­dən imtina edərkən göstərir ki, auditin aparılması zamanı faktların yox­la­ma­sının qeyri-mümkünlüyü müəyyən olunmuşdur.

Auditor rəyi iki nüsxədən ibarət tərtib olunur, onlardan biri təsərrüfat subyektinin rəhbərinə, digəri isə auditor təşkilatında qalır.

Özünüyoxlama sualları

1. Audit fəaliyyəti özündə nə əks etdirir?

2. Auditlə təştif və nəzarətin əsas fərqlərini izah edin?

3. Audit yoxlamasına dair müqavilənin tərkibi və məzmununu izah edin?

4. Auditorun müştəri qarşısındakı məktub-öhdəliyinin tərkibi və məzmununun mahiyyətini səciyyələndirin?

5. Auditn hansı formaları mövcuddur?

6. Auditor yoxlamasının planlaşdırılmasına hansı mərhələlər daxildir?

II MÖVZU. MÜƏSSİSƏNİN TƏSİS SƏNƏDLƏRİNİN, Nİ­ZAM­NAMƏ­ KAPİTALININ FORMALAŞMASININ VƏ TƏSİSÇİLƏRLƏ HESABLAŞMALARIN AUDİTİ

2.1. Təsis sənədlərinin və nizamnamə kapitalının formalaşmasının auditi

2.2. Təsisçilərlə hesablaşmaların uçditi

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

1. Kamışanov P.İ. Znakomtesğ: audit (orqanizaüiə i metodika proverok), M., : İVÜ «Marketinq», 1994

2.1. Təsis sənədlərinin və nizamnamə kapitalının formalaşmasının auditi

Müəssisənin təsis olunması ilə əlaqədar olan əməliyyatların auditi zamanı ilk növbədə həmin iqtisadi subyektin fəaliyyətə başlamasına dair hüquqi sə­nəd­lər yoxlanılmalıdır. Bununla əlaqədar olaraq təsisçilərin ümumi yığıncağı tə­rəfindən təsdiq olunmuş və mövcud olan qanunçuluğa uyğun olaraq qey­diy­yat­dan keçmiş iqtisadi subyektin nizamnaməsi və təsisedici müqavilə istifadə olunur.

Auditor yoxlamasında müəssisənin qeydiyyatdan keçmə vaxtı, hansı bank­­da hesabının və digər hesabların acılması, müəssisənin təsisçiləri və ni­za­m­­namə kapitalında onların qoyduqları əmlakın həcmi, hər bir təsisçinin ni­zam­­namə kapitalındakı iştirakının həqiqi göstəricilərə uyğunluğu müəyyən­ləş­dirilməlidir.

Audit əməliyyatlarının yoxlamasında eyni zamana iqtisadi subyektin döv­lət qeydiyyatından keçməsinə dair şəhadətnamənin olmasına diqqət veril­mə­li­dir. Nəzərə alınmalıdır ki, təsisçilərin nizamnamə kapitalına qoyulan vəsaitin şəx­si özünəməxsus əmlakı olmalıdır. Nizamnamə kapitalının büdcə vəsaiti, kredit və yə müxtəlif siyasi və ictimai təşkilatların vəsaiti hesabına forma­laş­ma­sına mövcud qanunvericilikdə icazə verilmir.

Nizamnamə kapitalının formalaşmasının auditi aparılarkən nəzərə alın­ma­lıdır ki, onun formalaşması təsisçilərin qoyduqları pul vəsaiti, əsas vəsaitlər, qeyri-maddi aktivlər, avadanlıqlar və digər əmtəə - material dəyərləri əsasında yaradılır. Ona görə də nizamnamə kapitalına qoyulan vəsaitlərin düzgün qiy­mət­ləndirilməsi və sənədləşdirilməsinə xüsusi diqqət verilməlidir. Digər tərəf­dən təsisçinin nizamnamə kapitalı kimi verdiyi bəzi vəsaitlər, həmin vəsaitin tə­sis­çi­nin şəxsi əmlakı olduğunu sübutedici sənədlərlə təsdiq olunmalıdır. Belə və­sait­lərə özəlləşdirilmiş mənzillər, torpaq sahələri, nəqliyyat vəsaiti və s. aid edilir.

Təsisiedici sənədlər yoxlanılarkən, auditor nizamnamə kapitalının formalaşması ilə əlaqədar olan vəsaitlərin ödənməsi vaxtında icra olunmasını da yoxlamalıdır. Belə ki, mövcud olan qanunvericiliyə görə bütün təsisçltər ödəcəyəkləri vəsaitin 50 falzini iqtisadi subyektin qeydiyyatdan keçməsinə qədər, qalan vəsaitin 50 falzini bir il müddətinə ödəməlidir.

Təsisçilərdən daxil olan vəsaitlərə nəzarət etmək üçün ilkin mühasibat uço­tu sənədləri əsasında 75-li «Təsisçilərlə hesablaşmalar» hesabının krediti və hə­min hesabata müxabirləşən əsas vəsaitlər, pul vəsaiti, qeyri-maddi aktivlər, is­­tehsal ehtiyatları və digər hesabların debetində əks olunmuş göstəricilər əsa­sın­da nəzarət edilir. Belə ki, kassa mədaxil orderləri, müəssisənin hesablaşma və valyuta hesablarına daxil olan pul vəsaitləri üzrə bank çıxarışları və onlara əla­və olunmuş sənədlər əsasında daxil olmuş ödənişlərin məbləği müəyyən olunur.

Qəbul-təhvil aktları əsasında daxil olan əsas vəsaitlərin, qeyri-maddi ak­tiv­lərin 01№-li «əsas vəsaitlər», 04 №-li «Qeyri-maddi aktivlər» hesablarının de­betində əks olunmuş Göstəricliər əsasında avadanlıqların, bina, tikili və digər əmlakın dəyəri müəyyənləşdirılır. 10№-li «materiallar», 12№-li «Azqiy­mət­li və tezköhnələn əşyalar» hesablarının debet dövriyyəsi və daxil olmuş ma­te­riallar üzrə aktlar əmtəə - nəqliyyat qalınələri əsasında daxil olmuş material dəyərlərinin məbləği müəyyən edilir.

Beləliklə, auditor təsisçilərin nizamnamə kapitalının formalaşmasında verdikləri vəsaitlərin sənədlər əsasında yoxlamasını yekunlaşdırır.

Nizamnamə kapitalının formalaşmasının yoxlama nəticəsində auditorda onun düzgün aparılmasına dair tam inam yaranmalıdır. 85№-li «Nizamnamə kapitalı» hesabında əks olunmuş qalıq (saido) müəssisənin tə'sis sənədlərində əks olunmuş göstəricilərə bərabər olmalıdır. 85№-li «Nizamnamə kapitalı» he­sa­bı üzrə yazılışlar yalnız müəssisənin təsisedici sənədlərində müvafiq də­yi­şik­lik­lər edlidikdən sonra nizamnamə kapitalının müəyyən edilmiş qaydada hə­ya­ta keçirilən artması və azalması hallarında aparılır.

Nizamnamə fondunun yaradılan qaydası qanunverici və təsisedici sənəd­lərə əsaslanır. 85№-li «Nizamnamə kapitalı» hesabı üzrə analitik uçot elə təşkil olunmalıdır ki, müəssisənin təsisçiləri, kapitalın yaradılması mərhələləri və səhmlərin növləri üzrə informasiyanın formalaşmasını tə'min etsin.

2.2. Təsisçilərlə hesablaşmaların auditi

İqtisadi subyektin təsisçiləri ilə aparılan hesablaşmaların bütün forma­la­rı­nı ümumiləşdirmək üçün, yə'ni nizamnamə kapitalına qoyuluşlar, müəssisə mən­fəətindən dividendlərin ödənilməsi və s. əməliyyatların ümumiləş­dirilməsi üçün mühasibat uçotunun hesablar planında 75Ne-Ü «Təsisçilərlə hesab­laş­ma­lar» hesabına aşağdakı subhesablar açıa bilər. 75-1 «Nizamnamə kapitalına qo­yuluşlar üzrə hesablaşmalar». 75-2 «Gəlirlərin ödənməsi üzrə hesab­laşma­lar» və başqaları. 75-1 «Nizamnamə kapitalına qoyuluşlar üzrə hesablaşma­lar» subhesabında müəssisənin nizamnamə (yığınını kapitalına qoyuluşları üz­rə olun təsisçiləri ilə hesablaşmaları uçota alınır.) 75-1 «Nizamnamə kaptalına qo­yu­luşlar üzrə hesablaşmalar» subhesabında əks olunumuş göstəricilər əsa­sın­da auditor nizamnamə kapitalına qoyuluşlar üzrə hesablaşmaların təsis­çi­lərlə necə aparılmasını yoxlamalıdır.

Mövcud olan qaydalara görə səhmdar cəmiyyəti yaradılarkən səhmlərə yazılmış şəxslərin borc məbləğləri 75№-li «Təsisçilərlə hesablaşmalar hesabının debitinə və 85№-li «Nizamnamə kapitalı» hesabının kredıtinə yazılır.

Yoxlama zamanı audıtor aşağdakılara xüsusilə diqqət verməlidir.

1. Təsisçilərin pul şəklində qoyduqları məbləğlər daxil olduqda 75№-li «Təsisçilərlə hesablaşmalar» hesabının kreditinə, pul vəsaitlərini uçota alan he­sab­ların 50№-li «Kassa», 51№-li, Hesablaşma hesabı və 52№-li «Valyuta he­sa­bı»nın debitinə yazılış aparılır. Material və digər qiymətlər (pul vəsaitlərində başqa) şəklində qoyluşlar 01 №-li «Əsas vəsaitlər», 07№-li «Quraşdırıcı ava­dan­lıqlar», 04 №-li «Qeyri-maddi aktivlər», 10№-li «materiallar», 12№-li «Az­qiy­mətli və tezköhnələn əşyalar», 41№-li «mallar» hesabları ilə müxabirləş­mək­lə 75 N-fi «Təsisçilərlə hesablaşmalar» hesabının krediti üzrə yazılışlarla rəs­miy­yətə salınır.

2. Qoyuluş şəklində müəssisəyə binalardan, qurğulardan və avadanlıq­lar­dan müəssisəyə istifadə hüquqi veridikdə 75№-li «Təsisçİlərlə hesablaşmalar» hesa­bının kreditinə və 01№-li «Əsas vəsaitlər» hesabının debitinə yazıılış edilir. Eyni zamanda 001№-li «İcarəyə götürülmüş əsas vəsaitlər» balansarxası he­sab­da uçota alınır.

3. Nizamnamə kapitalına qoyuluşlar hesabına (səhmlərin ödənilməsinə) natural formada müəssisənin mülkiyyətinə verilən əmlakın mədaxili təsisçilərin razılığı ilə müəyyənləşdirilmiş qiymətlərlə aparılır. Nizamnamə kapitalına qoyuluşlar hesabına natural formada müəssisənin istifadəsinə verlimiş əmlakın mədaxil edilməsi, onun istifadəsinə görə icarə haqqından asılı olaraq müəyyənləşdirilmiş qiymətlə yerinə yetirılır.

Digər təşkilati - hüquqi formalı müəssisələrin təsisçilərinin nizamnamə kapitalına qoyuluşları üzrə hesablaşmalar mühasibat uçotunda eyni qaydada əks etdirilir. Bu zaman 75№-li «Təsisçilərlə hesablaşmalar» hesabının de­be­tin­də və 85№-li «Nizamnamə kapitalı» hesabının kreditində (nizamnamə kapi­ta­lı­nın təsisedici sənədlərində göstərilmiş bütün məbləği həcmində) yazılış aparır,

Səhmdar cəmiyyəti formasın da yaradılmış müəssisənin səhmləri onların nominal dəyərindən arlıq qiymətə satlan hallarda satış və nominal dəyərləri arasındakı fərq 87N-fi «Əlavə kapital» hesabında əks etdirilir.

75-2№-li «Gəlirlərin ödənilməsi üzrə hesablaşmalar» subhesabında müəs­si­sənin təsisçiləri liə gəlirlərin onların ödənilməsi üzrə hesablaşmaların uçotu aparılır. Müəssisənin təsisçiləri arasında olan öz işçilərinə gəlirin hesablanması və ödənilməsi 70Ne-li «Əməyin ödənişi üzrə işçi heyyəti ilə hesablaşmalar» hesabında uçota alınır. Müəssisədə iştiraka görə gəlirlərin hesablanması 88№-li «Bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər)» hesabınin debetində (he­sabat ilinin mənfəəti və ya keçmiş illərlə bölüşdürülməmiş mənfəət hesabına) və 75№-li «Təsisçilərlə hesablaşmalar» hesabının kreditinə əks etdirilir.

Müəssisədə iştiraka görə gəlirlərdən, həmin müəssisədə tutulası vergi məbləğləri 75№-li «Təsisçilərlə hesablaşmalar» hesabının debitində və 68№-li «Büdcə ilə hesablaşmalar» hesabının kreditində əks etdirilir. 75№-li «Təsisçi­lər­ıdə hesablaşmalar» hesabı üzrə analitik uçot ayrılıqda aparılır.

Təsisçilərlə hesablaşmaların auditi aparılarkən təsisçilərə ödənən di­vi­dend­lərin uçotunun təşkilinə və ödənılməsinə xüsusi diqqət verilməlidir.

Səhmdarlar cəmıyyətləri hesabat dövrünün rüblük, yarim illik və lilik nə­ti­cələri ilə əlaqədar olaraq dividend ödənilməsinə dair qərar qəbul edir. Divi­dend-səhmdar cəmiyyətinin təmiz mənfəətinin bir hissəsinin onun nizamna­mə­sində müəyyən olunmuş qaydaya uyğun olaraq səhmdarlara ödənilən məb­ləğ­dir. Dividend pul şəklində və ya cəmiyyətin nizamnaməsində müəyyən olunumuş formada əmlak formasında ödənilə bilər.

Səhmdar cəmiyyəti imtiyazlı və adi səhmlər buraxa bilər, İmtiyazlı səhm­lərin ümumi məbləği nizamnamə kapitalının 10 falzindən çox olmalıdır. Cəmiyyətin illik mənfəətinin məbləğində səhmdar malik olduğu səhmin və ya müvəqqəti səhm şəhadətnaməsinin dəyərinə uyğun olaraq dividend alır. Hər bir səhmə düşən dividendin məbləği səhmdarların ümumi yığincağında müəy­yən edilir, İmtiyazlı səhmlərə görə onun sahibinə qeyd edilmiş həcmdə gəlir dividend ödənilir. Adi səhmlərə görə ödənilən dividend məbləği isə müəs­si­sə­nin təsərrüfat fəaliyyətinin nəticələrindən asılıdır.

Dividendlərin ödənməsi üçün səhmdarlarla hesablaşmaların uçotunu apar­maq üçün mühasibat uçotu hesablar planında 75№-li «Təsisçilərlə hesab­laşmalar» hesabının 75-2№-li «Gəlirlərin ödənilməsi üzrə hesablaşmalar» subhesabı nəzərdə tutulmuşdur.

Cari ilin mənfəəti hesabına səhmdarlara dividend hesablandıqda mühasi­bat uçotunda aşağdakı yazılış aparılır: Debet 81- «Mənfəətin istifadəsi», 88 -1 «Bölüşdürülınəmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər)», Kredit 72-2 «Təsisçilərlə he­sab­laşmalar» hesabının, «Gəlirin bölüşdürülınəsi üzrə hesabtaşmalar» subhe­sabı, 70 «Əməyin ödənişi üzrə işçi heyyəti ilə hesablaşmalar».

Dividendlər bilavasitə səhmdara ödəndikdə aşağıdakı yazılış aparılır:

Dt 75-2 «Təsisçilərlə hesablamalar» hesabının «Gəlirlərin ödənilməsi üzrə hesablaşmalar» subhesabı;

70 - «Əməyin ödənişi üzrə işçi hey'əti ilə hesablaşmalar»

Kt 50 - «Kassa» hesabı

51 - «Hesablaşma hesabı».

Səhmdar cəmiyyətində auditor yoxlaması aparılarkən nəzərə alınmalıdır ki, cəmiyyətin yaradılması, idarə edilməsi və fəaliyyəti ilə əlaqədar münasi­bət­lər Azərbaycan Respublikasının 12 iyun 1994-cü il tarixli «Səhmdar cəmiyyəti» haqqında və 01 iyun 1994-cü il tarixli «Müəssisələr haqqında» qanunların və digər qanunvericilik aktları ilə nizamlanır.

Özünüyoxlama sualları

1. Təsis sənədləri və təsisçilərlə hesablaşmaların auditi üçün istifadə edilən əsas normativ sənədlərini sadalayın?

2. Təsis sənədləri ilə tanışlıq zamanı auditor hansı məlumatları yoxlamalıdır?

3. Nizamnamə kapitalının formalaşmasının yoxlanmasının əsas istiqamətlərinə nələr daxildir?

III MÖVZU. ƏSAS VƏSAİTLƏRİN, QEYRİ-MADDİ AKTİVLƏRİN VƏ İSIEHSAL EHTİYATLARININ AUDİTl

Əsas vəsaitlərin uçotunun və saxlanmasının auditi

Qeyri-maddi aktivlərin auditi

İstehsal ehtiyatlarının saxlanmasının və uçotunun auditi

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

1. Robertson Dc. Audit: Per. s anql., - M., : KRMS, auditorskaə firma «Kontrakt», 1993

3.1. Əsas vəsaitlərin uçotunun və saxlanmasının auditi

Əsas vəsaitlər hər bir müəssisənin maddi-texniki bazasının əsasını təşkil etməklə, onun fəaliyyətində mühüm rol oynayır. Sərbəst bazar iqtisadiyyatını keçidlə əlaqədar olaraq əsas vəsaitlərin uçotunun təşkilində və saxlamasında əsaslı dəyişiklər baş vermişdir. Bu dəyişikliklər xüsusilə əsas vəsaitlərin tərkibi və quruluşunda, onlara köhnəlmə (amartizasiya) hesablanmasında, uzun­müd­dət­li investisiya qoyuluşunun uçotunda, əmlakın kirayə və lizinq qaydasında istifadə olunımasının uçotunda, əsas vəsaitlərin yenidən qiymətləndiril­mə­sin­də, əsas fondların satışı uçotunda əks olunmuşdur.

Beləliklə əsas vəsaitlərin audit yoxlamasında "göstərilən məsələlərə xüsusi diqqət verilməlidır. Əsas vəsaitlərin auditində mühüm vəzifə - auditin tər­ki­bi­nin düzgün forma-laşması, əsas vəsaitlərin hərəkətinin tam və həqiqi vəziyyə­ti­nin müəyyənləşdirilməsi və onların dəyərinə köhnəlmə (amartizasiya) hesab­lan­masını əsaslı müəyyən etməkdir.

Əsas vəsaitlər üzrə audit aparılmasında əsas informasiya mənbələri, onla­rın ilkin sənədlər üzrə daxil olması, çıxması, müəssiədaxili hərəkəti, təmiri, amar­tizasiya hesablanması və münasibat uçotu göstəriciləri üzrə sintetik və analitik uçot məIumatlarıdır.

Əsas vəsaitlərin uçotu vəziyyəti yoxlanılarkən auditor analitik uçotun düzgün aparılmasına dair qəti nəticəyə gəlməlidir. Bununla əlaqədar olaraq bütün əsas vəsaitlərin müəyyən maddi-məsul şəxslərə təhkim olunması, son inventarlaşmanın düzgün aparılması və yoxlama nəticəsinin uçotda əks olun­ma­sı və əsas vəsaitlərin hərəkəti və uçot göstəriciləri üzrə yazılışların düz­gün­lü­yü yoxlanılmalıdır. Auditor əsas vəsaitlərin inventar kartlarının vaxtında və bü­tün rekvizitləri üzrə doldurulmasına diqqət verməlidir.

Əsas vəsaitiərin qorunub saxlanılmasında inventarlaşmanın keyfiyyətlə aparılması çox vacibdir. Ona görə də auditor nəzarətində inventarlaşmanın vaxtında və onun keyfiyyətli keçirilməsinə, onun nəticələrinin mühasibat uçotunda düzgün əks olunması əsaslı səviyyədə yoxlanılmalıdır. Bunu yoxlamaqla auditorda inventarlaşmanın düzgün aparılması nəticələrinə dair fikirlər yaranması və auditor riskinin azalmasına şərait yaradır.

Əsas vəsaitiərin daxil olması əməliyyatlarını yoxlayarkən tikliən obyekt­lə­rin iqtisadi cəhətdən vacibliyi, onun kapital qoyuluşu planına daxil olunması, lazımi maliyyə vəsaiti ilə təmin olunması və layihə-smeta sənədlərinin olma­sı­nın müəyyərnləşdirilməsidir. Eyni zamanda alınmış əsas vəsaitlərin alınmasına tələbat olması, müəssisəyə vaxtında, düzgün mədaxil olunmasında sənədləş­dirilməsinin və real qiymətləndirilməsini müəyyənləşdirilməsı çox vacibdir.

Müəssisəyə daxil olan təzə əsas vəsaitlər onun qurulması, daşınma, qurulma xərcləri daxil olunmaqla ilkin dəyəri ilə əks olunur. İşləmiş əsas vəsaitlər alınarkən daşınma və quraşdırma xərcləri daxil olmaqla alış dəyəri ilə, yəni alış sənədində əks olunmuş qiymətlə əks olunur.

Əsas vəsaitlərin tam və vaxtında mədaxil olunmasi 01 №-li «Əsas vəsait­lər», 08 №-li «Kapital qoyuluşu», 60 №-li «Malsatan və podratçılarla hesab­laş­­malar» və s. hesablarda əks olunmuş likin sənədlərin öyrənilməsi əsasında müəyyən olunur. Bunların əsas informasiya mənbələri əsas vəsaitlərin qəbul-təhvil aktı, müəssisədaxili vəsaitlərin yerdəyişməsi qaimələri, təmirdən keçmiş obyektlərin qəbul-təhvil aktı, inventarlaşma aktları, inventar kartları və digər sənədlər aiddir.

Əvəzsiz olaraq başqa müəssisədən daxil olmuş əsas vəsaitlərin daxil ol­ma­sı yoxlanılarkən, həmin obyektlərin veriləmsi ilə əlaqədar ikitərəfli qəbul-təhvil aktının tərtib olunması, onların texniki xarakterislikası və vaxtında mədaxil olunmaqla, müəyyən maddi-məsul şəxsə təhvil verilməsi müəyyən olunmalıdır.

Sənədİi audit yoxlaması ilə əsas vəsaitlərin silinməsi də ətraflı əhatə olunmalıdır. Hər bir əsas vəsaitin silinməsinin mövcud qanunvericiliyə uyğun olaraq sənədləşdirilməsi, həmin əməliyyatın mühasibat uçotunda düzgün əks olunması yoxlanılmalıdır. Əsas vəsaitin silinməsinin düzgün və vaxtında sənədləşdirilməsi sintetik və analitik uçot üzrə sənədlər əsasında yoxlanılması və ləğv olunma aktı ilə rəsmiyyəyə satılması müəyyən olunmalıdır.

Müəssisəyə məxsus olan əsas vəsaitlərin satışı və sair xaric olmaları (ləğvi, silinməsi, əvəzsiz olaraq verilməsi və s.) prosesləri haqqında məlumatları ümum­­­ləş­­dirmək, eləcə də onların satışdan olan maliyyə nəticələrini müəyyən­ləşdirmək üçün mühasibat uçotu hesablar Planında 47 Ne-li «Əsas vəsaitlərin satışı və sair xaric olmaları» hesabı nəzərdə tutulmuşdur. Göstərilən hesabın debetində xaric olmuş əsas vəsaitlərin ilk dəyəri, həmçinin əsas vəsaitlərin xaric olması (binaların, qurğuların və avadanhqların sökülməsi və s.) ilə əlaqədar xərclər də əks etdirilir.

47 №-li «Əsas vəsaitlərin satışı və sair xaric olmaları» hesabının kredi­tin­də xaric olınmuş əsas vəsait obyektlərinə xaricolma vaxtınadək hesablanmış köhnəlmə məbləği, əmlakın satışından əldə edilən pul məbləği və onun silinməsi ilə əlaqədar mümkün yaxud satış qiymətləri ilə daxil olmuş material qiymətlərinin dəyəri əks etdirilir.

47№-li «Əsas vəsaitlərin satışı və sairə xaricolmaları» hesabı üzrə debet (zərər), yaxud kredit (gəlir) qalığı cari hesabat dövründə 80 №-li «Mənfəət və zərər» hesabına, əvəzsiz olaraq verilməsi hallarında isə müəssisənin xüsusi vəsaitlərini uçota alan hesablara silinir.

Əsas vəsait obyektləri əskik gəldikdə, yaxud xarab olduqda onların ilk də­yəri 47 №-li «Əsas vəsaitlərin satışı və sair xaricolmalar» hesabının kreditindən və 84 №-li «Sərvətlərin əskik gəlməsi və xarabolmasından itkilər» hesabının debetinə silinməli və sonra həmin məbləğ 73 N -li «Sair əməliyyatlar üzrə işçi heyəti ilə hesablaşmalar» hesabının debetinə («Maddi zərərin ödənilməsi üzrə işçi heyəti ilə hesablaşmalar» subhesabı), əskikgəlmələrin və ya xarabolmaların konkret günahkarı müəyyən olunmadıqda isə 80 №-li «Mənfəət və zərər» hesabının debetinə yazılır.

47 №-li «Əsas vəsaitlərin satışı və sair xaricolmaları» hesabı üzrə analitik uçot xaric olan əsas vəsaitlərin ayrı-ayrı inventar obyektləri üzrə aparılır.

3.2. Qeyri-maddi aktivlərin uçotunun auditi

Qeyri-maddi aktivlərə təsərrüfat fəaliyyətində uzun müddət istifadə edilən (bir ildən artıq vaxta), gəlir gətirən vəsaitlər daxildir. Bu əmlak qrupuna gəlir gətirən torpaq sahələri, təbii ehtiyatlardan istifadə hüquqları, patentlər, lisenziyalar, proqram məhsullar, xüsusi fəaliyyət növünə verilən lisenziyalar, ticarət markaları, əmtəə nişanları və s. aiddir.

Mühasibat uçotu və hesabatında qeyri-maddi aktivlər onların alınması, hazırlanması və nəzərdə tutulmuş məqsəd üçün istifadə olunma vəziyyətinə satılması üçün sərf olunmuş məsrəflər məbləği üzrə əks olunur.

Yoxlamada auditor xatırında saxlamalıdır ki, qeyri-maddi aktivlər uçot­da o vaxt əks oluna bilər ki, onun forması (sxem, nümunəsi, müəllif vəsiqəsi, la­yihəsi və s.) olmaqla alqı-satqı obyekti kimi istifadə olunsun qanunla müəy­yən olunmuş real qiyməti olsun və gəlir gətirməklə, alınmasına dair sübutedici sə­nədlər rəsmiləşdirilsin.

Auditor qeyri-maddi aktivlərin düzgün qiymətləndirilməsini, hərəkətinin uçotunu və dəyəri üzrə köhnəlmə (amartizasiya) hesablaşmasını yoxlamalıdır.

Qeyri-maddi aktivlər müəssisəyə təsisçilər tərəfindən nizamnamə kapi­talına qoyulmuş formasında, alış vasitəsliə və müəssisənin özündə yaranmaqla, debitor borcla əlaqədar daxil olan və əvəzsiz verilmə əsasında daxil olur.

Auditor onu da xatırlamalıdır ki, qeyri-maddi aktivlərin alınması, yara­dıl­ması ilə əlaqədar olan məsrəflər kapital qoyuluşu xarakteri daşıyır və onlar bilavasitə istifadə yerinə verilənə qədər uzunmüddətli kapital qoyuluşu kimi 08 №-li «kapital qoyuluşu» hesabında əks olunur.

Qeyri-maddi aktivlərin uçotu əsas vəsaitlərin uçotu qaydasında aparılır. Ona görə də yoxlama üçün əsas informasiya mənbəi analitik uçot üzrə aparıl­mış uçot, qəbul-təhvil aktı, ləğv olunma aktı və s. sənədlərdən istifadə edilmə­lidir.

Müəssisənin mülkiyyətində olan qeyri-maddi aktivlərin, mövcudluğu və hərəkəti haqqında məlumatları ümumiləşdirmək üçün mühasibat uçotu hesab­lar planında 04№-li «Qeyri-maddi aktivlər» hesabı nəzərdə tutulmuşdur.

Qeyri-maddi aktivlərin auditinin aparılmasında auditor aşağıdakiları nəzərə almalıdır:

Qeyri-maddi aktivlər 04 №-li «Qeyri-maddi aktivlər» hesabında ilk dəyərlə uçota alınır. Bu dəyərlər obyektiər üzrə belə müəyyən edilir:

• Təsisçilər tərəfindən müəssisəyə nizamnamə kapitalı kimi qoyulan ob­yekt­lər üçün tərəflərin razilığına əsasən;

• Digər müəssisə və şəxslərdən pulla əldə edilmiş obyektlər üçün bu ob­yekt­lərin əldə edilməsi üzrə faktiki məsrəflərdən asılı olaraq;

• Digər müəssisə və şəxslərdən əvəzsiz alınmış obyektlər üçün mü­əs­sisəni daim fəaliyyətdə olan qiymətlərinə komissiyanın müəyyən etdtyi dəyərlə.

Təsisçilər tərəfindən müəssisəyə nizamnamə kapitalı kimi qoyulan qeyri-maddi aktivlər mədaxil edildikdə 04 №-li «Qeyri-maddi aktivlər» hesabının debetində və 75 №-li «Təsisçilərlə hesablaşmalar» hesabının kreditində əks etdirilir.

Qeyri-maddi aktivlərin daxil olunmasının digər mənbəi onların pulla alın­ma­sı və ya müəssisədə yaradılmasıdır. Hazırda bu əməliyyatların yerinə ye­tiril­mə­si uzunınüddətli investisiya qoyuluşu ilə icra olunur. Digər müəssisə və şəxs­lərdən pulla a əidə edilmiş qeyri-maddi aktivlər 04 №-li «Qeyri-maddi ak­tiv­lər» hesabının debetində və 08 №-li «Kapilat qoyuluşları» hesabının kre­di­tin­də yazilmaqla mədaxil edilir.

Digər bir mənbəə qeyri-maddi aktiviərin dövlət orqanlarından və fiziki şəxslərdən əvəzsiz alınmasıdır. Dövlət orqanlarından maddi yardım kimi, digər müəssisə və şəxslərdən isə əvəzsiz alınmış qeyri-maddi aktivlərin mədaxil 04 №-li «Qeyri-maddi aktivlər» hesabının debetində, 87 №-li «Əlavə kapital» hesabının kreditində əks etdirilir.

Qeyri-maddi aktivlərin daxil olması aktla sənədləşdirılır. 04 №-li «Qeyri-maddi aktivlər» hesabı üzrə analitik uçot qeyri-maddi aktiviərin növləri və ayrı-ayrı obyektləri üzrə aparılır.

Bütün göstərilən əməliyyatların icra olunmasını yoxlamaqla auditor ilkin sənədlər olan qəbul-təhvil aktı,alış-satış müqaviləsi lisenziya və digər sənədləri öyrənir.Bu isə ona alınmış əmlakın mövcud qanunvericliiyə uyğun icra olma­sına dair formalaşmasına ımkan verir.

Əgər auditor mühasibat uçotu yazliışlarında yuxarıda göstərilən əməliy­yat­lar üzrə qeyri-maddi aktivlərin sənədləşdirilməsində səhvlər və yanlış ya­zı­lış­lar müəyyən edərsə, bu barədə müəssisənin mühasibatlığına, həmin nöq­san­ların düzəldilməsinə dair göstəriş verir.

Təcrübədə dəyəri üzrə bir ildən az vaxtda istifadə olunması nəzərdə tutulmuş lissiziyalar səhvən qeyri-maddi aktivlərin tərkibinə daxil edilir.

Belə hala yol verməmək üçün qeyri-maddi aktivlərin tərkibi əsaslı şəkildə yox­lanılmalıdır.Ona görə də müəssisədə qalıqda olan qeyri-maddi aktivlərin si­yahısı tərtib olunmalı və onların hər birinin faydalı istifadə olunması müəy­yən­ləşdirilməlidir.

3.3. İstehsal ehtiyatlarının saxlanılmasının və uçotunun auditi

Aparılan iqtisadi nəzarət təcrübəsi göstərir ki, mühasibat uçotu məlu­matları müəssisənin anbar təsərrüfatı və isıehsal ehtiyatlarının saxlanılmasına dair tam həcmli informasiya vermir. Buna görə də auditor mütləq qaydada əm­təə-material dəyərlərinin saxlanılması şəraitini, bununla əlaqədar ölçü ci­haz­larının, buraxılış qaydalarının, ambar təsərrüfatının vəziyyətini öyrən­mə­li­dir. Bütün bunlar daxili nəzarətin zəif və müsbət tərəflərini və mühasibat uço­tu sisteminin ətraflı öyrənilməsini tələb edir.

Müssisədə audit aparılarkən maddi-məsul şəxslərin material ehtiyat­la­rı­nın qəbul olunması, saxlanması və buraxılışı ilə əlaqədər olan məsələlərə xüsusi diqqət verilməlidir. Maddi-məsul şəxslər vəzifəyə təyin olunduqdan sonra, işə başlamazdan əvvəl əmtəə-material dəyərlərinin qəbul olunması, onun sənəd­ləş­dirilməsi və saxlanma yerindəki uçotu ilə ətraflı tanış olmalıdır. Maddi-məsul şəxslər, onların vəzifələrini icra olunması ilə əlaqədar olaraq mövcud olan təli­matla tanış olunmalıdır. Həmin təlimatda işçinin hüquq və vəzifələri müəyyən olunmuş, material dəyərlərinin qəbulu, buraxılması, onların sənədləşdirilməsi, miqdar uçotunun aparılması qaydası, əmtəə-material hesabatının mühasi­bat­lı­ğa təqdım olunması vaxtı və sairə müəyyən olunmuşdur. Bütün göstərilən məsələlərin icrası yoxlama dövründə araşdırılmalıdır.

Ambarlarda uçotda əks olunmayan materialların olması faktlarına xüsusi diqqət verilməlidir.

İstehsal ehtiyatlarının qorunub saxlanılmasında mühüm məsələlərdən biri müəssisə buraxılış sisteminin lazımi səviyyədə qurulmasıdır. Bununla əlaqədar olaraq müəssisəyə giriş məntəqisində buraxılışların qeydiyyat kitabı, daxil olan yüklərin çəkilməsi qaydlarına riayyət olunması yoxlanılmalıdır.

Müəssisə ambarlarında və buraxılış məntəqəsində aparılan yoxlamadan sonra auditor özü nəzarət qaydasında material dəyərlərinin daxil olması və buraxılması ilə əlaqədar olaraq yoxlama apara bılər. Lazım gəldikdə ayrı-ayrı materiallar üzrə inventarlaşma da aparılması müəyyən olunur.

Müəssisələrdə əmlakın qorunub saxlanılmasında maddi-məsul şəxslərin seçilib, yerləşdirilməsi məsələsi də çox vacibdir. Belə vəzifələrə xüsusi hazırlığı olmayan və əvvəllər əmlak mənimsənilməsi ilə əlaqədar olaraq mühakimə olunmuş şəxslər qəbul olunmur. İşçilərin şəxsi işlərində saxlanılan sənədlər (əmək kitabçası, təhsil haqqında sənəd, əmrlərdən çıxarışlar və s.) əsasında kadrların seçilməsindəki göstərilən qaydaların gözlənilməsi müəyyən olunur.

Göstərilən faktların araşdırılması nəticəsində auditorun əmtəə-material də­yərlərinin qorunması və saxlanılmasına dair əsaslı nəticəyə gəlməsinə imkan verir.

İsıehsal ehtiyatlarının audit yoxlamasında mühüm məsələlərdən biri də daxil olmuş material dəyərlərinin mədaxil olunmasına və onun istifadə olunmasına nəzarətin təşkilidir. Burada mühüm məsələ müəssisənin isıehsal əməliyyatını təmin edən səviyyədə material ehtiyatının yaranması çox vacibdir. Bir qayda olaraq müəssisələrdə daxil olan əmtəə-material dəyərlərinin uçotunu aparmaq üçün jurnal tərtib olunur və həmin jurnaida bütün daxil olan materiallar əks olunur.

Aparılan operativ nəzarətlə bütün satıcı müəssisələrin əmtəə-material də­yər­lərini yüklənməsi üzrə bağlanmış müqavilə şərtlərinin yerinə yetirilməsi yox­lanılmalıdır. Bununla əlaqədar olaraq müqavilə şərtlərini yerinə yetir­mə­yən satıcılara cərimələr və digər iddlalar təqdım olunması müəyyən olun­ma­lıdır. Bu kımi göstəricilər mühasibat uçotunun 64 №-li «Alınmış avanslar üzrə hesablaşmalar» hesabında əks olunmuş uçot yazılışları və təqdim olunmuş iddia materiallarından istifadə etmək olar.

Xüsusi ilə daxil olmuş material dəyərlərinin informasiya mənbəi 15№-li «Materialların tədarükü və əldə edilməsi», 16 №-li «Material dəyərlərindən kənarlaşmalar», 10 №-li «Materiallar» hesabları, onların subhesablarında və maddi məsul şəxslərin hesabat materiallarında əks olunmuş göstəricilərdən istifadə etmək məqsədəuyğundur.

Audit yoxlamasında xüsusilə mühasibat uçotunun 60 №-li «Malsatan və podratçılarla hesablaşmalar» hesabında əks olunmuş əməliyyatlara diqqət ve­ril­məlidir. Satıcılara malların yükləməsi üçün akkredetiv formasında avans şəklində ödəniş pul vəsaiti hər bir partiya malın daxil olunub mədaxil olun­ma­sı və ya onun yüklənməsinin vaxtında icra olunmaması müəyyənləş­diril­mə­lidir. Mədaxil olmuş mallar onların yüklənmə sənədləri əsasında yoxlanılması və nəticəsinin düzgün sənədləşdirilməsi müyyən olunmalıdır.

Özünüyoxlama sualları

1. Əsas vəsaitlərin və qeyri-maddi aktivlərin uçotunun təşkilinn yoxlanılması zamanı auditoun istifadə etdiyi əsas normativ sənədləri sadalayın?

2. Əsas vəsaitlərin uçotunun auditi necə aparılır? Yoxlamanın əsas xüsusiyyətlərini izah edir?

3. Qeyri-maddi aktivlərin uçotunun auditinin aparılması hansı əsas xüsusiyyətlərə malikdir?

4. İstehsal ehtiyatlarının uçotunun aparılmasının auditi zamanı auditor hansı əsas normativ sənədlərə diqqət yetirməlidir?

5. İstehsal ehtiyatlarının uçotu üzrə auditor hansı məsələləri (bölmə və hesablar) yoxlamalıdır?

IV MÖVZU. HAZIR MƏHSULLARIN VƏ ONLARIN SATIŞININ UÇOTUNUN AUDITI

4.1. Hazır məhsulların uçotunun auditi

4.2. Məhsul satışı göstəricilərinin auditi

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

1. Romanov A.N., Odinüov B.E. Kompöterizaüiə auditorskoy deətelğ­nos­ti, - M.: Audit, ÖNİTİ, 1996

4.1. Hazır məhsulların uçotunun auditi

Müəssisənin maliyyə sabitliyi və möhkəmliyi onun isıehsal etdiyi məh­su­lun daxili və xarici bazarda ilkin isıehlak tələbindən xeyli asılıdır. Buraxılmış hazır məhsulun planlaşdırılmış həcmdə satılması müəssisəyə imkan verir ki, istehsal məsrəflərini təmin etsin, büdcə, bank, kredit təşkilatları və digər müəs­si­­sələr qarşısında öhdəliklərini yerinə yetirməklə, isıehsalın təkmilləşdirilməsi və inkişafı üçün mənfəət əldə etsin.

Hazır məhsulların mühasibat uçotunun auditi zamanı istehsal olunmuş məhsulların müəssisə ambarına mədaxil olunması və satışının düzgün sənəd­ləş­dirilməsi çox vacibdir. Bununla əlaqədar olaraq auditor məhsul buraxılı­şı­nın uçotunun təşkili ilə ətraflı tanış olmalıdır. Bəzi hallarda məhsul buraxılışı və ambara mədaxil olunma İlə əlaqədar təhvil-qəbul qaimələrində və akt­la­rın­da isıehsal əməliyyatları tam başa çatmamış məhsullar hazır məhsul kimi gös­tərilərək sənədləşdirılır, Belə haida sexlərdə buna cavabdeh olan şəxslər qəbz verirlər ki, guya təhvil veriləcək hazır məhsulun bir hissəsi sexdə qalmışdır.

Hazır məhsulun buraxılışı ilə əlaqədar olaraq auditin məqsədi-istehsal olunmuş məhsulun tam həcmdə mədaxil olunması, satılmış məhsul üzrə satış pul vəsaitinin və satılmış məhsulun maya dəyərinin hesablanmasıdır.

Bununla əlaqədar olaraq auditor yoxlama dövründə aşağıdakıları həll etməlidir:

Hazır məhsulların qiymətləndirilməsi prinsipinin seçilməsinin əsaslaş­dı­rilması;

Hazır məhsulların uçotunun auditinin aparılması üçün əsas informasiya mənbəi hazır məhsulun ambar uçotu kartı, preyskurantlar, məhsul satışı üzrə bağlanmış müqavilələr, məhsul buraxılışına dair hesab-qaimələr, satış uçotu jurnalı, alıcıların məhsul almalarına aid olan vəkalətnamələr, satışdan pul və­sa­itinin daxil olmasına dair ilkin bank və kassa mədaxil sənədləri (ödəmə tap­şı­rığı, ödəmə tələbnaməsi, kassa mədaxil orderi və s.) mühasibat uçotunun 20, 37,40,41,43,45,46,50,51,80 və s. hesabları üzrə aparılan yazılışlar hesab olunur.

Bütün göstərilənlərlə yanaşı auditor müəssisədə hazır məhsulların qiy­mət­ləndirilməsi prinsiplərini müəyyən etməlidir. Müasir şəraitdə hazır məhsulların qiymətləndirilməsində aşağıdakı müxtəlif formalardan İstifadə olunur:

• faktiki (tam) isıehsal maya dəyəri üzrə (fərdi isıehsal sahələrində);

• tam olmayan isıehsal maya dəyəri üzrə ümumi-zavod xərcləri daxil olmaqla (fərdi və kiçikseriyalı İsıehsal sahələrində);

• topdan satış qiymətlə müəyyən olunmaqla, topdan-satış qiyməti möh­kəm uçot qiyməti kimi qəbul olunur. Yaranmış fərq 37№-li «Məhsul bura­xı­lı­şı, iş, xidmət)» hesabında əks olunur;

• sərbəst buraxılış qiymətilə (ƏDV daxil olmaqla);

• sərbəst bazar (satış) qiymətlərilə (bu pərakəndə ticarət üzrə malların uçotunda istifadə olunur).

Hazır məhsulların qiymətləndirilməsi üzrə seçilmiş forma müəssisənin uçot siyasətində müəyyəniləşdirilməlidir. Bunula əlaqədar olaraq mühasibat uçotu hesablar planında uçotun təşkili üçün 40 №-li «Hazır məhsul», 37 №-li «Məhsul buraxılışı (iş, xidmət» hesabları müəyyən olunmuşdur.

4.2. Məhsul satışı göstəricilərinin auditi

Müəssisələrdə məhsul satışı göstəriciləri bilavasitə satış, faktının yaran­ması, yəni satılan əmlak üzərində mülkiyyət, hüququnun satıcıdan alıcıya keçməsi vaxtı hesab olunur.

Məhsulların (iş və xidmətlərin) və malların satışından mənfəət (zərər) Azər­baycan Respublİkasının qanunvericiliyi ilə müəyyən olunmuş vergilər digər məcburi ödənişlər nəzərə alınmadan qüvvədə olan qiymətlərlə məhsul­ların (iş və xidmətlərin) satışından gələn gəlirlə onların istehsalına və satışına çəkilən xərclər arasındakı fərq kimi müəyyən edilir.

«Müasibat uçotu haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununda müəy­yən edildiyinə görə müəssisələrdə satışdan gəlirin müəyyən edilməsinin aşağı­dakı formaları müəyyən olunmuşdur:

a) Satışdan gələn gəlir müəssisənin təsərrüfat xüsusiyyətlərdən və bağ­lan­mış müqavilələrin şərtlərindən asılı olaraq ya satılmış (yəni nağsız hesablaşma zamanı cari hesabına ödəniş sənədləri əsasında daxil olan məbləğlər üzrə və ya nağd hesablaşma zamanı müəssisənin kassasına daxil olan məbləğlər üzrə) dəyəri ödənilmiş məhsullara, mallara, işlərə, xidmətlərə görə yüklənib alıcılara göndərilmiş məhsullara, mallara, təhvil verilmiş işlərə, görülmüş xidmətlərə görə ödəniş sənədfləri alıcıya (sifarişçiyə) təqdim edildikcə müəyyən edilir.

Hesabat ilində aşkar edilmiş, lakin keçmiş illərin əməliyyatlarına aid olan mənfəət, yaxud zərər hesabat ilinin təsərrüfat fəaliyyətinin nəticələrinə daxil edilir.

Məhsul satışı ilə əlaqədar olaraq auditor 46 №-li «məhsul (iş, xidmət) sa­tışı, 40 №-li «Hazır məhsul», 50 №-li «Kassa», 51 №-li «Hesablaşma hesabı», 62 Ns-Iİ «Alıcılar və sifarişçilərlə hesablaşmalar», 64 №-li «Alınmış avanslar üzrə hesablaşmalar» hesablarında əks olunmuş mühasibat uçotu əməliyyatları yazılışmalarını ətraflı yoxlamalıdır.

Məhsul satışı göstəricilərinin audit yoxlamasında bilavasitə satışla əla­qə­dar olan kommersiya xərclərinin uçotda əks olunması da yoxlanılması­dır. Kommersiya xərcləri məhsul satışı ilə əlaqədar sərf olunan xərclər olmaqla is­ıeh­sal maya dəyəri ilə birlikdə hazır məhsulun tam maya dəyərini təşkil edir. Bu­rada auditor xüsusilə mühasibat uçotu yazılışında əks olunmuş gös­tə­ri­ci­lərin kommersiya xərclərinə aid edilməsinin düzgünlüyünü müəyyən etməlidir.

Kommersiya xərcləri mühasibat uçotu hesablar planda 43 №-li «Kom­mer­siya xərcləri» hesabında əks olunur və bu hesabda əsasən hazır məhsul an­bar­larında taralara və hazır məmulatların qablaşdırılmasına, məhsulun gön­dər­mə stansiyasına çatdırılmasına, vaqonlara, gəmilərə, avtomaşınlara və di­gər nəqliyyat vasitələrinə yüklənməsinə, satış təşkilatlarına və digər vasitəçi təş­kilatlara ödənilən komisyon rüsumlarına, reklamlara və s. bu kimi işlərə çə­ki­lən xərclər əks etdirilir.

Auditor 43 №-li «Kommersiya xərcləri» hesabı üzrə ilkin hesablaşma ödən­mə sənədlərinin və uçot yazılışlarını nəzərdən keçirib, müqayisə etməklə analitik uçot göstəricilərinin düzgün əks olunmasını müəyyən etməli və həmin xərclərin satılmış məhsullar üzrə düzgün əks olunmasını müəyyənləşdirməlidir,

Audİtor məhsul satışı ilə əlaqədar əlavə dəyər vergisinin (ƏDV) və maliyyə nəticəsinin düzgün hesablanmasını yoxlamalıdır. Yoxlama nəticəsində ƏDV-si üzrə düzgün hesablanmama halları müəyyən olunursa, onun səbəbləri müəyyən olunmalı və buraxılan nöqsan və səhv düzəldilməlidir.

Özünüyoxlama sualları

1. İstehsala məsrəflərin uçotunun təşkilinin yoxlanması zamanı auditor hansı əsas normativ sənədlərdən istifadə edir?

2. İstehsala məsrəflərin kompleks uçotuna hansı vəzifələr daxildir və bunlar auditor yoxlamanıa necə aid edilir?

3. Hazır məhsul və onun satışının uçotunun aparılmasının yoxlanılmasında auditorun istifadə etdiyi əsas normativ sənədləri sadalayın?

4. Hazır məhsulun uçotunun auditinin aparılmasının xüsusiyyətlərini izah edin?

5. Məhsul satışından mənfəəti qəbu edilmiş müxtəlif metodlardan istifadə za­ma­nı satılmış məhsulun uçotunun aparılmasının yoxlanılması metodikasını izah edin?

V MÖVZU. MÜƏSSISƏNİN PUL VƏSAITLƏRINİN, PUL SƏNƏDLƏRINİN VƏ HESABLAŞMALARININ AUDITI

Kassanın və kassa əməliyyatlarının auditi

Hesablaşma hesabı ilə əlaqədar əməliyyatların auditi

Valyuta hesabı üzrə əməliyyatların auditi

Malsatan və podratçılarla, alıcılar və sifarişçilərlə hesablaşmaların auditi

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

1. Stukov S.A., Qolışev V.D. Vvedenie v audit, - M.: Tarve, 1992

5.1. Kassanın və kassa əməliyyatlarının auditi

Pul vəsaitləri ilə əlaqədar olan əməliyyatların auditor yoxlamasında kas­sa, bank və valyuta əməliyyatlarının yoxlaması aparılır. Burada əsas məqsəd pul vəsaitləri ilə aparılan əməliyyatların mövcud olan qanunvericiliyə uyğun­lu­ğu, doğru, düzgün və məqsədəuyğun aparılması və İcra olunmuş əməliyyat­la­rın mühasibat uçotunda düzgün əks olunmasını müəyyən etməkdən ibarətdir.

Pul vəsaitlərinin və hesablaşma əməliyyatlarının həcmi əksər müəssisə­lər­də böyük uçot göstəricilərini əhatə etməsinə baxmayaraq, aparılan əməliy­yat­ların yoxlaması mürəkkəb proses deyildir. Lakin mühasibat uçotunda əks olun­muş bu əməliyyatların yoxlaması auditorlardan çox böyük diqqət tələb edir. Çünki, təcrübə göstərir ki, müəssisələrdə baş verən əsas qanunçuluq poz­ğun­tuları, əmlakın mənimsənilməsi halları və vəzifəli şəxslərin öz vəzifələrinə sui-istifadə halları bilavasitə kassa və digər hesablaşma əməliyyatlarının icrası ilə əlaqədar olaraq baş verir.

Bir qayda olaraq pul vəsaitləri və hesablaşmalarla əlaqədar əməliyyatların auditini aparılmasının kassa əməliyyatlarından başlanması məqsədəuyğundur. Müəssisələrdə nağd pul vəsaitinin qəbulu, saxlanması və buraxılması Azərbaycan Respublikasının Milli Bankının 06 aprel 1993-cü il 9 №-li «Xälq təsərrüfatında kassa əməliyyatlarının aparılması qaydasının təsdiq olunması barədə» qərarı və digər normativ aktlarla tənzimlənir. Həmin sənəd nağd pulu qəbul qəbul etmək, vermək və kassa sənədlərini tərtib etmək, kassa kitabında qeydiyyat aparılması və pulun saxlanması, kassanın təftiş edilməsi və kassa intizamına əməl olunmasına nəzarət qaydalarını müəyyən etmişdir.

Kassanın və kassa əməliyyatlarının auditi zamanı ilk növbədə müəssi­sə­nin baş mühasibi və kassirin iştirakı ilə kassada nağd pul qalığının inven­tar­laş­ma­sı aparılır. Müəssisədə bir neçə kassa olduqda auditor kassada müəyyən olu­nacaq pul məbləğini başqa kassa hesabına bağlanmasına imkan verməmək üçün digər kassaları möhürləyir.

Kassir yoxlama başlamazdan əvvəl son kassa hesabatı tərtib edir və yazılı qəbz verir ki, bütün mədaxil və məxaric sənədləri inventarlaşmaya qədər oıan dövr üçün hesabata əlavə olunmuş və sənədsiz buraxılmış pul vəsaiti yoxdur.

Bundan sonra kassir baş mühasibin və auditorun iştirakı ilə qalıqda olan pul məbləğlərini diqqətlə sayır və qalığı müəyyənləşdirir.

Auditor xatırlamalıdır ki, kassa yoxlanılarkən kassa məxaric orderindən başqa heç bir sənəd (qəbz, öhdəçilik və s.) qəbul olununur. Qalıqda sənədsiz olaraq müəyyən olunmuş pul vəsaiti artıfq məbləğ hesab olunur və müəssisə xeyrinə mədaxil olunur.

Kassada olan digər qiymətli vəsaitlər də, yəni qiymətli kağızlar, pul sənədləri də yoxlanmalıdır.

Müəssisə kassasında aparılan inventarlaşma nəticəsi auditor, baş mühasib və kassirin imzası ilə aktla rəsmiyyətə salınır.

Aparılan inventarlaşma nəticəsində pul vəsaitinin artıqlığı, əksik olması müəy­yən olunduqda kassirdən yazılı İzahat alınmalıdır. Kassada böyük məb­ləğ­də pul vəsaitinin çalışmamazlığı müəyyən olunduqda auditor müəssisə qar­şı­sında kassirin tutduğu vəzifədən azad olunması məsələsini qoya bilə

Kassa yoxlanılarkən auditor kassirin təyin olmasına dair əmrin olmasını onunla maddi məsuliyyətə dair müqavilə bağlanmasını müəyyənləşdirməlidir.

Kassada inventarizasiya qurtardıqdan sonra auditor aparılan kassa əmə­liy­yatlarının Azərbaycan Respublikasının Milli Bankının «Xalq təsərrüfatında kassa əməliyyatlarının aparılması qaydaları»nın (6 aprel 1993-cü il N9) tə­lə­b­lə­ri­nə uyğunuğunu müəyyən etməlidir. Bununla əlaqədar olaraq aşağıdakılar yox­lanmalıdır.

«Bankdan alınmış pul vəsaitlərinin vaxtında mədaxil olunması. Bu yox­la­ma bilavasitə bank çıxarışları əsasında müəyyənləşdirilir. Əgər sənədlərdə poz­ma, düzəltmə halları müyyən olunarsa, bankda həmin sənədlər üzrə qarşılıqlı yox­lama aparılmalıdır;

• Kassa mədaxil və məxaric orderlərinin düzgün tərtib olunması və sə­nəd­­ləşdirilməsi, mədaxil və məxaric orderlərinin qeydiyyat jurnalında əks olun­ma­sı;

• Kassa kitabının düzgün aparılması və hər günün sonunda qalıqda olan pul vəsaitinin müəyyənləşdirlməsi;

• Əmək haqqının ödənilməsi cədvəllərinin yekunlarının düzgün hesablaş­ması;

• Deponentləşmiş əmək haqqı sənədlərinin düzgün aparılması;

• Nağd pul qalığı limitləri həddində pul vəsaitinin saxlanılması və onun düzgün təyinatı üzrə istifadə olunması;

• Pul vəsaitinin saxlanması və daşinması zamanı onun salamatlığını tə­min etmək barədə tövsiyələrin yerinə yetirilməsi;

• Müəssisə rəhbərinin pul vəsaiti və dəyərlər banklardan gətirilərkən ya­xud ora təhvil verilərkən kassirə mühafizəçi və lazım gəldikdə nəqliyyat və­sa­i­ti­nin ayrılması;

"Kassa binalarının texniki cəhətdən möhkəmləndirilməsi və yanğından mü­hafizə siqnalizasiyası vasitələri ilə təchiz olunmasına dair tədbirlərin icrası və s.

Yuxarda göstərilən məsələnin yoxlamasından sonra kassa əməliy­yat­la­rı­nın düzgün aparılması yoxlanmalıdır. Yoxlama dövrünü əhatə edən bütün mədaxil və məxaric kassa sənədləri ətraflı yoxlanılmalıdır

Kassa əməliyyatlarını yoxlayarkən auditor xüsusilə nağd pul vəsaitinin mə­daxil olunmasının düzgün, vaxtında və tam sənədləşdirilməsinə diqqət verıməlidir.

Pul vəsaiti kassaya banklardan, müəyyən xidmətlə əlaqədar olaraq mü­əs­sisə işçilərindən, hazır məhsul satışından, şəxslərdən və s. mənbələrdən daxil ola bilər. Auditor xüsusilə bankdan daxil olmuş pul vəsaitinin vaxtında mə­da­xil olunmasını diqqətlə yoxlamalıdır. Hazır məhsul satışdan, köməkçi təsər­rü­fatlardan, mənzil-kommunal xidmətindən daxil olan pulların sənədləşdirilməsi və mədaxil olunmasının da ətraflı yoxlanması vacibdir.

Kassaya nağd pul vəsaitinin daxil olması ilə əlaqədar olaraq kassa kitabı ilə kassa mədaxil orderlərində əks olunmuş göstəricilər bank çıxarışları və sa­tıl­mış məhsulların (işiərin, xidmətlərin) qainələri və hesab-fakturaları ilə qar­şı­lıqlı yoxlamalıdır. Auditor bilməlidir ki, hazırki şəraitdə bəzi müəssisələrdə ver­­gidən yayınmaq məqsədilə pul gəlirlərinin gizlədilməsi halları müşahidə olu­­nur. Belə ki, kassaya daxil olan nağd pul məbləği 50 №-li «Kassa» he­sa­bı­nın debeti və 76 №-li « Müxtəlif debetorlar və kreditorlarla hesablaşmalar», 71 №-li «Təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmalar», 20 №-li «Əsas isıehsal», 88 №-li «Bö­lüşdürülmüş mənfəət» (ödənilməmiş zərər)» və sairə hesabların kreditində əks olunur. Belə halda göstərilən hesablar üzrə debet yazılışları 46 №-li «Məh­sul (iş, xidmət) satışı» hesabının kreditində aparılan yazılışlarla müqayisə olun­­malıdır. Əgər 46 №-li hesabın kreditində həmin məbləğlərin yazılışı olmazsa, bu vergi ödənilməsinin gizlədilməsini göstərir. Belə halda auditor tə­cili olaraq müəyyən olunmuş faktla əlaqədar müəssisə rəhbərinə məlumat verməli və bu barədə tədbir görülməsinin bildirməlidir. Bu eyni zamanda müəssisə müha­si­bat (maliyyə) hesabatının etibarsızlığına şübhə yaradır ki, belə hal audito­r­ yox­lamasında qəbul edilməz haldır.

Müəssisə kassasından nağd pul vəsaitin məxaric olunmasına yoxlayarkən auditor xatırlamalıdır ki, bu kimi əməliyyatlar kassa məxaric orderi, ödəniş cədvəli, ərizə və s. sənədlər əsasında icra olunur. Pul vəsaitinin buraxılmasına aid olan sənədlər müəssisə rəhbəri, baş mühasib və digər onları əvəz etmək hüququ olan vəzifəli şəxslər tərəfindən imzalanmalıdır. Yoxlama aparılarkən auditor kassadan ödənən pul vəsaiti sənədlərinin hüquqi əsaslandırılmasını (işçi heyətinin mükafatlandırılmasına dair əmr, maddi yardımın olunmasına dair sənəd, icra vərəqələrinin ödənilməsi) müəyyən etməlidir. Eyni zamanda məqsədli ödəmələr üzrə bankdan çeklə alınmış pul məbləğinin əmək haqqı, müxtəlif yardıtmlar üzrə ödəmələr, ezamiyyə, təsərrüfat xərcləri və s. ödənişlər, kassa limitinin gözlənilməsi yoxlanılmalıdır.

Belə ciddi yoxlama ona görə vacibdir ki, bəzi hallarda müəssisə kassa­sın­dan böyük məbləğdə pul vəsaiti əməliyyata-təsərrüfat xərcləri, nümayəndəliyin saxlanması adı ilə verilir və bu pul məbləği saxta sənədlərlə tədavül xərclərinə silinir. Digər misal olaraq göstərmək olar ki, 50 №-li «Kassa» hesabının kre­ditin­dən heç bir əsas olmadan sosial sığorta üzrə yardımları, birdəfəlik maddi yardım üzrə pul məbləği ödənilərək istehsal məsrəfləri və ya tədavül xərcləri he­sabına silinir və bunun nəticəsində məhsulların, işlərin, xidmətlərin maya dəyəri əsasız olaraq alınır.

Beləliklə auditor kassa əməliyyatlarının yoxlanılması apararkən tərtib etdiyi auditor proqramına aşağıdakılar mütləq qaydada nəzərdə tutulmalıdır;

- kassada pul vəsaiti və digər qalıqların inventarlaşması, onların sax­lan­ma­sı vəziyyətinin yoxlaması;

- kassaya daxil olan pul vəsaitinin vaxtında və tam mədaxil olunması;

- məxaricə silinən pul məbləğinin düzgün silinməsinin öyrənilməsi və təhlili;

- kassa və maliyyə intizamına əməl olunması vəziyyətinin yoxlaması;

- mühasibat uçotu hesablarında kassa əməliyyatlarının düzgün əks olun­ma­sının yoxlaması;

- aparılan audit nəticəsi ilə əlaqədar olaraq təkliflər və nəticələrinin müəyyən olunması.

5.2. Hesablaşma hesabı liə əlaqədar əməliyyatların auditi

Mövcud olan qanunvericiliyə görə müəssisələr onlara məxsus olan pul və­sa­itlərinin banklarda olan hesablarında saxlamalıdırlar. Müəssisələr arasında aparılan təsərrüfat hesablaşmaları banklar vasitəsilə qeyri-nağd hesablaşma firmasında icra olunur,

Müəssisəyə bank hesabının açılması və əməliyyatların icrası Azərbaycan Respublikası Milli Bankı tərəfindən müəyyən olunmuşdur. Hesalaşma, cari və digər hesablar üzrə əməliyyatlar Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi və Azərbaycan Respublikası Milli Bankının normativ aktları ilə nizama salınır və aparılır.

Bank əməliyyatları yoxtanarkən auditor mövcud olan qanunvericiliyin tələblərinə riayət etməlidir. Müəssisənin banklarda açılmış bütün hesabları və ilk növbədə hesablaşma hesabı yoxlanmalıdır. İlk növbədə bank çıxarışları əsasında uçot yazılışları müqayisə olunur. Hesablarda olan qalıqların baş kitabın göstəriciləri ilə təsdiqlənməsi müəyyənləşdirilir.

Hesablaşma hesabı üzrə əsas məlumatlar bank çıxarışları və onlara əlavə olunmuş hesalaşma sənədləridir. Auditor bütün bank çıxarışlarını hər bir əməliyyat üzrə onlara əlavə olunmuş ilkin sənədlər əsasında yoxlamalıdır. Mövcud olan qaydalara görə və tərəflərin razılaşmasına uyğun olaraq bank hər gün icra olunmuş hesablaşma əməliyyatları üzrə bank çıxarışlarını onlara əlavə olunmuş ilkin sənədlərlə birlikdə müəssisəyə təqdim etməlidir.

Bank çıxarışlarının göstərilən qaydada yoxlaması əsasında auditor aşağıdakıları müəyyən edir:

-bank çıxarışında əks olunmuş məbləğin, ona əlavə olunmuş ilkin sənədlərə uyğunluğu;

- bank çıxarışına əlavə olunmuş ilkin sənədlərdə bankın möhürünün ol­ma­sı. Əgər sənədlərdə möhür olmaması müəyyən olunarsa, auditor bankda qar­şılıqlı müqayisə olunan yoxlama aparmalı və həmin sənədin düzgünlüyünü müəyyən etməlidir;

- banka verilən nağd pul vəsaitlərinin hesablaşma hesabına daxil olma sə­nəd­lərində əks olunması;

- bank çıxarışlarına uyğun olaraq mühasibat uçotu müxabirləşmələrinin tərtib olunması və onların mühasibat hesablarında düzgün yazılışı;

- əvvəldən ödəmə qaydasında əmtəəsiz olaraq pul vəsaitinin göçürülməsi və digər şübhəli məbləğlər;

- əvvəldən-müqavilə ilə rəsmiyyətə salınmış, sair debitor və kreditorlarla hesablaşmalar üzrə nəticələr;

- bank əməliyyatlarının icrası ilə əlaqədar olan digər nöqsanlar.

Yoxlamada xüsusliə bankdan nağd pul alınması və onun 50 №-li «Kassa» hesabına mədaxil olunması və əksinə olaraq müəssisə kassanın bankdakı 52 №-li "Hesablaşma hesabı"na verilən pul vəsaitlərinin düzgün icra olunmasına və sənədləşməsinə diqqət verməlidir. Uçotun jurnal-order formasında aparılan müəssisələrdə 2№-li jurnal-order və 50 №-li «Kassa» hesabının debet yekunu bank çıxarışı ilə və ona əlavə olunmuş ilkin sənədlər yoxlamalıdır.

Hesablaşma hesabına daxli olan pul vəsaiti sənədləri yoxlanarkən, onun düzgün və tam mədaxil olunması müəyyənləşdirılır. Banka təhvil verilən bütün nəğd pul vəsaiti bank çıxarışlarında əks olunmalıdır.

Bu əməliyyat eyni zamanda kassa əməliyyatları da yoxlanarkən nəzərə alınmalıdır.

Bank əməliyyatları yoxlanarkən daxil olmuş pul vəsaitlərinin düzgün uço­tu və sənədləşdirilməsi müəyyən olunmalıdır. Bank əməliyyatlarının uçotunun aparılması üçün mühasibat uçotu hesablar planında 51 №-li «Hesblaşma he­sa­bı» və 55 №-li «Banklarda olan xüsusi hesablar» hesablarından istifadə olunur.

Alıcılar tərəfindən ödənmiş pul məbləği satış əməliyyatları üzrə hesabların yazılışlarında, 46 №-li «məhsui (iş, xidmət) satışı», 47 №-li «Əsas vəsaitlərin sa­tışı və sair xaricolmaları», 48 №-li «Sair aktivlərin satışı» və alıcılar, sifariş­çi­lərin uçotu üzrə 64 №-li «Alınmış avanslar üzrə hesablaşmalar» hesablarında əks olunmuş uçot yazılışları ilə yoxlamaqla müəyyənləşdirilr. Sair debitor­lar­dan (müqavilə əsasında kirayə üzrə, birgə müəssisələrdən, iddlalar üzrə daxil olan cərımələr və s.) daxil olan pul vəsaiti bank çıxarışları və onlara əlavə olunmuş sənədlər əsasında yoxlanılır.

Eyni qaydada müəssisənin hesablaşma hesabından və digər hesablarından aparılan əməliyyatlar nəticəsində silinən pul vəsaitinə nəzarət edilir. Bankdan müəssisə kassasına daxil olunmuş nağd pul vəsaitinin vaxtında və tam mədaxil olunmasına, satıcılara və sair kreditorlara ödənmiş vəsaitin qanunauyğun­lu­ğu­na xüsusi diqqət verilməlidir. Belə əməliyyatların aparılması sənədlərlə (mü­qa­yi­sə, görülmüş işlər üzrə təhvil-qəbul aktları, malların daxil olmasına dair qai­mə­lər və s.) təsdiq olunmalıdır. Əgər müəssisə onun tabeliyində olan filialların əmək haqqının icra vərəqələri üzrə və s. ödəmələr üçün pul vəsaiti köçürürsə bu da ilkin sənədlərlə əsaslandırılmalıdır.

Satıcılara olan borcların ödənməsi həll olunarkən, yaranmış borcların əsas­lı və real olması müəyyənləşdirilr. Belə faktlar olur ki, ticarət təşkilatına alın­mış mallar üçün pul vəsaiti keçirilir və onun icrası yoxlanılarkən müəyyən olu­nur ki, müəssisə ambarına göstərilən mallar daxil olmamış və ya daxil olmuş malların çeşidləri sənədlərdə göstərilən çeşidə uyğun deylidir. Bəzi halda isə görülməyən işə görə tikinti təşkilatlarına pul vəsaiti keçirılır. Ona görə də pul vəsaiti İlə əlaqədar olan əməliyyatların yoxlamasında xüsusi diqqətlə əmə­liy­yatlar üzrə ilkin sənədlər ətraflı yoxlanılmalıdır.

Müəssisə pul vəsaitini və bank əməliyyatlarının vəziyyətinin yoxlayarkən auditor 56 №-li «Pul sənədləri» və 57 №-li «Yolda olan köçürmələr» hesab­larında əks olunmuş əməliyyatların düzgünlüyü yoxlanmalıdır. Bu hesablara əsasız olaraq debitor borcları köçürülür ki, bu da maliyyə hesabatının düzgün mü­əyyən olunmamasına səbəb olur, Yoxlama aparılarkən 56 №-İi «Pul sə­nəd­lə­ri» hesabına analitik uçot göstəriciləri müəssisədə saxlanılan bütün pul sə­nəd­ləri (poçta markalan, nəqliyyat biletləri, sanatoriya-kurort putevkaları, alın­­mış səhmlər və s.) üzrə yoxlanılmalı və onların hərəkətinin uçotu müəyyən olunmalıdır.

Əgər auditor yoxlamasında auditor vəzifəli şəxslər tərəfindən böyük məb­ləğlə pul vəsaitinin mənimsənilməsi və saxtakarlıq halları müəyyən edilərsə, bu barədə müəssisə rəhbərliyinə və ya direktorlar şurasına məlumat verilməlidir. Auditor özünün yazılı formada təqdim etdiyi məlumatında buraxılan sax­ta­kar­lıq və əmlak mənimsənilməsi üçün məsul şəxslərin daşıyacaqları məs­uliy­yətə dair müəssisə rəhbərliyinə bildirməyə borcludur.

5.3. Valyuta hesabı üzrə əməliyyatların auditi

Xarici iqtisadi fəaliyyətin icrasi ilə əlaqədar olaraq müəssisələr ixrac və idxal etdikləri mal-material dəyərinin hesablaşma əməliyyatlarını xarici valyu­ta ilə aparırlar. Mövcud olan qanunvericiliyə görə bu kimi əməliyyatları yerinə yetirmək üçün müəssisələr valyuta hesabı aça bilərlər. Valyuta hesabının acıl­ması və onda əməliyyatların aparılması qaydaları Azərbaycan Respublikası Milli Bankı tərəfindən müəyyən olunmuş prinsiplər üzrə icra olunur.

Müəssisə və təşkilatlarda valyuta hesabı əməliyyatları üzrə mühasibat uçotu hər bir valyuta üzrə ayrılıqda aparılır. Yəni ABŞ-rı dolları üzrə ayrı he­sab, AFR-sı markası və üzrə ayrı hesablardan istifadə edilir. Azərbaycan Res­pub­likasında təsərrüfat əməliyyatlarının qiymətləndirilməsi Respublikanın Milli valyutası sayılan manatla həyata keçirilir.

Banklarda və digər kredit idarələrindəki valyuta hesablarında olan vəsait qalıqdan, hesabat dövrünün sonuncu gününə Azərbaycan respublikası Milli Bankı­nın valyuta məzənnələri üzrə xarici valyutaların yenidən haqq-hesab edil­mə yolu İlə qiymətləndirilərək müəyyən edilmiş məbləğdə manatla əks etdirilir.

Ölkə ərazisində və xarici banklardakı valyuta hesablarında olan xarici va­lyu­ta ilə pul vəsaitlərinin mövcudluğu və hərəkəti haqqında məlumatları ümu­mi­ləşdirmək üçün mühasibat uçotu hesablar Planında 52 №-li «Valyuta he­sa­bı» müəyyən olunmuşdur. 52 №-li «Valyuta hesabı»na 52 -1 №-li «Ölkə daxi­lin­dəki valyuta hesabları», 52-2 №-li «Xaricdəki valyuta hesabları» subhesab­la­rı açıla bilər.

Valyuta əməliyyatları mühasibat uçotu sistemində özünün mürəkkəb əmə­liyyatları ilə fərqlənir. Ona görə də bununla əlaqədar əməliyyatlar yüksək ix­tisaslı mütəxəssis tərəfindən yoxlanılmalıdır. Ümumiyyətlə valyuta əməliy­yat­ları yoxlanarkən, onun uçotu və icrası ilə əlaqədar olan qanunvericiliyin düzgün yerinə yetirilməsinə xüsusi diqqət verilməlidir. Valyuta hesabları üzrə əməlyyatlar mühasibat uçotunda bank çıxarışlarına və onlara əlavə edilən pul-hesablaşma sənədlərinə əsasən əks etdirliir.

Müəssisənin bütün növ xarici valyuta vəsaitləri əsasən aşağıdakı məq­səd­lər üzrə fəaliyyət göstərir:

a) müəssısənin sərəncamında qalan dövriyyə vəsaiti kimi fəaliyyət gös­tə­rən xarici valyuta vəsaitləri;

b) təsisedici sənədlərə uyğün olaraq müəssisədə nizamnamə kapitalı ki­mi fəaliyyət göstərən xarici valyuta vəsaitləri;

v) müəssisədə uzunmüddətli və qısamüddətli borclar kimi fəaliyyət gös­tə­rən xarici valyuta vəsaitləri;

q) müəssisədə uzun və qısamüddətli kredit (ssuda) kimi fəaliyyət göstərən xa­rici valyuta vəsaitləri.

Yuxarıda «a» və «b» bəndlərində göstərilən müəssisənin sərəncamında qa­lan dövriyyə vəsaiti kimi fəaliyyət göstərən, eyni zamanda təsisedici sə­nəd­lərə uyğun olaraq müəssisədə nizamnamə kapitalı kimi fəaliyyət göstərən xa­rici valyuta vəsaitləri üzrə məzənnə fərqi il ərzində 52 №-li «Valyuta he­sa­bı»nın və 83 №-li «Gələcək dövrün gəlirləri» hesabının müvafiq sudhesab­la­rında uçota alınır.

İlin sonunda isə həmin məzənnə fərqi müəssisənin mənfəətinə (zərərinə) aid edilir.

Uzun və qısamüddətli («v» bəndində göstərilən) borclar kimi fəaliyyət gös­tərən xarici valyuta üzrə məzərnə fərqi həmin borclar qaytarılana qədər pul vəsaitlərinin uçota alan hesabların və 94 №-li «Qısamüddətli borclar» və 95 №-li «Uzunmüddətli borclar» hesablarının müvafiq subhesablarında uçota alınır.

Uzunmüddətli və qısamüddətli («q» bəndində göstərilən) kredit kimi fəaliyyət göstərən xarici valyuta vəsaitləri üzrə məzənnə fərqi həmin kreditlər (ssudalar) qaytarılanadək 52 №-li «Valyuta hesabı», 90 №-li «Qısamüddətli bank kreditləri» və 92 №-li «Uzunmüddətli bank kredıtləri hesablarının müvafiq subhesablarında uçota alınır.

Azərbaycan Respublikasında mövcud olan qanunvericiliyə əsasən xarici iqtisadi əlaqələrin aşağıdakı formaları müəyyən olunmuşdur:

- qabaqçadan ödəmə;

- inkasso forması;

- akkredetiv hesablaşma forması;

- mal mübadiləsi və ya barter əməliyyatları forması.

Qabaqcadan ödəmə formasında icra olunan 'hesablaşma forma­sın­da alıcı ilə satıcı müəssisə arasında bağlanmış müqaviləyə uyğun olaraq buraxılacaq məhsulun dəyəri alıcı müəssisə tərəfindən əvvəlcədən ödənilir.

İnkasso formasında hesablaşmada bankın müştərisinin tapşırığı ilə, ona təqdim olunan hesablaşma sənədləri əsasında satıcı müəssisədən alıcının ünvanına göndərilmiş əmtəə-material dəyərini pul ifadəsində onun bankdakı hesablaşma hesabına ödənməsi üçün ödəmə tələbnaməsinin göndərilməsidir.

Akkredetiv formasında hesablaşmada alıcı ilə satıcı müəssisə arasında bağlanmış müqavilə əsasında razılaşdırılmış şərtlərə uyğun olaraq bankdan müəyyən pul vəsaitini almaq hüququdur. Belə halda müəyyən bank, onun banka verdiyi pul məbləği əsasında, həmin pulun müəyyən dövr ərzində ölkənin başqa bankından alınması üçün verilən adı sənəddir.

Akkredetiv formasında hesablaşmada bank zəmanət verir ki, akkredetiv açılmış olduğu bankdan vəsaitin daxil olub-olmamasından asılı olmayaraq akkredetivdə göstərilən məbləği ödəyəcəkdir.

Mal mübadiləsi və ya barter əməliyyatları formasında əməliyyatlar ölkə dixilində və ölkədən kənar xarici ticarət əlaqələrində geniş istifadə olunur. Bu əməliyyatların genişlənməsinə əsas səbəb bir sıra müəssisələrin hesablaşma hesablarında valyuta vəsaitinin olmaması ilə əlaqədardır.

Barter və ya mal mübadiləsi valyutasız, lakin vahid müqavilə (konkret) üzrə tərtib olunan, qiymətli qoyuluş və tarazlaşdırılan mal mübadiləsidir. Bar­ter əməliyyatları zamanı qarşılıqlı iradlar üzrə hesablaşmalar bir qayda olaraq əla­və mal göndərilməsi və ya göndərilən malın həcminin azaldılması yolu ilə həyata keçirilir.

Mal mübadiləsi və ya barter əməliyyatları dəyəri ödənilmədən satışa yola sa­lınmış məhsullara (mallara), yaxud təhvil verilmiş iş və xidmətlərə görə hə­yata keçirildikdə müvafiq satış hesablarının kreditində və 62 №-li «Alıcılar və sifarişçilərə hesablaşmalar», yaxud 76 №-li «Müxtəlif debetor və kredi­tor­larla hesablaşmalar» hesabının debetində əks etdirilir. Eyni zamanda müvafiq satış hesablarının debeti satışa yola salınmış malların, əsas vəsaitlərin və sair əm­lak­ların və yerinə yetirilmiş iş və xidmətlər maya dəyərini uçota alan hesablarla müxabirləşir. Göstərilən əməliyyatlar üzrə Maliyyə nəticələri 80 №-li «Mən­fəət və zərər» hesabına silinir.

Göstərilən hesablaşma formalarının düzgün və normativ sənədlər üzrə ye­ri­nə yetirilməsi auditor tərəfindən ətraflı yoxlamalı və nəticə müəyyənləş­di­ril­məlidir.

Auditor yoxlama dövründə onu da xatırlatmalıdır ki, xarici iqtisadi əməliyyatlar aparan müəssisələr satışdan daxil olan pul vəsaiti satılmış malların yükləndiyi günün məzənnəsi ilə uçotda əks etdirilir.

Əgər əməliyyatlar ikitərəfli barter vasitəsilə həyata keçirilirsə, mühasibat uçotunda vəsait gömrük bəyannaməsində göstərilən məbləğ əsasında əks etdirilir. Əgər məhsul qaimə ilə daxil olubsa, bu halda təhvil - qəbul aktı tərtib edildiyi günə olan məzənnə fərqi ilə uçotda əks etdirilir.

5.4. Malsatan və podratçılarla, alıcılar və sifarişçilərlə

hesablaşmaların auditi

Malsatan və alıcılarla hesablaşmaların auditinin aparılmasına başla­nar­kən auditor xatırlamalıdır ki, bu yoxlama əməliyyatlarında ilk növbədə satıcı və alıcı müəssisələr arasında malların satışı, görülmüş işlər və xidmətlərlə əla­qə­dar olaraq bağlanmış müqavilələrin Azərbaycan Respublikası qanun­ve­ri­cilyinə uyğunluğu, onun tələblərinə cavab verməsinin düzgün sənədləşdirilməsi müəyyən olunmalıdır.

Malların satışı (işlərin, xidmətlərin) ilə əlaqədar bağlanmış müqavilələrdə ən vacib məsələlərdən biri muqavilələrin rəsmiyətə salınması forması ilə ya­na­şı, onların icra olunma dövründən asılı olmayaraq tam və vaxtında yerinə ye­ti­ril­məsidir. Əgər satıcı və alıcı müəssisələr arasında bağlanmış müqavilələr icrası müəyyən olunmuş valyuta və göstəricilər üzrə yerinə yetirilmirsə, belə müqavilələri etibarlı hesab etmək mümkün deyildir.

Beləliklə auditor icra olunmuş satış və alış əməliyyatları üzrə bağlanmış müqavilələri, onların düzgün rəsmiyyətə salınmasını, başlanma tarixini və vax­tı keçmiş borcların səbəblərini müəyyənetməlidir.

Daha sonra auditor malsatan və alıcılarla hesablaşma əməliyyatlarının hər bir satıcı və alıcı müəssisə üzrə ayrılıqda yoxlanılır. Mühasibat uçotunda əks olunmuş və İlkin hesablaşma sənədləri sayılan hesablaşma-ödəmə sənəd­ləri, hesablaşmaların yoxlamasına dair inventarlaşma aktları və mühasibat uçotu hesablar planında müəyyən olunmuş 62 №-li «Alıcılarla və sifarişçilərlə hesablaşmalar» hesabında əks olunmuş yazılışlar əsasında alıcılara yüklənmiş (satılmış) məhsullar (iş, xidmət) üzrə həqiqi, qanuni borclar müəyyənləşdirilir.

62 №-li «Alıcılarla və sifarişçilərlə hesablaşmalar» hesabı üzrə hesab­laş­manın xarakterindən asılı olaraq aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

1. «İnkasso qaydasında ödəmələr»

2. «Planlı ödəmələr üzrə hesablaşmalar»

3. «Alınmış vekseller»

Hazır məhsulların satışı ilə əlaqədar olaraq müqavilələrin və digər hüquqi sənədlərin araşdırlıması nəticəsi olaraq 62 №-li hesabın subhesablarında əks olun­muş alıcılara və sifarişlərə olan borcların həqiqiliyi və qanunayuğun ol­ma­sı müəyyənləşdirilir. Göstərilən hüquqi sənədlərdən başqa informasiya mənbəi hesablaşma-ödəmə sənədləri, hesablaşmaların inventarlaşma aktları baş kitabın göstəriciləri və müəssisənin mühasibat uçotu hesabları aiddir.

Qeyri-nağd hesablaşmalarda istifadə olunan müxtəlif formalar üzrə he­sab­laşma sistemi öyrənilərkən, onların subutedici sənədlərin olmasına xüsusi diqqət verilməlidir. Bəzi hallarda isə lazım gələrsə bankda və müəssisədə möv­cud olan hesablaşma sənədlərinin qarşılıqlı yoxlaması aparılmalıdır, Burada əsas diqqət çeklər, akkreditivlər və veksellərin istifadə olunması ilə əlaqədar olan hesablaşmalara daha geniş diqqət verilməlidir. Bu sənədlər bir sıra hal­lar­da səhvlər, mövcud olan qanunvericiliyə riayət olunması və aldatma müşahidə olunur. Əgər alıcının borcunu təmin edən alınmış veksellər üzrə yaxud nəzərdə tutulubsa,onda bu borc ödəndikcə 51№-li «Hesablaşma hesa­bı», yaxud 52 №-li «Valyuta hesab»ının debetinə, 62 №-li «Alıcılar və sifa­rışçilərlə hesab­laş­ma­lar» hesabının (bocun ödənilməsi hissəsi qədər) və 80 №-li «Mənfəət və zərər» (falzin həcmi qədər) hesabının kreditinə yazılışlar aparılır.

Auditor 62 №-li «Alıcılarla və sifarişçilərlə hesablaşmalar» hesabının ana­li­tik hesab göstəriciləri də ətraflı yoxlanmalıdır. Bunları yoxlamaqla ayrı-ayrı alıcıılar və sifarişçilərin hesablaşma ilə əlaqədar real borcları, pul vəsaitlərinin müəyyən otunmuş vaxtlar üzrə daxil olması və s. göstəricilər müəyyən olunur. Burada həm də vaxtı keçmiş debitor borcları və onların ödənilməsi səbəbləri öyrənilir.

Nəzərə almaq lazımdır ki, 62 №-li «Alıcılar sifarişçilərlə hesablaşmalar» hesabı üzrə analitik uçot alıcılarla (sifarişçilərə) təqdim edilən hər bir hesab-faktura üzrə, planı ödənişlər qaydasında, hesablaşmalar zamanı isə hər bir al­ıcı və sifarişçi üzrə aparılır. Bu zaman analitik uçotunun quruluşu elə olmalıdır ki, alıcılar və sifarişçilər üçün maraqlı olan (veksel təminatları, daxil olası pul vəsaitinin müddətləri, banklar tərəfindən uçota alınmış veksellər üzrə vaxtdan daxil olmayan pul vəsaitləri və başqa məlumatlar barədə) məlumatların əldə edilməsinə təminat versin.

Yoxlamanın yekun mərhələsində alıcılar və sifarişçilərlə hesablaşmalar üz­­rə analitik və sintetik uçot hesablarında müxabirləşmələrin yazılışının düz­gün­lüyü müəyyən olur. Müəyyən olunmuş nöqsanlar auditorun iş sənədlərində əks olunmalıdır.

Auditor alıcılarla və sifarişçilərlə hesablaşmaların yoxlamasl yekun­laş­dır­maqla, hesablaşma sistemində daha vacib əhəmiyyəti olan malsatan və podrat­çı­larla hesablaşmaların yoxlamasını davam etdirir.

Burada əsasən 60 №-li «Malsatan və podratçılarla hesablaşmalar» və 76 №-li «Müxtəlif debitor və kreditorlarla hesablaşmalar» hesablarında əks olunmuş əməliyyatların yoxlaması ilə başlayır.

Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, malsatan və podratçılarla hesablaşmaların auditor yoxlamasında əsas sənəd alıcı ilə satıcı müəssisələr arasında hüquqi münasibətləri tənzımləyən və vacib sənəd hesab olunan bağlanmış müqavilələr hesab olunur.

Beləliklə yoxlama aparılarkən auditor malsatan və podratcılarla aparılan əməliyyatlar üzrə müqavilənin olmasına, onun düzgün, normativ qanun­ve­ri­ciliyə uyğun tərtib olunmasına xüsusi fikir verıməli və borcların olması müəyyənləşdirilmklə, onların əmələ gəlmə tarixi və səbəbləri aşkarlanmalıdır.

Daha sonra auditor bütün satıcılar və podratcılar üzrə hesablaşma əmə­liy­­yatlarını yoxlamalıdır. Burada 60 №-li «Malsatan və podratcılarla hesab­laş­ma­lar» hesabı üzrə uçot-yazılış əməliyyatları, hesablaşma-ödəmə sənədləri əsa­sın­­­da yoxlama aparılmalıdır. Yoxlamada əməliyyatların aparılması tarixi, məz­munu, daxil olmuş mallar üzrə qiymətlər, əlavələr, onların tam mədaxil olunması və 19 №-li «Alınmış sərvətlər üzrə ƏDV»-nin əsaslandırılması müəyyən olunmalıdır.

Faktiki olaraq daxil olmuş, lakin hesablaşma sənədləri daxil olmamış əm­təə-materiallar müəyyən olunarkən onların yolda olması və ya əvvəllər daxil ol­ması araşdırılmalıdır. Eyni zamanda hesablaşma əməliyyatlarının qar­şılıqlı yoxlaması və inventarlaşdırmanın aparılması, müqavilə öhdəliklərinin pozul­ma­sı ilə əlaqədar olaraq satıcılara cərimə iddialarının verilməsi və ümüd­süz borc­ların silinməsi faktları müəyyən olunmalıdır. Lazım gələrsə nəzarət qay­da­sın­da yoxlanılan müəssisədə qalıqda olan əmtəə-material dəyərlərinin inven­tarlaşması sənədlərin və uçot registrlərinin qarşılıqlı yoxlaması əməliy­yat­la­rı aparıla bilər. Hesablar üzrə müxabirləşmələrin uçot yazılışlarında əks olun­ma­sına da nəzərdən keçirmək lazımdır. 60 №-li «Malsatan və podrat­cı­lar­la he­sab­laş­malar» hesabının kreditində əks olunmuş yazılışlar 08 №-li «Kapial qo­yu­luş­ları», 10 №-li «Materiallar», 12 №-li «Azqiymətli və tezköhnələn əşya­lar», 19 №-li «Alınmış sərvətlər üzrə ƏDV», 20№-li «Əsas isıehsal», 41 №-li «Mal­lar» he­­sablarının debetlərindəki yazılışlarla müqayisə olunmalıdır. 60 №-li hesabat de­­betində əks olunmuş yazılışlar 50 №- li «Kassa», 51 №-li «He­sab­laş­ma he­sa­bı», 52 №-li «Valyuta hesabı», 55 №-li «Banklarda olan xüsusi hesablar»ın kre­di­tində əks olunmuş yazılışlarla qarşılıqlı yoxlanılır Bir qayda olaraq sintetik he­sablarda əks olunmuş göstəricilər analitik uçot göstəricilərinə bərabər olmalıdır.

Audit aparılarkən analitik uçotun təşkili və aparılan yazılışlar da nəzər­dən keçirilməlidir. Auditor onu da xalırlamalıdır ki, 60 №-li «Malsatan və pod­ratcılarla hesablaşmalar» hesabı üzrə analitik uçot ödənilmək üçün təqdim olu­nan hər bir hesab-fakturalar və planlı ödənişlər qaydasında aparılan he­sab­laş­malar zamanı isə hər bir malsatan və podratçı üzrə aparılır. Bu zaman ana­li­tik uçotun quruluşu: Ödəmə müddəti çatmamış, aksent edilmiş və digər he­sab­laşma sənədləri üzrə malsatanlar; vaxtında ödənilməmiş hesablaşma sənəd­ləri üzrə; fakturalaşmamış satışlar üzrə; ödənmə müddəti çatmamış verilmiş vek­sellər üzrə; ödənmə vaxtı keçmiş veksellər üzrə; alınmış kommersiya kre­di­t­ləri üzrə malsatan və podratcılarla hesablaşmalar haqqında zəruri məlu­mat­la­rın əldə edilmə mümkünlüyü təmin etməlidir.

Auditor müəssisənin avans şəklində əvvəlcə ödənmə və avans alınan pul vəsaitinin sənədləşdirilməsi və uçotda əks etdirilməsini təhlil etməlidir. Bu məq­sədlə 61 №-li «Verilmiş avanslar üzrə hesablaşmalar» hesablarından is­ti­fa­də edilir.

Auditor ilkin sənədlərin və uçot yazlıışlarının öyrənilməsi nəticəsində ve­rilmiş və alınmış avansların əsaslı olmasını öyrənir, 61 №-li «Verilmış avanslar üzrə hesablaşmalar» və 64 №-li «Altnınış avanslar üzrə hesablaşmalar» hesab­ları üzrə analitik uçotun düzgün aparılmasının və onların analitik və sintetik uçot göstəricilərinə uyğunluğu və bununla əlaqədar olaraq alınmış avanslar üz­rə əlavə dəyər verginin (ƏDV) vaxtında və düzgün ayrılmasını müəyyən­ləşdirir.

Özünüyoxlama sualları

1. Pul vəsaitləri və pul sənədlərinin uçotunun təşkilinin yoxlanılmasında auditorun əsaslandığı əsas sənədləri sadalayın?

2. «Pul vəsaitləri və pul sənədlərinin auditi» kompleksinə hansı uçot bölmələri və sintetik uçot daxildir?

3. Kassa əməliyyatlarının yoxlanılması metodikasını izah edin. Bu metodikanın ənənəvi yoxlamadan əsas fərqlərini göstərin?

4. Hesablaşma hesabı üzrə əməliyy1yatların auditinin aparılmasının xüsusiyyətlərini nəzərdən keçirin?

5. Valyuta hesabı üzrə auditin apaprılmasının əsas xüsusiyyətlərini izah edir?

6. 55, 56 və 57 hesablar üzrə auditin aparılmasının mahiyyətini izah edin

7. Malsatan və podratçılarla hesablaşmaların yoxlanılması necə aparılır? Bu kimi yoxlamanın əsas xüsusiyyətlərini göstərin?

VI MÖVZU. MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏ NƏTİCƏLƏRİNİN AUDİTİ

6.1. Mənfəətin formalaşmasının auditi

6.2. Mənfəətdən istifıadə olunmasının auditi

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

1. Danilevskiy Ö.A. Obhiy audit v voprosax i otvetax. - M.: 1995

6.1. Mənfəətin formalaşmasının auditi

Sərbəst bazar iqtisadiyyatına keçidlə əlaqqədar olaraq mənfəətin rolu da­ha da artırmaqla, müəssisələrin və dövlətin iqtisadi marağının əsas hərəkət­verici vasiləsi kimi özünü göstərir. Müəssisələrin iqtisadi maraqı bilavasitə mənfəət əsasında qurulmaqla onun iqtisadi və sosial inkişafının əsasını təşkil edir.

Bütün göstəricilərlə əlaqədar olaraq müəssisənin təsərrüfat-maliyyə əməliyyatlarının maliyyə nəticəiərinin formalaşması və onun istifadə olunması ilə əlaqədar olan məsələlərin yoxlamasında əsas vəzifə onun düzgün müəyyən olunması və hesablanıb dövlət büdcəsinə ödəmələrin mövcud olan qanunvericiliyə uyğun icra olunmasını müəyyən etməkdən ibarətdir. Bununla yanaşı mənfəətin düzgün bölüşdürülməsi, fondların yaradılması, dividendlərin ödənilməsi və sair göstəricilərin müəyyənləşdirilməsinə diqqət verilməlidir.

Hər bir müəssisənin hesabat dövrünün son maliyyə nəticələri (mənfəət və zərər) onun məhsul (iş xidməti) satış və digər əmtəə material dəyərinin (əsəs vəsaitlər, qeyri-maddi aktivlər və s.) mövcud olan qiymətlərlə daxli olan pul vəsaiti məbləğindən, əlavə dəyər vergisi daxil olmaqla, müəyyən olunmuş vergilər, aksizlər, onların isıehsalı və satışa sərf olunmuş məsrəflərin çıxılması nəticəsində müəyyənləşdirilir.

İxrac əməliyyatları ilə məşğul olan müəssisələrin mənfəəti hesablanarkən məhsul satışından (İş xidməti) daxil olan pul vəsaiti məbləğindən ixrac üçün müəyyən olunmuş tariflər çıxılmalıdır.

Yekun maliyyə nəticələri hesablanarkən qeyri satış əməliyyatlarından daxil olan vəsaitlər də nəzərə alınmalıdır. Məhsul satışından (iş, xidmət) daxil olan pul vəsaitinin uçotda əks olunması vaxtı müəssisənin uçot siyasətində müəyyən olunmuş qayda üzrə icra olunmalıdır. Belə ki, məhsul satışından daxil olan pul vəsaiti, alıcıya məhsulun yükləndiyi tarixdən hesablaşma sənədlərinin alıcıya təqdim olunması vaxtı və ya yüklənmiş məhsulun (iş, xidmət) dəyərinin müəssisə hesablaşma hesabına daxil olması ilə müəyyən olunur. Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, göstərilən formaların hansı istifadə olunarsa həmin forma daimi xarakterdə bir neçə il ərzində tətbiq olunmalıdır.

Onu da xalırladıram ki, birinci hesablaşma forması beynalxalq mühasibat uçotu standartlarda qəbul olunmuş və hazırda dünyanın əsas inkişaf etmiş ölkələrində həmin forma geniş şəkildə istifadə olunur.

Mənfəətin formalaşmasının audit yoxlamasında auditor üçün əhəmiy­yət­siz məsələlər olmamalıdır, bu məsələ ilə əlaqədar olan hər bir nöqsan və çatış­ma­mazlığın müəyyən olunmasının ciddi əhəmiyyəti vardır. Sifarişçi müəssisə üçün buraxılan səhvlərin müəyyən olunub, aradan qaldırılması, onların düzəl­dil­məsi çox vacibdir. Nəzərə almaq lazımdır ki, audit dövründə buraxılmış nöq­sanlar düzəlmədikdə, müəssisə mənfəətinin azaldılması və sair hallar vergi orqanları yoxlayıcıları tərəfindən müəyyən edilir və bu isə böyük məbləğdə cəri­mələrin tutulmasına və digər qanunvericiliyin pozulması hallarına səbəb olur.

Yuxarıda göstərilənlərlə əlaqədar olaraq yoxlama dövründə auditor aşağdakılara xüsusi diqqət verməlidır:

- büdcəyə avans ödəmələrin hesablanması üçün müəssisə üzrə nəzərdə tu­tul­muş mənfəətin və məhsul, xidmət) satışından daxil olacaq pul vəsaitinin müəyyən olunmasına;

- müəssisə üzrə uçot siyasətində məhsul (iş, xidmət) satışından daxil olan vəsaitin müəyyən olunması formasına dair əmr və ya sərəncamın olması;

- məhsul satışından daxil olan faktiki mənfəətin mühasibat uçot hesab­la­rında düzgün əks olunmasını;

- ümüdsüz debitor borcları üzrə ehtiyat fondunun yaradılmasının düz­gün­lü­yü və əsaslı olması. Belə borclar hesabat ilinin sonunda aparılan invest­or­laş­ma nəticəsində müəyyənləşdirilir. Bu kimi borclara o debitor borcları daxildir ki, müəyyən olunmuş dövr ərzində ödənilməmiş və onun ödənilməsi ümüdsüz­dür,

- əsas fondların və müəssisənin digər əmlakının satışından daxil olan mənfəətin düzgüh hesablanması;

- xarici iqtisadi fəaliyyətlə əlaqədar olaraq məhsul satışından daxil olan vəsaitin uçotda düzgün əks olunması. Bununla əlaqədar olaraq xatırlamaq lazımdır ki, müəssisə tərəfindən satılan xarici valyuta 48№-li «Sair akttvlərin satışı» hesabında əks olunmalıdır,

- kommersiya xərclərinin mühasibat uçotunda düzgün əks olunması. Ey­ni zamanda 43№-li «Kommersiya xərcləri» hesabında əks olunmuş məsrəflərin yüktənmiş lakin alıcılar tərəfindən ödənilməmiş və qalığı olan məhsullar üzrə bölüşdürülməsinin müəyyən olunması;

- əvəsiz olaraq başqa müəssisəyə əsas vəsaitlərin və digər aktivlərin verilməsi nəticəsinin uçotda düzgün əks olunması. Mövcud olan qaydalara görə əsas vəsaitlərin və digər aktivlərin başqa müəssisəyə verilməsi ilə əlaqədar zərərlər müəssisə sərəncamında qalan mənfəət hesabına silinməlidir.

- mühasibat uçotu hesabları üzrə 80№-li «Mənfəət və zərərlər», 82№-li «Qiy­mətləndiriləcək ehtiyatlar», 81 №-li «Mənfəətin istifadəsi», 88№-li «Bö­lüş­dürülməmiş mənfəət» (ödənilməmiş zərər) analitik və sintetik hesablarda əməliyyatların düzgün əks olunması;

- tərəflərlə bağlanmış müqavilə şəraitlərinin yerinə yetrilməməsi və müəy­yən hallarda müəssisəyə dəyən itkilər, cərimələr ödəmələrlə əlaqədar mənfəətin (zərərlər) uçotda düzgün əks olunması və sairə.

Auditor yoxlama apardığı dövürdə maliyyə nəticələri ilə əlaqədar olan aşağdakı əsas göstərici və mənbələri yoxlamalıdır:

- məhsul (iş xidmət) satışından;

- əsas vəsaitlərin və digər əmlakın satışından;

- qeyri satış əməliyyatlardan.

Məhsul (iş xidməti) satışı üzrə hesablaşma sənədləri ödənilməsi üçün alıcıya təqdim oiduqca, orada əks olunmuş məbləğlər 46№-li «Məhsul (iş, xid­mət) satışı» hesabının kreditində və 62№-li «Alıcılar və sifarişçilərlə hesab­laş­ma­lar» hesabının debitinə əks etdirilir. Eyni zamanda alıcıya yüklənmiş məh­sulun maya dəyəri 40№-li «Hazır məhsul» 45№-li «Yüklənmiş mallar», 20№-li «Əsas isıehsalat», 37№-li «Məhsul (iş, xidmət) buraxılış» və başqa hesabların kreditindən 46N-İİ «Məhsul (iş, xidmət) satışı» hesabının debetinə silinir.

Məhsul satışından əldə edilən nəticəiər hər ay 46№-li «Məhsul (iş, xidmət) satışı» hesabından 80№-li «Mənfəət və zərər» hesabına silinir.

Müəssisəyə məxsus olan əsas vəsaitlərin satışı və sairə xaric olmaları (mə­nvi, silinməsi, əvəsiz olaraq verilməsi və s.) əməliyyatları haqqında məlu­mat­lar və. onların satışından maliyyə nəticələrini müəyyənləşdirmək üçün 47№-li «Əsas vəsaitlərin satışi və sair ;xaric olmaları» hesabı müəyyən olunmuşdur.

47№-li «Əsas vəsaitlərin satışı və sair xaricolmaları» hesabının debetində xaric olmuş əsas vəsaitlərin ilk dəyəri, həmçinin əsas vəsaitlərin xaricolunması (binaların, qurğuların və avadanlıqların sökülməsi və s.) ilə əlaqədar xərclər də əks etdirilir. 47№-li «Əsas vəsaitləin satışı və sair xaricolmaları» hesabının kre­ditində xaric olunmuş əsas vəsait obyektlərinə xaricolma vaxtınadək hesab­lan­mış köhnəlmə məbləği, əmlakın satışından əldə edilən pul məbləği və onun si­lin­məsi İlə əlaqədar mümkün istifadə yaxud satış qiymətləri ilə daxil olmuş ma­terial qiymətlilərin dəyəri əks etdirilir. Əmlakın satılmasından əldə edilən pul məbləği yeni satılan əsas vəsaitlər üçün müəssisəyə çatası məbləğ 47№-li «Əsas vəsaitlərin satışı və sair xaricolmalar» hesabının kreditində 76№-li «Müx­­­­təlif debitor və kreditorlarla hesablaşmalar» hesabının debetində əks etdirilir.

47№-li «Əsas vəsaitlərin satışı və sair xaricolmalar» hesabı üzrə debet (zərər), yaxud kredit (gəlir) qalığı cari hesabat dövründə 80№-li «Mənfəət və zərər» hesabına, əvəzsiz olaraq verilməsi hallarında isə müəssisənin xüsusi vəsaitlərini uçota alan hesablara silinir.

Qeyri-satış əməliyyatlarından daxil olan vəsaitlərin mühasibat uçotunda düzgün əks olunmasını müəyyən etmək üçün 80№-li «Mənfəət və zərər» hesabının dövriyyə məbləqləri yoxlamalıdır.

Auditor xatırlamalıdır ki, qeyri-satış əməliyyatları üzrə mənfəət birgə fəaliyyətdə əldə olunan mənfəət, valyuta əməliyyatları üzrə məzənnə fərqindən gəlir, əmlakın kirayəyə verilməsindən, cərimələr və digər iddialar daxil olan mənfəətlər, tələb olunmayan kreditor borcları vaxtı keçmiş depozitlərdən daxil olan vəsaitlər və sair daxildir.

Auditor mənfəətin formalaşması əməliyyatlarının yoxlamasının sonunda hesablar üzrə müxabirləşmələrin düzgün sxema üzrə aparılmasını müəyyənləş­dir­məlidir. Müəssisənin son maliyyə nəticəsinin formalaşmasına dair infor­ma­si­yalar 80№-li «Mənfəət və zərər» hesabında əks olunur. Bu hesabın debetində mü­əssisənin zərərləri, kreditində isə mənfəəti əks etdirilir. Hesabın debet və kre­dit dövriyyələrinin müqayisəsi hesabat dövrünün son maliyyə nəticəsini göstərir.

6.2. Mənfəətdən istifadə olunmasının auditi

Auditor mənfəətinin təyinatı üzrə istifadə olunmasını Azərbaycan Res­pub­likasının Vergi Məcəlləsi, respublika hökümətinin normativ sənədləri, Azər­baycan Respublikası Maliyyə Nazirliyi və müəssisənin təsis edici sənədləri əsasında aparılır. Müəssisələrdə hesabat dövrünün balans mənfəəti (zərəri) və onun istifadəsi balansda ayrıca əks etdirilir. Balansın pasivində alınmış mən­fə­ət və onun avans olaraq istifadəsi, bölüşdürülməmiş mənfəət, balansın aktivin­də isə faktiki alınmış zərər göstərilir. Balansın yekununa ancaq hesabat ilinin və keçmiş illərin ödənilməmiş zərəri və bölüşdürülməmiş mənfəəti daxil edilir.

Hesabat ilinin mənfəətinın həmin il ərzində istifadə olunması haqqında məlumatları ümumiləşdirmək üçün mühasibat uçotu hesablar planında 81№-li «Mənfəətin istifadəsi» hesabı nəzərdə tutulmuşdur. Hesabat ilinin sonunda illik mühasibat hesabının tərtib edilən dövrdə bu hesab bağlanır. Yəni 81№-li «Mənfəətin istifadəsi» hesabında toplanmış məbləğlər dekabr ayının sonunda həmin hesabın krediti üzrə yekun yazılışları aparılmaqla 80№-li «Mənfəət və zərər» hesabının debetinə silinir.

Auditor yoxlama apararkən əldə olunmuş mənfəətin istifadəsi ilə əlaqədar olaraq Baş Kitabda, jurnal-orderlərdə, digər mühasibat uçotu yazılışlarında olan informasiyaları araşdırıb, təhlil etməklə yanaşı 2№-li «Maliyyə nəticələri və on­la­rın istifadəsi haqqında hesabat» göstəricilərindən istifadə etməlidir. Xü­su­silə mən­fə­ətdən büdcəyə ayırmalardan sonra ehtiyat kapital və fondlarına, yığının fonduna, isıehlak fonduna xeyriyyə məqsədlərinə və digər məqsədlərə ayır­maların mövcud qanunvericiliyə uyğun müəyyən olunmasına diqqət verilməlidir.

Nəzərə alınmalıdır ki, büdcəyə vergilərlə əlaqədar olan ödəmələrin tə'min etdikdən sonra qalan mənfəət məbləğinin, əgər təsisedici sənədlərdə digər ayırmalar nəzərdə tutulmamışsa, müəssisələr mənfəətin istifadə olunması təyinatını özləri müəyyən ediriər.

Hesabat ilinin bölüşdürülməmiş mənfəətinin məbləği 80№-li «Mənfəət və zərər» hesabı ilə müxbirləşdirilməklə, dekabrın yekun dövrüyyələrİ ilə 88№-li «Bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər)» hesabının kreditinə sliinir. Hesabat ilinin zərər məbləği 80№-li «Mənfəət və zərər» hesabı ilə müxbirləşdirilməklə, dekabrın yekun dövrüyyələri ilə 88№-li «Böiüşdürülmüş mənfəət (ödənilməmiş zərər)» hesabının debetinə silinir.

Auditor mənfəətin təyinatı üzrə istifadə olunmasının yoxlayarkən müəs­si­sə­nin mənfəətinin istifadə olunması, onun zərələrinin bərpa olunması mənbə­lə­ri, mənfəətin istifadəsində mülkiyyət sahiblərinin qərarlarının olması və həmin göstəricilərin mühasibat uçotu yazılışlarda düzgün əks olunmasına da diqqət verilməlidir.

Özünüyoxlama sualları

1. Maliyyə nəticələrinin və onların istifadəsinin uçotunun auditinin aparılması üçün istifadə edilən əsas normativ sənədlərini sadalayın?

2. 80 №-li hesab üzrə uçotun aparılmasının yoxlanılması necə təşkil olunur?

3. 81 №-li hesab hansı məqsəd üçün təyin edilmişdir? Bu hesab üzrə uçotun aparılmasının yoxlanılması necə aparılır?

4. 88 №-li hesab üzrə uçotun aparılması necə yoxlanılır?

VII MÖVZU. MUHASİBAT UÇOTUNUN TƏŞKİLİNİN VƏ HESABATININ AUDİTİ

7.1. Mühasibat uçotunun təşkilinin auditi

7.2. Mühasibat (m aliyyə) hesabatının auditi

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

7. Andreev V.D. Praktiçeskiy audit. Spravoçnoe posobie, - M.: Gkonomika, 1994

8. Barişnikov N.P. Orqanizaüiə i metodika provedeniə obheqo audita. - M.: İİD «Filinğ», 1996

7.1. Mühasibat uçotunun təşkilatının auditi

Mühasibat uçotunun təşkili və aparılması metodologiyasının auditi apa­rı­lar­kən ilk növbədə müəssisənin «Mühasibat uçotu haqqında» Azərbay­can Res­publikasının 24 mart 1995-ci il tarixli Qanunun, Aəzrbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyınin 20 sentiyabr 1995-ci il tarixli, İ-94 saylı əmri ilə təsdiq edilmiş «Müəssisələrin mühasibat uçotunun hesablar planı və onun tətbiqinə dair təlmınat» və digər mühasibat uçotuna aid olan metodoloci normativ sə­nəd­­lərin yerinə yetrilməsi prinsipiəri müəyyən olunmalıdır. Onu da nəzərə al­maq lazımdır ki, mövcud olan qanunvericiliyə gorə Azərbaycan Res­pub­li­ka­sı­nın ərazisində mənfəətlə, yaxud mənfəətsiz işləmək məqsədilə sahibkarlıq fəa­liyyəti və ya başqa fəaliyyətlə məşğul olan, hüquqi şəxs sayılan, yaxud hüquqi şəxs sayılmayan tabeçiliyindən və mülkiyyət formasından asılı ol­ma­ya­raq fəaliyyət göstərən bütün müəssisələr mühasibat uçotu aparmağa borc­lu­durlar. Müəssisənin mühasibat xidmətini onun müstəqil sıruktur bölməsi (ida­rə, şöbəsi) olan və bilavasitə müəssisənin rəhbərinə tabe olan mühasibatlıq, mər­kəzləşdirilmiş, sərbəst mühasiblər, müqavilələr əsasında cəlb edilmiş mü­ha­sib­lər həyata keçirə bilər. Mühasibat işlərinə rəhbərlik həmin bölmənin rəhbəri və ya baş mühasib tərəfindən həyata keçrilir. Müəssisənin baş mühasibinin tə'yin olunması və azad olunması müəssisə direktoru tərəfindən aparılır.

Auditor yoxlama dövründə müəssisədə istifadə olunan mühasibat uço­tu­nun forması müəyyənləşdirilir. Nəzərə alınmalıdır ki, istifadə olunan uçot for­ması müəssisənin özü tərəfindən müəyyən olunur. Auditor mühasibat uçotu yazılışları üzrə bütün əməliyyatların uçotda əks olunması qaydalarını bilmə­lidir. Auditor onu da bilməlidir ki, mühasibat uçotu müəssisənin əmlakının, öhdəliklərinin, kapitalının, dövrüyyə vəsaitlərinin və ümumiyyətlə, bütün tə­sər­­rüfat-maliyyə fəaliyyətinin natural göstəricilər əsasında, pul ifadəsində, fasiləsiz, başdan-başa, sənədləşdirilmiş və mühasibat registirlərində qarşılıqlı əlaqələndirilmiş bütün təsərrüfat əməliyyatlarının mühasibat hesablarında ikili yazılış üsulu ilə yığılması və qaydaya salınması sistemini özündə əks etdirir.

Mühasibat uçotunda əks etdirilməsi zəruri olan uçota qəbul edilmiş ilkin sənədlərdəki məlumatlar Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyi tərə­fin­dən təklif edilmiş, yaxud nazirlik və baş idarələr tərəfindən ümumi prinsip­lə­rə riayət edilməklə işlənib hazırlanmış uçot rekstirlərində yığılır və sistem­ləşdirilir.

Auditor müəssisədə aparılan təsərrüfat əməliyyatlarının mühasibat uçotunda doğru, düzgün və etibarlı əks olunmasını müəyyən etmək məqsədilə aşağdakıları müəyyənləşdirməlidir:

- müəssisə mühasibatlığı işçilərinin funksional vəzifələrinin yerinə ye­tiril­mə­sinə dair təminatın tərtib olunması;

- hər bir mühasibat işçisi üçün konkret vəzifə bölgüsü və uçot əməliy­yatlarının yerinə yetirilməsi qrafikinin müəyyən olunması;

- mühasibat uçotu əməliyyatlarının icra olunması üzrə sənəd dövrüy­yəsinin müəyyən olunması;

- mövcud olan əmlakın hərəkəti, onlardan istifadə olunması üzərində nəzarətin tə'min olunması;

- mühasibat uçotu prinsipləri və slandartlarının yerinə yetrilməsi üzərində nəzarətin tə'min olunması;

- müəyyən olunmuş vaxtlarda müəssisə əmlakının invertarlaşdırılma­sı­nın aparılması, onun nəticələri, sənədləşdirilməsi və nəticələrin mühasibat uço­tu göstəriciləri ilə müqayisə olunması nəticələri.

- mühasibat uçotunun təşkilinin mövcud olan əmlakın qorunub saxlan­masına cavab verməsi, əmlak və pul vəsaitinin mənimsənilməsi hallarının qarşısının alınması ilə əlaqədar olaraq tədbirlər görülməsi;

- tərtib olunmuş illik mühasibat (maliyyə) hesabatında əks olunmuş gös­tərıcilərin mühasibat uçotu yazılışlarına uyğun olması və sairə.

Auditor müəssisədə mühasibat uçotunun təşkilini yoxlayarkən daxili nəzarət xidmətlərınin işi ilə ətraflı tanış olmalı və bu sahədə görülən işlər və buraxılan nöqsanlan müəyyən etməlidir.

Mövcud olan qanunvericiliyə görə mühasibat uçotunun təşkilinə müəssisə rəhbəri cavabdehdir. Müəssisənin rəhbəri mühasibat uçotunun düzgün aparıl­ması üçün lazımi şəraitt yaradır, xidmətlərin işçiləri tərəfindən hazırlanan uçot sənədlərinin və məlumatlarının vaxtında və düzgün tərtib və təqdim edilməsi işində tələblərin yerinə yetrilməsini tə'min edir və uçot üzrə normativ sənəd­lərin tələblərinə riayət edir.

Müəssisənın baş mühasibi bütün mühasibat uçotu standartlarının və uçota aid olan normativ sənədləri rəhbər tutaraq mühasibat uçotunun ümumi prinsiplərinə riayət edliməsinə nəzarət etməlidir,

Mühasibət uçotunun təşkilinin auditi aparılarkən müəssisə təsərrüfat-ma­liyyə fəaliyyətini mühasibat uçotunda əks olunmuş göstəricilərin doğru, düz­gün və etibarlı olmasını müəyyən etmək üçün auditor test-audit formasından da istifadə elə bilər. Son illərdə bu forma bir sıra öikələrdə audit yoxlamalarda tətbiq olunur. Bu formanın mənası ondadır ki, auditor yoxlamanı baş­lamaz­dan qabaq, auditin məqsədinə uyğun olaraq suallar hazırlayır və həmin sual­ları müəssisənin mühasibat işçiləri, rəhbərliyi, bölmə rəhbəri arasında həmin sualları yayır və onlardan müəyyən formada cavablar toplayır. Bunda əsas məqsəd müəyyən olunmuş nöqsanların aradan qaldırılmasından ibarətdir.

Belə aparılan «test-auditi» suallarında müəssisə mühasibat uçotunun təş­kilində və daxili şəraitdə mövcud olan əməliyyatlara aid suallar əhatə olunur, Bu formada aparılan audit nəticəsində mühasibat uçotunun təşkili və daxili auditlə əlaqədar müsbət və zəif cəhətlər müəyyənləşdtrilir.

7.2. Mühasibat (maliyyə) hesabatının auditi

«Mühasibat uçotu haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununda mü­əy­­yən olduğuna görə xarici invesıisiyalı müəssisələr istisna olmaqla bütün müəs­sisələr rüblük və illik mühasibat hesabatı tərtib etməlidirlər.

Mühasibat (maliyyə) hesabatı mülkiyyətçilərə, dövlət vergi, Slatislika or­qan­larına və Azərbaycan Respublikası qanunvericiliyi ilə müəssisənin fəaliy­yə­tinin ayrı-ayrı tərəflərinin yoxlaması və müvafiq hesabatların alınması həvalə edilmiş digər dövlət orqanlarına təqdim olunmalıdır.

Müəssisələrin maliyyə (mühasibat) hesabatlarının başqa ünvanlara gön­dəril­məsi təsisedici sənədlərə və ya Azərbaycan Respublikasının qanunverici­li­yi­ndə nəzərdə tutulduqda həyata keçrılır. (2-ci bölmənin 9-cu fəsilində ətraflı şərh olunmuşdur).

Auditor mühasibat (maliyyə) hesabatının auditini apararkən xüsusilə «Mü­hasibat uçotu haqqında» Azərbaycan Respublikasının Qanununun mü­ha­sibat uçotunun təşkili məsələlərinə dair tələblərin yerinə yetrilməsinə xüsusi diqqət verilməlidir.

Bu tələblər aşağdakılarla xarakterizə olunur;

1. Müəssisə əmlakının, öhdəliklərinin və bütün əməliyyatlarının müha­si­bat uçotunu və Qanun əsasında işlənib hazırlanmış mühasibat uçotu stan­dart­la­rına, mühasib uçotunun hesab planına və başqa normativ sənədlərə uyğun mü­hasibat uçotu hesablarında qarşılıqlı əlaqədə ikili yazılış üsulu ilə aparıl­ma­lıdır.

2. Mühasibat uçotunun aparılmasında hesabat dövrü ərzində ayrı-ayrı təsərrüfat əməliyyatlarını uçotunda düzgün əks etdirməli, əmlakın qiyrnətlən­di­rilməsi zamanı təsərrüfatçılıq şəraitindən asılı olaraq qəbul edilmiş uçot si­ya­sə­tinə və Qanuna uyğun hazırlanmış mühasibat uçotu slandartları və uçota da­ir başqa normativ sənədlərin tələblərinə əməl olunmalı, keçən dövr ilə mü­qa­yisədə uçot siyasətindəki dəyişikliklər mühasibat hesabatında izah edilməlidir.

3. Hesabat dövründəki (ay,rüb, il) mövcud əmlakın, öhdəliklərin, kapi­talın, hesablaşmaların və digər sərfətlərin invertarizasiyanın nəticələri uçotda tam və düzgün əks etdirilməlidir. Bütün təsərrüfat əməliyyatlarının ardıcıl olaraq uçot registirlərində düzgün, xronoloji qeydiyyatı təmin edilməlidir.

4. Gəlir və xərclər hesabat dövrünə düzgün aid edilməlidir. Uçotda cari xərc­lərin isıehsala (tədavül xərclərinə) və kapital qoyluşlarına ayrılması dürüst mü­əyyənləşdirilməlidir. Hər ayın biri tarixinə analitik uçot hesablarının mə­lu­mat­ları ilə üzləşdirilərək onların bərabərliyi və düzgünlüyü müəyyənləş­di­ril­mə­lidir.

5. Mühasibat uçotunun əsas vəzifəsi maliyyə, bank, vergi orqanları, in­ves­torlar, malsatanlar, malalanlar, kreditorlar, dövlət orqanları və digər mara­ğı olan təşkilatlar və şəxslər tərəfindən operativ rəhbərlik və idarəetməni həya­ta keçirmək, təqdim ediləcək maliyyə (mühasibat) hesablarının tərtibi üçün, həmçinin müəssisənin təsərrüfat prosesləri və maliyyə-təsərrüfat fəaliyyəti haqqında zəruri olan məlumatları tam və düzgün formalaşdırılmaqdır.

Maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətindəki mənfi halların qarşısını vaxtında almaq, təsərrüfatdaxili ehtiyatları aşkara çıxarmaq və onları səfərbər etməkdir.

6. Müəssisədə mühasibat uçotunun təşkilinə müəssisə rəhbəri cavab­deh­dir, Müəssisənin rəhbəri mühasibat uçotunun düzgün aparılması üçün lazımi şərait yaradır, uçotla əlaqədar olan bütün bölmələrinə, xidmətlərin işçiləri tərəfindən hazırlanan uçot sənədlərinin və məlumatların vaxtında və duzgün tərtib və təqdim edilməsi işində, tələblərin yerinə yetrilməsini tə'min edir və uçot üzrə normativ sənədlərin tələblərinə riayət edir.

7. Mühasibat uçotunun təşkili, aparılmasl, uçot siyasətinin formalaş­ma­sı, daxili mühasibat hesabatı, inventarizasiya qaydası, əmlak və öhdəliklərin qiy­mətləndirilməsi üsulları və s. barədə müəssisə rəhbəri daxili əmrlər, qərarlar, qay­dalar və s. hazırlayır. Bu zaman o, mühasibat uçotunun təşkilatı formasını, sənəd dövriyyəsi qaydasını və uçot məlumatlarının texnoloqiyasını təyin edir, daxili uçot və hesabat sistemini işləyib hazırlayır, mühasibat uçotunun məq­sə­dini həyata keçirmək üçün vacib olan təsərrüfat əməliyyatları üzərində qaydasını, sənədlərə imza etmək hüququ olanları və s. müəyyən edir.

8. Müəssisənin mühasibat xidmətinə baş mühasib rəhbərlik edir. Baş mü­ha­sib və mühasibat xidmətinin rəhbəri müəssisə tərəfindən həyata keçrilən bü­tün təsərrüfat əməliyyatlarının mühasibat uçotu hesablarında düzgün əks et­dirilməsini, ona nəzarəti, operativ məlumatların təqdim edilməsini, müha­si­bat (maliyyə) hesabatlarının müəyyən edilmiş müddəttərdə tərtib və təqdim edil­­məsini, digər bölmə və xidmət sahələri ilə birlikdə təsərrüfatdaxili ehtiyat­la­rın aşkara çıxarılması və səfərbər edilməsi məqsədilə mühasibat uçotu və he­sa­batın məlumatları üzrə müəssisənin maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinin iqti­sa­di təhlilini həyata keçirliməsini tə'min edir. Auditorun tərtib etdiyi proqramaya uyğun olaraq müəssisənin bütün təsərrüfat-maliyyə fəaliyyəti üzrə yoxlamalar aparıldıqdan sonra toplanmış materiallar mühasibat (maliyyə) hesabatının düzgünlüyü və etibarlılığını qiymətləndirməyə şərait yaranır.

Bununla əlaqədar auditor Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinin illik mühasibat (maliyyə) hesabatının həcmi üzrə müəyyən olunmuş hesabat for­malarını yoxlamaqla, hesabat nəticələrini müəyyənləşdirir. Auditor yox­la­ma­sı ilə əlaqədar müəssisənin balansı, maliyyə nəticəiəri haqqında hesabat, əmlakın hərəkətinə dair hesabat, pul vəsaitinin hərəkətinə dair hesabat, müəs­si­sə balansına əlavə, illik hesabatı izahatlı arayış müvafiq normativ sənədlərlə qüvvədə olan digər hesabat formaları və sair.

Hesabatlar yoxlanarkən auditor qanunvericiliklə müəyyən olunmuş nor­mativ sənədlərlə yanaşı aşağıdakı informasi mənbələrindən istifadə edə bilər:

- müəssisə təsərrüfat maliyyə fəaliyyəti ilə əlaqədar olan hesabat formaları;

- illik hesabatın tərtib olunması ilə əlaqədar olan inventarlaşdırma məlu­mat­ları;

- sintetik və analitik hesablarda əks olunmuş mühasibat uçotu yazılışları və sair.

Audit aparılarkən hesabat ilinin sonuna olan dövr üçün müəssisə balan­sı­nın bütün maddələri, əvvəldəki keçirilən inventarlaşma nəticələri əsasında əsas­lı şəkildə yoxlanmalıdır. Mühasibat uçotu yazılışlarda bütün səhvlər və nöq­sanlar müəyyən olunmalı və aid olan uçot yazılışlarında lazımi düzəlişlər aparılmalıdır.

Auditor balans maddələrinin düzgün qiymətləndirilməsini yoxtamalı və ba­lansa əlavə olunmuş maliyyə nəticələrinin, kapitalın hərəkətinın, pul və satı­şın hərəkəti və digər hesabatların uçot göstəricilərinə uyğunluğunu müəyyən et­məlidir. Bundan sonra auditor mühasibat uçotu analitik və sintetik he­sab­la­rın­da əks olunmuş məlumatları yox-lamalı və həmin göstəricilərin hesabat for­ma­larında əks olan göstəricilərə uyğunluğu müəyyən olunmalıdır. İilik he­sa­bat­lar yoxlanarkən rüblük hesabatlar da yoxlanmalı və onların bir-birinə uyğunluğu müəyyən olunmalıdır. Nəzərə almaq lazımdır ki, rüblük mühasibat hesabının məzmunu və tərkibində illik hesabat göstəricilərindən fərqiər müəy­yən oluna bilər. Belə halda auditor rüblük və illik hesabatların tərtib olunması qaydaları ilə əlaqədar olan məlumatlardan istifadə etməlidir.

Özünüyoxlama sualları

1. İllik hesabatın auditor yoxlamasının aparılması zamanı auditor hansı əsas normativ sənədlərə əsaslanmadır?

2. Hesabatı kim tərtib edib rəsmiləşdirməlidir?

3. Mühasibat hesabatının düzgünlüyünə məsuliyyət kim daşıyır?

4. İllik mühasibat hesabatının tərkibi necə olmalıdır?